Više stotina građana u prostorijama Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) čitalo je šta su o njihovim roditeljima, označavanim kao “unutrašnji neprijatelji” prije gotovo osam decenija, javljale komšije, rođaci, pa i najbliži krvni srodnici.
Jedan od njih je, čitajući dosije svog oca, utvrdio da je ondašnja služba dio informacija o njegovom kretanju dobijala od rođenog brata tog golootočkog zatvorenika.
To je “Vijestima” ispričao unuk golootočkog zatvorenika, a sin čovjeka koji je pregledao “metar dokumenata” i shvatio da dosijei ne umiru sa onima čiji su.
“Skoro 80 godina nakon Rezolucije Informbiroa, dokumentacija o ljudima koji su prošli kroz Goli otok i druge logore iz tog perioda i dalje postoji u institucionalnim evidencijama Crne Gore i, uprkos tome što joj je pristup strogo ograničen, i dalje svađa ljude, pa i najbliže srodnike. Činjenica je da su neki svjesno, a neki nesvjesno pričali, odnosno nijesu ni znali da ono što govore završava u dosijeima tajne službe, ali to je i dalje dostupno i nije mi jasno zašto neko čuva ta dokumenta decenijama nakon smrti onih koji su prošli golgotu Golog otoka i ostalih logora”, rekao je on, svjedočeći o iskustvu svog oca koji je, koristeći pravo iz uredbe iz 2001. godine, ostvario uvid u tajni dosije svog oca, i to decenijama nakon njegove smrti.
U tim dokumentima, starim više od 80 godina, pronašao je podatak koji je, kako kaže sagovornik, otvorio novu traumu u porodici.
“To nijesu samo papiri. To su rane koje se prenose kroz generacije”, kaže sagovornik.
Tajni dosijei Golog otoka
Gotovo osam decenija nakon sukoba jugoslovenskog i sovjetskog rukovodstva i masovnih hapšenja označenih pristalica Rezolucije Informbiroa, dokumentacija o Golom otoku i drugim poslijeratnim logorima i dalje je, u značajnom dijelu, zatvorena za javnost. Iako se radi o događajima iz perioda 1948–1956, Agencija za nacionalnu bezbjednost (ANB) Crne Gore potvrđuje da se u njenom dokumentacionom fondu i dalje čuvaju dosijei bivših službi bezbjednosti - sa stepenom tajnosti “TAJNO”.
Iz ANB-a, na čijem je čelu Ivica Janović, za “Vijesti” su objasnili da ono što su službe prikupljale mogu pročitati samo srodnici prvog nasljednog reda, ali i da je jedan dio dokumentacije predat Državnom arhivu Crne Gore.
“Shodno Vašim pitanjima koja se odnose na određenu dokumentaciju u posjedu Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB), obavještavamo Vas da se u dokumentacionom fondu ANB, između ostalog, nalaze i dosijei Uprave državne bezbjednosti (UDB) i Službe državne bezbjednosti (SDB) koji se odnose na problematiku ‘unutrašnji neprijatelj’, odnosno ‘unutrašnji ekstremizam’ (između ostalih i dosijei iz perioda Rezolucije Informbiroa). Cijeneći značaj dokumenata sadržanih u dokumentacionom fondu bivših službi bezbjednosti, ovoj dokumentaciji je, u skladu sa Zakonom, određen stepen tajnosti “TAJNO”, te je stoga pristup ovim podacima ograničen”, kazali su iz Agencije za nacionalnu bezbjednost.
Oni su objasnili i da su građani pravo na uvid u svoj ili dosije srodnika iz prvog nasljednog reda, stekli nakon što je donijeta Uredba o stavljanju na uvid dosijea vođenih o građanima Republike Crne Gore u Službi državne bezbjednosti (SL. list RCG, br. 45 od 21. septembra 2001. godine), koja je važila godinu dana od dana njenog donošenja i Uputstvom o načinu i postupku uvida u dosijea vođenih o građanima Republike Crne Gore u Službi državne bezbjednosti, a čime je skinuta oznaka povjerljivosti “DRŽAVNA TAJNA” u odnosu na lica na koja se odnose navedeni dosijei, kao i njihove srodnike u prvom stepenu.
“U jednogodišnjem periodu primjene Uredbe, Službi državne bezbjednosti je podnijeto više stotina zahtjeva za uvid u dosijea i građani su ostvarili svoje pravo u slučajevima gdje je konstatovano postojanje dosijea. I nakon isteka roka važenja Uredbe (septembar 2002. g.), postupano je po zahtjevima građana za uvid u lični ili dosije trećeg lica u propisanoj proceduri, što je i sada praksa”, dodaju iz ANB-a.
