Godinu dana nakon bombardovanja u kojem su u bolnici Naser na jugu Pojasa Gaze poginule 22 osobe, među kojima pet novinara, jedan izraelski vojnik ispričao je za više medija, uključujući “Mond”, na koji način izraelska vojska koristi sve raspoložive metode kako bi žrtve bombardovanja dovela u vezu s Hamasom.
Riječ je o rijetkom svjedočenju iz vojnog izvora koji je odlučio da progovori kako bi rasvijetlio jedan aspekt informacionog rata: kako izraelska vojska reaguje i organizuje se kada postoji sumnja da je počinjen ratni zločin, s ciljem da ospori ili umanji uticaj objavljenih snimaka i informacija. Pod strogim uslovima anonimnosti, vojnik je izraelskoj nevladinoj organizaciji (NVO) “Breaking the Silence”, kao i nekoliko medija, među kojima je i Mond, opisao standardnu metodu koju vojska koristi, oslanjajući se na jedan značajan događaj iz rata u Gazi.
Nešto poslije 10 sati ujutro 25. avgusta 2025. godine, izraelski vojni udar pogodio je zgradu bolnice Naser u Kan Junisu, na jugu palestinske teritorije. Nekoliko minuta kasnije, bolnički kompleks bio je meta i drugog udara.
Ukupno su poginule 22 osobe, a 50 ih je ranjeno. Među žrtvama su bili zdravstveni radnici i pet novinara, uključujući dopisnike novinskih agencija Asošiejtid pres i Rojters. Kamera postavljena izvan kompleksa zabilježila je drugi udar, koji je pogodio spasioce i novinare dok su pomagali žrtvama prve eksplozije.
Napad je izazvao snažne osude međunarodne javnosti. Vojnik koji je odlučio da progovori opisao je metod koji Izrael koristi kako bi pokušao da ograniči posljedice takvih događaja po međunarodno javno mnjenje.
Vojska je najprije tvrdila da je meta na krovu bolnice bila kamera koju je Hamas koristio za praćenje kretanja izraelskih vojnika. Ta tvrdnja nije bila tačna, kako je kasnije pokazala istraga Rojtersa. Prije svega, vojska je pokrenula ono što naziva “naknadnom inkriminacijom” - nastojanje da se žrtve dvostrukog udara na svaki mogući način povežu sa Hamasom, grupom odgovornom za teroristički napad 7. oktobra 2023. godine.
Izvor je ovako opisao taj pristup:
“Poslije napada poput ovog, portparoli IDF-a (izraelske vojske) žele da ljude koji su poginuli ili povrijeđeni povežu sa Hamasom”, objasnio je vojnik. “To je prvo što pokušavaju da urade, jer ako se može reći da su ljudi koji su tamo poginuli bili teroristi Hamasa, onda ćemo u očima svijeta izgledati bolje. Taj proces se naziva naknadna inkriminacija.”
Cilj je, kako je naveo, da se odgovornost prebaci na neprijatelja i ublaži uticaj snimaka. “Ako se pronađe bilo kakav obavještajni podatak, čak i veoma slaba veza sa Hamasom, možemo reći da je riječ o teroristi Hamasa”, dodao je.
Metod koji se ponavlja
Dokazi mogu biti oskudni, pa čak i nepostojeći. Takav je bio slučaj sa kamerom u bolnici Naser.
“Nijesmo mogli da predstavimo novinara s kamerom kao teroristu, niti smo mogli da ga povežemo s nekom terorističkom organizacijom”, rekao je izvor. Upravo ga je taj slučaj, kako kaže, naveo da progovori.
“Odlučio sam da prekinem ćutanje poslije tog napada, jer sam shvatio da IDF cilja novinare”, rekao je. “Nazivali su to taktičkom prijetnjom, vojnim ciljem, ali na kraju - to su novinari.”
Kao rezultat naknadne inkriminacije, dan poslije napada izraelska vojska saopštila je da su šest osoba ubijenih u napadu bili “teroristi Hamasa”, iako je operacija, koju je planirala brigada Golani, a potom odobrila južna komanda za područje Gaze, bila usmjerena isključivo na jednu kameru.
Istovremeno, Generalštab je odluku opravdao optužujući Hamas.
“Neprijatelj sprovodi obimno i prikriveno vizuelno-obavještajno prikupljanje podataka, cinično zloupotrebljavajući osjetljive lokacije i civilnu infrastrukturu, poput bolnice Naser, iz koje sprovodi terorističke aktivnosti protiv pripadnika IDF-a”, navedeno je u zvaničnom saopštenju.
Kao što je gotovo po pravilu slučaj u ovakvim situacijama, vojne vlasti su najavile i istragu, iako su u praksi krivični postupci protiv vojnika i dalje rijetki.
Dvanaest mjeseci kasnije, interna istraga još je otvorena, rekao je portparol vojske za Mond u ponedjeljak, 24. avgusta.
“IDF u ovoj fazi neće komentarisati detalje incidenta, koji su predmet istrage koja je u toku”, saopštile su oružane snage, odbijajući, između ostalog, da odgovore na pitanja o upotrebi dvostrukih udara, koji su posebno smrtonosni za spasioce i novinare.
