Foto: Shutterstock

KLJUČNA RIJEČ - DEINSTITUCIONALIZACIJA

Ljudima je najlakše kada su sa drugim ljudima

Često ne postoji mogućnost otpusta iz bolnice čak i u slučajevima kada više ne postoje medicinske indikacije za njihov dalji boravak, odnosno kada se nalaze u solidnoj kliničkoj remisiji. Ova kategorija pacijenata često nema podršku porodice, koja je najčešće u otporu prema otpustu i njihovom eventualnom povratku kući

1785 pregleda 33 reakcija 0 komentar(a)
Foto: Shutterstock
Foto: Shutterstock

Ljudi se najbrže oporavljaju među drugim ljudima i najbolje žive kada su uključeni u zajednicu i društvo, a ne izolovani u instituciji. Koliko god psihijatrijska bolnica imala dobre medicinske i tehničke uslove i stručan kadar, to na pacijente ostavlja nepopravljive traumatske posljedice.

“Povrede i poremećaji mentalnog zdravlja, zbog relativno visoke prevalencije, čestog početka u mlađem uzrastu, mogućeg hroničnog toka, narušavanja kvaliteta života oboljelih i njihovih porodica, kao i značajnog udjela u korišćenju zdravstvene zaštite, predstavljaju jedan od prioritetnih javno-zdravstvenih problema u svijetu pa tako i u Crnoj Gori“, objašnjava Nada Matković, socijalna radnica u Specijalnoj bolnici za psihijatriju u Kotoru.

Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) definiše mentalno zdravlje kao stanje dobrobiti u kojem svaki čovjek shvata svoj potencijal i može se nositi sa normalnim životnim stresovima, raditi produktivno i plodonosno i može doprinositi svojoj zajednici.

Mentalno, duševno ili psihičko zdravlje sastavni je dio opšteg zdravlja pojedinca, ali i zajednice, pa čini preduslov za optimalno funkcionisanje pojedinca, porodice, zajednice i društva. Jedno je od osnovnih prava svake osobe i ključni resor socijalnog i ekonomskog razvoja nacije.

Matković smatra da je u Crnoj Gori psihijatrijski tretman u zajednici još uvijek nedovoljan .

„Zavisi najčešće od ličnog angažmana pojedinca, po pravilu se svodi na ambulantni rad, nedovoljno angažmana pacijenta i rada na terenu, nedovoljne integracije i saradnje djelova zdravstvenih i socijalnih službi u liječenju“, navodi Matković.

Nasuprot klasičnom modelu psihijatrije, u nekim zemljama već odavno je zaživio nov impuls tretmana mentalne bolesti koji se pokazao validnijim od prethodnog. U svijetu se zatvaraju velike psihijatrijske bolnice formira se jedna nova težnja koja vodi ka promjeni institucionalnih uslova, ukidajući azile i omogućavajući humane uslove života u novoformiranim zajednicama.

“Nova težnja egzistira pod terminom deinstitunalizacija,koja na očigledan način dehospitalizujući i oslobađajući pacijenta psihijatrijskih ustanova.Naša psihijatrija sve vise je zagovornik mišljenja da psihijtrijski pacijenti ne bi trebalo da žive izolovani u velikim psihijatrijskim bolnicama, već je potrebno obezbijediti njihovu integraciju među „obične ljude“, jer sa njih konačno treba obezbijediti put ka destigmatizaciji, skidajući epitete nedodirljivog i strašnog. Savremena kretanja u psihijatriji karakterišu sljedeći osnovni trendovi: razvoj mjera primarne, sekundarne i tercijarne prevencije i primjena tih mjera na nacionalnom i regionalnom nivou uz pomoć psihijatrijskih epidemioloških istraživanja:proces demokratizacije, humanizacije i otvaranja psihijatrijskih bolnica, u čemu terapijska zajednica, pored ostalih vidova terapije uopšte, predstavlja bitan instrument te transformacije;smanjenje trajanja bolničkog liječenja i prenošenje težišta psihijatrijske zaštite na diferencirane vanbolničke ustanove i službe;razvoj psihijatrijske zaštite sektorskog tipa i sveobuhvatne psihijatrijske zaštite uz nastojanje da ta zaštita postane sastavni i neodvojivi dio života društvene zajednice“, objašnjava Matković.

