Nedavni samit NATO-a u Ankari, u Turskoj, proglašen je velikim uspjehom. Kao prvo, evropski lideri uspjeli su da izbjegnu sukob sa predsjednikom Sjedinjenih Američkih Država (SAD) Donaldom Trampom tako što su mu se uporno dodvoravali i predstavljali dokaze o povećanju svojih vojnih izdvajanja. Turski predsjednik Redžep Tajip Erdogan, u međuvremenu, približio se ukidanju američkih sankcija koje bi Turskoj mogle omogućiti da konačno kupi avione F-35.
Tu je bila i zajednička deklaracija, dokument koji je često predstavljao problem tokom Trampovog mandata. Deklaracija iz Ankare nesumnjivo je bila prilično bezlična, ali je sadržala sve odgovarajuće fraze i popularne izraze, od savezničke “čvrste posvećenosti zajedničkoj odbrani u skladu sa članom 5 Vašingtonskog ugovora” do njihove posvećenosti “pristupu odvraćanju i odbrani od 360 stepeni”.
Lideri su čak otišli kući sa lijepim poklonom za rastanak. Erdogan je svakom od njih poklonio napunjen revolver sa ugraviranim imenom, bilo da je riječ o promišljenom gestu ili birokratskoj noćnoj mori, zavisno od toga iz koje zemlje je dolazio određeni lider. Čak ni iznenadni nastavak vazdušnih udara na Iran tokom samita nije poremetio tok događaja.
Za sada - sve je dobro.
Međutim, značajno je to što su se lideri NATO-a na kraju deklaracije obavezali na buduće sastanke, ali nisu odredili datum samita narednog ljeta. To odražava sve prisutnije mišljenje da samiti NATO-a u Trampovoj eri predstavljaju malo više od prilike za sukobe i predsjedničke ispade iz američkog tabora, kao i prepreku za stabilan, birokratski proces odlučivanja.
I pored svih pozitivnih poruka i fotografisanja, samit je takođe pokazao da su, iako je posljednjih nekoliko godina ostvaren značajan napredak u pogledu podjele tereta, naročito kada je riječ o izdvajanjima, ostale članice NATO-a i dalje podijeljene oko osnovnog pitanja: šta zapravo žele da postignu svim tim novim izdvajanjima?
Dva Marka predstavljaju dvije strane ovog neslaganja: kanadski premijer Mark Karni i generalni sekretar NATO-a Mark Rute. Iako se na prvi pogled čini da ih razlikuju uglavnom retorički i stilski izbori, jer je Karni spreman da se otvoreno suprotstavi Trampu, dok je Ruteovo dodvoravanje američkom predsjedniku postalo predmet ismijavanja, oni zapravo iznose suštinski različite stavove o budućnosti transatlantskog saveza, koji je nedavno Vol strit žurnal opisao kao “suprotstavljene polove višedecenijske debate koja se sada rasplamsava u Evropi”.
Prvi je Rute. Otkako je preuzeo funkciju generalnog sekretara NATO-a, postao je poznat kao “onaj koji šapuće Trampu”, čovjek toliko vješt u laskanju šefu Bijele kuće da bi mogao da otkloni mogućnost Trampovog povlačenja iz NATO-a. Njegovo glavno oružje u toj borbi jesu vojna izdvajanja, a za razliku od prethodnih generalnih sekretara, on na tom polju ima mnogo šta da pokaže.
Kanada i Evropa obavezale su se da će, otkako je Rute stupio na funkciju, dodatno izdvojiti 1,2 biliona dolara; samo Njemačka planira da 2027. godine potroši približno 125 milijardi dolara na odbranu, dok Poljska teži tome da za odbranu izdvaja pet odsto svog BDP-a. Evropske države konačno ozbiljno pristupaju razvoju sopstvenih konkretnih sposobnosti, iako se i dalje spore oko nabavki, budžeta i zaštite sopstvenih nacionalnih industrija.
Ali Rute je takođe veoma jasno rekao da ova izdvajanja nisu namijenjena zamjeni američkih mogućnosti; ona su, naprotiv, način da se obezbijedi nastavak američkog angažmana u Evropi i u budućnosti. To uključuje i zalaganje za “kupovinu američkog” oružja umjesto usmjeravanja pažnje na razvoj sopstvenih evropskih odbrambenih kapaciteta. Evropski lideri su se godinama plašili da bi veća ulaganja u odbranu mogla da navedu Sjedinjene Države da se udalje od Evrope. Rute je, međutim, tvrdio suprotno: da su veća izdvajanja za odbranu način da se ubijedi američki predsjednik da ne smanjuje broj američkih trupa, odnosno znak dobre volje evropskih država.