Svjedočenje o neistinama koje su pratile napad na bolnicu Naser baca svjetlo na metod koji se, prema navodima izvora, ponavlja svaki put kada izraelske oružane snage ubiju civile, medicinske ili humanitarne radnike, ili novinare.
“Neodgovorna pravila angažovanja IDF-a, u kombinaciji s njegovim faktičkim procedurama naknadne inkriminacije, koriste se gotovo automatski kao opravdanje za svaki ispaljeni metak, granatu ili raketu, ali i kao sredstvo za izbjegavanje sprovođenja stvarnih istraga”, rekao je Nadav Vajman, izvršni direktor organizacije Breaking the Silence, nevladine organizacije koja više od 20 godina prikuplja i provjerava svjedočenja vojnika.
“Događaji u kojima su živote izgubili medijski radnici u bolnici Naser proizlaze iz tih politika IDF-a i ne smiju biti potisnuti pokušajima izraelske vojske da ih predstavi kao izolovan incident ili kao postupanje koje nije bilo u skladu s protokolima IDF-a”, rekao je Vajman.
Naknadna opravdanja
“Ove politike, koje se ne mogu opravdati, predstavljaju osnov načina na koji je IDF odlučio da vodi rat u Gazi”, rekao je čelnik nevladine organizacije.
Takvih naknadnih opravdanja bilo je mnogo od početka rata u Gazi. Jedan od primjera je slučaj iz marta 2025. godine, kada je nestalo 15 palestinskih medicinskih radnika, čija su tijela kasnije pronađena u blizini Rafe. Nakon što su ih ubili, izraelski vojnici su ih zakopali uz pomoć buldožera. Snimak pronađen na jednom od tijela, kao i istraga Njujork tajmsa, pokazali su da je vojska iznosila neistinite tvrdnje. Izraelska vojska je na kraju u avgustu otvorila krivičnu istragu.
Slično se dogodilo i u aprilu 2024. godine, kada su direktno pogođene humanitarne ekipe, među kojima su bili i članovi organizacije World Central Kitchen.
Isto važi i za višestruke vazdušne napade na škole i bolnice, u kojima je stradao veliki broj ljudi, među njima mnogo žena i djece.
Ova praksa nije nova. Bila je dio strategije koju je izraelska vojska eksplicitno formulisala prije više od deset godina, stavljajući odbranu legitimnosti svojih operacija u sam vrh svojih ciljeva i doktrine. Međutim, zbog intenziteta rata koji se u Gazi vodi od 7. oktobra 2023, ovaj način upravljanja krizom poprimio je razmjere bez presedana. Lokalne vlasti navode da je poginulo više od 73.000 ljudi, što je broj koji je izraelska vojska dugo osporavala.
Premijer Benjamin Netanjahu često je ovaj informacioni rat nazivao “osmim frontom”, uz frontove otvorene u Gazi, Libanu, Iranu, Siriji, Jemenu, na Zapadnoj obali i u Iraku. “Izrael se istovremeno bori za teritoriju, bezbjednost, legitimitet i kredibilitet”, nedavno je na mreži X ocijenio Piter Lerner, bivši međunarodni portparol izraelske vojske.
Prisustvo medija u tome ima ključnu ulogu. “Kada postoji snimak, kada se objavi i postane dostupan javnosti, svijet može da ga vidi”, rekao je izvor organizacije Breaking the Silence. “Tada je mnogo teže kontrolisati narativ”.
Od početka ovog sukoba izraelski vojnici ubili su više od 200 palestinskih novinara, prema podacima Komiteta za zaštitu novinara. Taj broj je bez presedana u novijoj istoriji.
Istovremeno, već dvije godine i deset mjeseci Izrael ne dozvoljava međunarodnim novinarima da uđu u Gazu, u “situaciji bez presedana u savremenom ratovanju”, kako je u junu upozorilo više od 130 glavnih urednika i direktora medija. Njihovi pokušaji nijesu dali rezultat. Žalbe su podnošene izraelskom Vrhovnom sudu, ali ih je sud odbacio.
Zabrana je takođe ograničila i mogućnost medija da istražuju Hamas, njegove lidere i borce, iako se ta islamistička organizacija, pored terorističkog napada 7. oktobra 2023, suočava i sa optužbama za vansudska pogubljenja i mučenje.
Vojna cenzura
Informacioni rat istovremeno je i rat protiv samih informacija. Izraelska vojska raspolaže još jednim sredstvom - starim, manje poznatim, ali naročito efikasnim mehanizmom vojne cenzure. Njegova upotreba naglo je porasla od 7. oktobra 2023. godine.
Zahvaljujući pravnim postupcima koje su pokrenuli izraelska nevladina organizacija Pokret za slobodu informacija i istraživački portal +972, objavljeni su višegodišnji statistički podaci. Tokom 2024. godine djelimično je cenzurisano 6.265 tekstova, dok je njih 1.635 u potpunosti zabranjeno. To su bili rekordni brojevi, iako su tokom 2025. blago opali.