Kapaciteti uvijek popunjeni

Specijalna bolnica za psihijatriju u Kotoru predstavlja vodeću psihijatrijsku ustanovu u Crnoj Gori. U Bolnici se, kao zdravstvenoj ustanovi na sekundarnom nivou zdravstvene zaštite, obavlja specijalističko-konsultativna i visokospecijalizovana konzilijarno-zdravstvena djelatnost i bolničko liječenje pacijenata sa mentalnim problemima, uz odgovarajuću medicinsku rehabilitaciju. Zdravstvena djelatnost ZU Specijalne bolnice za psihijatriju u Kotoru odvija se kroz rad devet odjeljenja paviljonskog tipa, ukupnog kapaciteta 241 bolesničke postelje namijenjene bolničkom liječenju korisnika koji su uvjen 100% popunjeni. Broj pacijenata koji se nalaze na hospitalnom tretmanu a mogli bi biti smješteni u ustanove socijalne zaštite (Dom starih ), jer kod nas ne postoje ustanove socijalne zaštite za hronično oboljele duševne bolesnike je oko 95 pacijenata.

Taj broj opstaje iz godine u godinu, jer je 2018. bilo 95 pacijenata, od toga je troje smješteno u Dom starih, a 2019. Pet pacijenata.

“Imamo dobru saradnju sa Domovima starih ali njihovi kapaciteti su puni.Već dugi niz godina se kao najčešći oblik liječenja i zaštite mentalno oboljelih lica oboljelih od psihoze sprovodi u psihijatrijskim bolnicama zatvorenog tipa gdje se pacijenti često nalaze na višegodišnjem, često i doživotnom liječenju.Pritom često ne postoji mogućnost otpusta iz bolnice čak i u slučajevima kada više ne postoje medicinske indikacije za njihov dalji boravak, odnosno kada se nalaze u solidnoj kliničkoj remisiji. Ova kategorija pacijenata često nema podršku porodice, koja je najčešće u otporu prema otpustu i njihovom eventualnom povratku kući. U ovakvoj situaciji, kada je razlog za zadržavanje vise socijalne prirode i dominira nad medicinskim indikacijama, svako dalje zadržavanje u bolnici predstavlja kršenje njihova prava”, ističe Matković.

Ona objašnjava da ostajanje u instituciji, bez obzira koliko institucija imala dobre medicinske, tehničke uslove i stručan kadar “ostavlja na pacijente nepopravljive traumatske posljedice, dovodi do hronifikacije bolesti, a samim tim ih čini nespremnim, nesposobnim, stigmatizovanim za samostalan život čak i u situaciji kada se ukaže prilika za njihov otpust.”

“To je između ostalog i jedan od razloga zbog čega je ta kategorija pacijenata po napuštanju institucije još dugo vezana za sisteme društvene brige, pomoći i podrške. Ministarstvo zdravlja treba da procijeni tekuće troškove svih službi mentalnog zdravlja u Crnoj Gori, da kvantifikuje troškove budućih izmjena i da ispita mogućnost obezbjeđivanja neophodnih resursa (državni budžet).- U tom kontekstu treba tražiti i eksterne izvore finansiranja (npr. iz EU)- Ministarstvo zdravlja treba razmotriti i mogućnost izdvajanja određenog fonda za razvoj mentalnog zdravlja kako bi se podržale konkretrne inicijative neophodne u procesu deinstitucionalizacije“, pojašnjava Matković.