Za razliku od njega, Karni se pojavio kao jedan od najistaknutijih kritičara Trampa. To nije iznenađujuće: Trampove kritike Kanade i njegove ponovljene, neopravdane prijetnje uvođenjem carina, pa čak i napadom na njenog sjevernog susjeda, gotovo sigurno su doprinijele Karnijevoj pobjedi na izborima. Ipak, i pored političke koristi koju bi mogao imati od kritikovanja američkog predsjednika, Karnijeve izjave bile su iznenađujuće strateški promišljene.
Na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu, u Švajcarskoj, početkom ove godine, Karni je iznenadio prisutne rekavši da srednje sile poput Kanade i njenih evropskih saveznika moraju pronaći način da se nametnu u sve više multipolarnom svijetu ako ne žele da postanu plijen velikih sila. Govor je privukao pažnju velikim dijelom zato što je, iako posredno, nagovijestio da bi i Sjedinjene Države i Kina mogle predstavljati takve predatorske velike sile. Karni je nakon tog govora otputovao u Peking, naglašavajući svoju glavnu poruku: čak i dugogodišnji američki saveznici i susjedi, poput Kanade, moraju pronaći način da balansiraju između različitih sila.
U Ankari je Karni nastavio da uvjerava srednje sile NATO-a da se ujedine suočene sa Sjedinjenim Državama koje “ponovo procjenjuju svoje prioritete”. Karnijev model, za razliku od Ruteovog, podrazumijeva da članice NATO-a koje nisu Sjedinjene Države moraju razviti nezavisne odbrambene sposobnosti, ne samo kao zaštitu u slučaju mogućeg smanjenja američkih kapaciteta, već i kao način da se smanji zavisnost i ranjivost u odnosu na Sjedinjene Države koje su postale sve nepredvidljivije.
Ankara je bila posebno zanimljivo mjesto za iznošenje ovakvog pristupa. Ako bi evropske države ili Kanada prihvatile ovaj model, njihova politika bi na kraju mogla više ličiti na politiku Turske, koja je dugo bila važna, ali upitno posvećena članica NATO-a. Tokom rata protiv terorizma, pa čak i od početka rata Rusije i Ukrajine, Erdoganova Turska bila je spremna da podrži savez, ali samo onoliko koliko se to poklapalo sa turskim potrebama i interesima.
Ipak, samit u Ankari pokazuje da, iako se evropski lideri sve više slažu oko potrebe za povećanjem vojnih izdvajanja i razvojem vojnih sposobnosti, oni su i dalje podijeljeni između ova dva suprotstavljena pogleda na svijet.
Lideri poput francuskog predsjednika Emanuela Makrona odavno zastupaju Karnijevu poziciju. Zapravo, Francuska je bila “Karni prije Karnija”, gurajući ideju evropske strateške autonomije u odnosu na Sjedinjene Države još u vrijeme kada su takve ideje bile gotovo jeretičke u evropskoj politici. Rute je, s druge strane, u Ankari imao podršku drugih, među kojima je bio i britanski premijer Kir Starmer. Iako se Starmer približava kraju svog mandata, njegov nasljednik će, po svemu sudeći, jednako vjerovatno podržati Ruteov pogled.
Posljedice ovog neslaganja su duboke; ono snažno utiče na odluke država o tome u šta bi trebalo da ulažu tokom ovog prelaznog perioda. Da li je dovoljno samo naglasiti povećanje izdvajanja? Ili evropske države moraju ubrzano da razvijaju konkretne vojne sposobnosti?
Trenutno nema mnogo prostora ni za one koji žele potpuni raskid sa Sjedinjenim Državama, niti za one koji žele povratak na stanje prije Trampa, poput pristupa američkog Ministarstva odbrane poznatog kao “NATO 3.0”, koji bi zadržao transatlantski savez, ali uz smanjeno američko prisustvo na kontinentu.
Ipak, bez obzira na to koja škola mišljenja, Karnijeva ili Ruteova, prevlada, lideri NATO-a mogu ponovo da odahnu jer je još jedan samit prošao bez novog Trampovog ispada. Kad bi se samo svi problemi saveza mogli tako jednostavno riješiti laskanjem i fotografisanjem.
Prevod: S. STRUGAR
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