Izraelska vojska zahtijevala je da intervencije cenzure ostanu nevidljive.
“Zabranjeno je umjesto teksta koji cenzor nije odobrio za objavljivanje štampati zacrnjene djelove”, upozorio je glavni vojni cenzor u zvaničnom dopisu.
”Kada cenzor interveniše, medijima je zabranjeno da naznače da je do cenzure došlo, što znači da najveći dio njenog djelovanja ostaje skriven od javnosti. Nijedna druga zemlja koja sebe opisuje kao ‘zapadnu demokratiju’ nema uporedivu instituciju”, komentarisao je Hagaj Matar, direktor portala +972, prilikom objavljivanja ovih podataka.
U takvim okolnostima, izraelski istraživački mediji izrazili su zabrinutost i za sopstvenu bezbjednost. Cenzura ih nije spriječila da objavljuju osjetljive informacije, poput izvještaja o nasilju nad pritvorenicima u zatvorima, “zonama ubijanja” oko centara za distribuciju hrane, korišćenju vještačke inteligencije za izbor meta ili upotrebi palestinskih civila kao živih štitova za zaštitu vojnika.
Pritisak je, međutim, veoma snažan. Sredinom jula Udruženje za građanska prava u Izraelu obratilo se šefu Šin Beta, izraelske unutrašnje obavještajne službe, upozoravajući na sve izraženije praćenje novinara putem njihovih telefona, nakon objavljivanja istraživačkog izvještaja o toj temi.
Kada je riječ o međunarodnim medijima, zakon koji je parlament usvojio krajem decembra 2025. omogućava vlastima da zaplijene opremu, zatvore redakcije i zabrane emitovanje ukoliko vlada procijeni da predstavljaju prijetnju nacionalnoj bezbjednosti.
Vlasti su takve mjere već primijenile 2024. protiv katarskog kanala Al Džazira. Sličan pristup korišćen je i početkom 2026. kako bi se međunarodnim nevladinim organizacijama, koje vlasti smatraju problematičnim, zabranio ulazak u Gazu. Te organizacije zbog toga više nijesu u mogućnosti da nezavisno izvještavaju o stanju na terenu, što ujedno znači i manje izvora informacija za novinare van Gaze.
“Dokazi, dokumentacija i svjedočenja upravo su ono što Izrael pokušava da izbriše prijetnjama, cenzurom i ubijanjem novinara”, sažela je palestinska novinarka Tagrid el-Hodari u autorskom tekstu objavljenom 10. avgusta u izraelskom dnevnom listu Harec. “Držeći novinare podalje, Izrael kupuje vrijeme.”
Propaganda
Situacija se značajno pogoršala i na Zapadnoj obali, teritoriji koja je pod okupacijom od 1967. godine. Palestinski novinarski sindikati prijavljuju kontinuirana kršenja slobode medija od 2023. Nekoliko desetina novinara je uhapšeno, a neki su, prema navodima, bili i mučeni.
Prema podacima Reportera bez granica (RSF), 19 novinara sa Zapadne obale trenutno je u pritvoru.
“Usred dokumentovanog nasilja ekstremističkih jevrejskih doseljenika nad palestinskim stanovništvom na okupiranoj Zapadnoj obali, izraelski vojnici targetiraju novinare, čime sprečavaju da informacije izlaze sa teritorije koja je sve više odsječena od ostatka svijeta”, upozorio je RSF u saopštenju objavljenom u ponedjeljak, 24. avgusta.
Da li je ova strategija kontrole informacija, koja je dio hasbare, termina koji se koristi za izraelsku propagandu, bila efikasna? Na nacionalnom nivou, jeste. Kada je riječ o svjetskom javnom mnjenju, rezultat je bio znatno nepovoljniji. Izvještaj Istraživačkog centra Pju, objavljen u junu, pokazao je značajno pogoršanje imidža Izraela.
“U 36 zemalja, najmanje 67 odsto odraslih ima nepovoljno mišljenje o Izraelu, dok 25 odsto ima povoljno mišljenje”, naveo je američki istraživački institut.
Ipak, sredstva uložena u ovu strategiju bila su značajna. Vlada je znatno povećala budžet namijenjen hasbari. Mond je u septembru 2025. izvijestio o tome kako su izraelske oružane snage dovodile influensere u Gazu kako bi širili njihov narativ da u toj oblasti nema gladi.
Metode su se takođe brzo razvijale, a Izrael se sada oslanja i na vještačku inteligenciju. Istraga američkog Kvinsi instituta, objavljena krajem jula, otkrila je da je vlada finansirala izradu desetina izvještaja sa ciljem da utiče na algoritme vještačke inteligencije i, preko njih, oblikuje odgovore na pitanja koja postavljaju američki građani.
Među temama koje su se pojavile u dokumentima dostavljenim američkoj administraciji, a koje je pregledao Mond, bilo je i sljedeće pitanje: Da li su izraelske oružane snage najmoralnija vojska na svijetu?
Prevod: N. B.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