Ona preporučuje da treba kontinuirano sprovoditi promociju mentalnog zdravlja i prevencija mentalnih poremećaja i smrtnosti, kontinuirano organizovati debate, kampanje i druge aktivnosti usmjerene ka destigmatizaciji - predstavnike medija edukovati i senzibilisati da na drugačiji način pišu i izvještavaju o mentalnom zdravlju i ljudima samentalnim poremećajima

„-Jačanje kapaciteta i unapređenje kvaliteta službi mentalnog zdravlja kroz jačanje intersektorske saradnje ,aktivnu participaciju Ministarstva za rad i socijalno staranje u procesu iznalaženja trajnog rješenja za pacijente kod kojih više ne postoje indikacije za bolničkim tretmanom a kod kojih ne postoji mogućnost povratka u porodicu (izgradnja zaštićenih oblika smještaja- „kuća na pola puta“)- edukaciju profesionalaca iz oblasti socijalnog rada ( socijalnih radnika) iz oblasti mentalnog zdravlja. formiranje Timova mentalnog zdravlja u zajednici (Community Mental Health Teams) na nivou primarne zdravstvene zaštite, koji će funkcionisati po bazičnim postulatima asertivnog tretmana u zajednici i fokusirati se na rad sa pacijenatima koji su više puta rehospitalizovani tokom jedne godine. -formiranje jedinica za parcijalne hospitalizacije - dnevnih centara na primarnom nivou, dnevnih bolnica na sekundarnom i tercijernom nivou zdravstvene zaštite.-formiranje klubova i grupa samopomoći , rad sa porodicom“, nabraja Matković.

Ona zaključuje da ukoliko je potrebmo izabrati ključnu riječ kojom se može definisati zaostajanje u ovoj oblasti – to je deinstitucionalizacija.

„Duga riječ, a jedno značenje - ljudima je najlakše kada su sa drugim ljudima, ljudi se najbrže oporave među drugim ljudima, ljudi eto najbolje žive kada su uključeni u zajednicu i društvo , a ne izolovani u instituciji“, poručuje Matković.

Više ljudi sebi oduzme život nego što strada u udesima

Mentalni poremećaji su okarakterisani psihološkom i biološkom i socijalnom disfunkcijom odnosno disfunkcijom u ponašanju pojedinca i da ključuju čitav niz smetnji od poremećaja afekta, opažanja, mišljenja, inteligencije, pažnje, nagona i volje, do poremećaja svijesti.

Mentalni poremećaji učestvuju sa udjelom oko 6 -7% u ukupnom bolničkom liječenju u svijetu. Najveći broj hospitalizacija je u dobi od 20-59 godina što ih svrstava u vodeće uzroke bolničkog liječenja u radno-aktivnom dobu. Mentalni poremećaji učestvuju sa udjelom oko 18-20 % u ukupnom invaliditetu u svijetu. Mentalni poremećaji se znatno rjeđe navode kao osnovni uzrok smrti, u ukupnom mortalitetu učestvuju sa oko 1-1,5 %. Takođe, broj izvršenih samoubistava, što je i pokazatelj mentalnog zdravlja, veći je od broja poginulih u saobraćajnim nesrećama

Načini liječenja

U liječenju mentalnih poremećaja postoji veliki broj tretmana, a oni koji su se pokazali najefikasniji su:

Biomedicinski tretman - prije svega farmakoterapija

Psihoterapija (i psihološko savjetovanje)

Socioterapija – usmjerena ka poboljšanju socijalnog funkcionisanja i što uspješnijoj (re)integraciji u sve tokove društva – resocijalizacija

Grupe samopomoći /podrške – za osobe koje povezuju zajednički problemi – osobe sa posebnim potrebama, roditelji djece sa posebnim potrebama, liječeni alkoholičari, liječeni psihijatrijski bolesnici, žrtve nasilja. Ove grupe mogu biti izvor zajedničkih projekata, borbe za ostvarenje njihovih prava.

Preporučujemo za Vas