Iz Agencije su saopštili da je dio dokumentacije nastale u radu Odjeljenja za zaštitu naroda (OZNA), tokom 2004. i 2008. godine, predat Državnom arhivu Crne Gore.
“Jedan dio dokumentacije nastao u radu Odjeljenja za zaštitu naroda (OZN), od strane SDB/ANB, tokom 2004. i 2008. godine, predat je Državnom arhivu Crne Gore, kojom prilikom, cijeneći društveni, naučno-istorijski i funkcionalni značaj te građe, nijesu predviđeni posebni uslovi, odnosno ograničenja u pogledu njenog korišćenja. S tim u vezi, Agencija u kontinuitetu vrši preispitivanje podataka sadržanih u dokumentacionom fondu bivših službi bezbjednosti, cijeneći značaj te dokumentacije za bezbjednost i interese Crne Gore, kako bi prestankom navedenih okolnosti i sticanjem zakonskih uslova mogla biti predata nadležnom organu na dalje čuvanje i korišćenje u naučne, istorijske ili druge svrhe”, odgovorili su “Vijestima” iz Janovićevog kabineta.
Istorijski okvir represije
Nakon sukoba jugoslovenskog i sovjetskog rukovodstva 1948. godine i donošenja Rezolucije Informbiroa, uslijedila je masovna politička represija unutar Komunističke partije i državnog aparata, dok je Moskva gomilala vojsku na jugoslovenskim granicama...
Prema podacima koji se navode u dostupnim izvorima i arhivskim pregledima, od ukupno 468.175 članova Komunističke partije Jugoslavije i 51.612 kandidata za članstvo, za Rezoluciju Informbiroa izjasnilo se oko 55.000 komunista. Među njima je bilo 2.616 osoba iz rukovodećih organa države i 4.183 pripadnika Jugoslovenske narodne armije.
Kao centralno mjesto zatočenja formiran je logorski kompleks na Golom otoku. Prema zvaničnim podacima, na Golom otoku je bilo zatvoreno 16.101 ljudi, optuženih da su podržavali Rezoluciju Informbiroa i Josifa Visarionoviča Staljina, dok je 413 zatvorenika izgubilo život.
Struktura zatvorenika po republikama pokazuje da je najviše zatvorenih bilo iz Srbije (oko 44 odsto) i Crne Gore (oko 21,5 odsto), zatim iz Hrvatske (oko 16 odsto) i Makedonije (oko pet odsto), uz manji broj Slovenaca i Albanaca. U odnosu na broj stanovnika, Crna Gora je imala proporcionalno najveći broj zatvorenika.
Nakon 1956. godine, Goli otok je promijenio namjenu i korišćen je kao zatvor za kriminalne osuđenike, uključujući silovatelje, ubice i teške maloljetne delinkvente. Logor je zvanično zatvoren 1988. godine.
Dokumenta žive decenijama
Golootočki zatvorenici bili su ljudi koje su jugoslovenske vlasti, uglavnom između 1949. i sredine pedesetih godina, zatvarale i internirale u logor Goli otok i prateće logore, poput Svetog Grgura, iz političkih razloga.
Riječ je o osobama koje su tadašnje vlasti označavale kao stvarne ili navodne pristalice Rezolucije Informbiroa, Sovjetskog Saveza i Josifa Visarionoviča Staljina, ali i o politički nepodobnima nakon sukoba Josipa Broza Tita sa sovjetskim rukovodstvom 1948. godine.
Mnogi su hapšeni bez sudskog postupka, na osnovu administrativnih odluka i procjena službi bezbjednosti.
Goli otok je zamišljen kao logor za “prevaspitavanje”, ali je u praksi funkcionisao kao represivni kazneni sistem u kojem su zatvorenici bili izloženi teškom fizičkom radu, nasilju, ponižavanju i psihičkom zlostavljanju, uključujući i sistem prisilnog međusobnog kažnjavanja.
Procjenjuje se da je kroz Goli otok i srodne logore prošlo više desetina hiljada ljudi iz cijele bivše Jugoslavije, uključujući i značajan broj građana Crne Gore. Mnogi su i nakon izlaska iz logora ostali pod prismotrom službi bezbjednosti, sa dosijeima koji su ih pratili decenijama.
Bonus video:
