Priča o jednom od najznačajnijih modernih evropskih skulptora Stevanu Luketiću, rođenom u Starom gradu prije jednog vijeka, je priča o odnosu rodnog grada prema djelima koje je ostavio taj vanvremenski umjetnik, priča o njihovom uništenju, kao i otimačini vrijedne imovine te staromještanske porodice, kao i o lažnim obećanjima gradskih vlasti, koje su u protekle dvije decenije vodile Budvu i izreda davale riječ da će ispraviti veliku nepravdu.
Čuvena Luketićeva skluptura - fontana “Sunce” brutalno je uništena 2001. Postojala je i velika skulptura u hotelu “Avala” i ona je nestala prilikom adaptacije, zatim “Ljubavnici”, figuracija od kamena na Slovenskoj plaži iz 1956. godine, iz ranog razdoblja, takođe je nestala.
Njegova supruga Eleonora Luketić, nakon Stevanove smrti 2002. godine, gotovo dvije i po decenije vodi borbu za povraćaj tri skulpture koje je Luketić napravio i ostavio Budvi, a koje su tokom turbulentnih tranzicionih vremena bukvalno uništene.
Skulptura, odnosno fontana koju je Luketić napravio još davne 1972. godine, zauzimala je centralni dio restorana, koji je nazvan po njenom imenu, a koji se nalazio u zgradi nekadašnjeg Zeta filma, odnosno nekadašnjeg restorana “Sole mio”. “Sunce” je reflektovalo svjetlost, s tim autentičnim poliranim pločama, tako da se sunčev sjaj i nebo ocrtavalo u njoj. Skulptura je bila napravljena od nerđajućeg čelika, a Stevan je oformio i arhitektonsko - likovno rješenje ambijenta u obliku guvna sa fontanom, koji je bio napravljen od bračkog kamena. Njenu izradu finansirala je tadašnja Turistička zajednica Budve i postala javno dobro svih građana Budve i Crne Gore. Nakon što je uslijedila privatizacija restorana, došlo je i do uništenja vrijedne skulpture.
Prvo je uklonjeno guvno, brački kamen zamijenjen keramikom, a potom i postavljena tenda sa rupom iz koje je virila skulptura. Nestala je 2001. godine. Ubrzo nestaje i skulptura, a Stevan Luketić koji je u to vrijeme bio živ, podnosi i tužbu.
Skulpturi se tada gubi svaki trag, a Luketići ubrzo dobijaju i pravu adresu gdje je skulptura završila - na otpadu u Radanovićima. Odatle je prenešena u staro gvožđe i izlivena i kašete koje su napravljene od nje su dobile primjenu u mesnoj industriji.
“Sunce” ugasili i bacilli na stovariše
Eleonora Luketić u razgovoru za “Vijesti” priča o svim nedaćama kroz koje je prošla porodica, ali i nepravdi koja je učinjena Stevanu i njegovim djelima.
“Skulptura-fontana bila je ispred “Zeta filma”, slavne jugoslovenske produkcijske kuće na Slovenskom šetalištu kao ambijentalni spomenik gradu Budvi, kao prva fontana u “gradu bez fontana”. Opština Budva 2001. godine prodaje zemlju na poziciji fontane koja se u operatu katastra Budve vodila na “Zaklade Toma Mirova Luketića i njegove žene Stane za obrazovanje djece Paštrovića i Budve, Sveti Stefan” kao nacionalizovano zemljište Zaklade, privatnim licima i to bez konsultacije javnog mnjenja i dostupnog im autora. Novi “vlasnik” prenamjenjuje restoran koji se naslanjao na zgradu Zeta filma kao dio urbanističkog projekta Stevana Luketića sa crnogorskim guvnom od originalnog bračkog kamena, te bazenom u kojem je stajala pet metara visoka skulptura od švedskog najkvalitetnijeg nerđajućeg čelika veličine 360x170x17 centimetara bez postamenta dimenzije 200 cm. Privatni vlasnik otuđuje i prenosi u svoju kuću sve blokove bračkog kamena, de facto ruši i uništava projekat izgrađen po porudžbini Turističke zajednice grada Budve. Opština Budva imovinu Zaklade Toma Mirova Luketića prodaje promotoru uništenja skulpture-fontane, koji postojeću fontanu ograđuje tendom, tako dio skulpture “viri” za jednu trećinu iz obruča tende, a ispod tende nije poznato što mu predstavlja ostatak kao dio skulpture, simbol grada Budve u to doba”, navodi u razgovoru Eleonora Luketić.
Ona ističe da je Stevan bio prisiljen da tuži grad Budvu.
“U pokušaju pregovaranja po gotovom činu Opštine Budva o premještanju artefakta na drugu lokaciju, ali sve bezuspješno, autor Stevan Luketić nakon godinu dana prisiljen je da tuži Opštinu Budva za pričinjenu štetu gradu, građanima Budve, na ime zakona o autorskim pravima. Da prikriju razbojništvo, opštinari prihvataju dogovor s autorom o premještanju umjetnine na drugu lokaciju i skulptura nestaje. Međutim, ne po dogovoru, nego je izmještaju na skladište za otpad u Radanovićima. U intermecu do konačnog uništavanja skulpture, locirana je na, po ljubaznosti budvanske građanke službenice iz arhiva koja ju je tamo ugledala s magistralnog puta i sa zaprepaštenjem obavijestila svojeg sugrađanina da se tamo nalazi skulptura, onakva velika kakva je bila. U međuvremenu, skulptura nestaje s otpada, sud ne reaguje promptno, a autor umire 2002. godine”, navodi Eleonora Luketić.
Pretočena u kašete za mesare
“Kao udova Stevanova kojoj je zavještana testamentarno briga o cjelokupnom autorskom opusu Stevana Luketića, vodila sam u nastavku bezuspješan, montiran u korist Opštine Budva de facto države Crne Gore, sudski postupak pred Osnovnim sudom u Kotoru, ali bez uspjeha. Tada sam s advokatom Radojicom Lazovićem pokrenula krivični postupak protiv “novih vlasnika” koji su pod opštinskim strukturama Budve razbojnički ukrali i uništili građanima spomen ambijent Budve. Presuda je donesena na temelju dopisa dostavljenog sudu od strane tadašnjeg presjednika Opštine Rajka Kuljače da skulptura nema vlasnika i da nije vlasništvo Opštine, da vlasništvo skulpture nije zavedeno u arhivi Opštine Budva, te da Opština Budva nije lice odgovorno za nju i njezino uništenje, i sa njenim nestankom. Kako sam tada završavala ostavinu iza Stevana Luketića, u rješenje ostavine navedenu skulpturu sam upisala u ostavinsku masu pripadajućeg umjetničkog opusa Stevana Luketića. Ljubaznošću policijskog inspektora, čije ime ovdje ne navodim, dobijam utvrđene elemente istrage da je skulpturu sa skladišta otpada odnio u nikšićku čeličanu izvjesni Neboja Kuč, vlasnik poslastičarnice “Pandora” u komšiluku zgrade opštine i pretopio je u “kašete za mesare” ili “poslastičarnice”. Tužilaštvo nije bilo zainteresovano baviti se “slučajem” i policiji je proslijeđen dopis da tužioci pokrenu privatni parnični postupak, jer po zakonu nisu obavezni finansirati postupak u ime države”, naglasila je Eleonora Luketić.
Vrijedna skulptura nestala i iz “Avale”
Prema riječima Eleonore Luketić, nestala je još jedna skulptura Stevana Luketića.
“Postojala je u hotelu “Avala” i “gromada” od skulpture odlivena u bronzi dimenzija 250x200x230 centimetara. Nestala je nakon dolaska novog vlasnika hotela prilikom adaptacije “Avale” kada se još vodio arbitražni postupak. Skulptura je rađena za projekat hotela “Avala” nakon zemljotresa 1979. godine, čiji je autor dipl. ing. arhitekture Vlado Plamenac iz Budve. Projekat je bio najbolji izraz ambijentalne arhitekture na jadranskoj obali tog doba u Jugoslaviji. Urbani ambijent prostora s longitudinalnim formama izgrađenosti s vizurama i izraženim akcentom prisutnosti Starog grada. Kroz otvor velikih dimenzija u nekadašnjem starom hotelu “Avala” otvorio je i sa danas prilazne terase pogled na morsku pučinu s uključenim cijelim prostorom iza, glavnom ulicom. Budva je grad na obali mora, a njezina novija gradnja ukinula je i ovu njezinu dimenziju kao moguću vizualizaciju u svakom pogledu na more. Projekat hotela omogućavao je upravo vizuelni kontakt s horizontom pučine i svjedočio doživljajem upravo da smo na moru. Brdo Spas i širina plavog neba bili su vidljivi i pod kojima se smjestio hotel otvorenih vidika i humanih formi u bijelom danilovgradskom kamenu mediteranske provinijencije”, ispričala je Eleonora.
Kako je naglasila, skulptura Stevana Luketića bila je smještena u restoranu širokih površina s prostorom koji je skulpturi omogućavao pogled i pristup.
“Izlivena u bronzi i postavljena direktno na kamenom podu savremenog arhitekturalnog i umjetničkog projekta, čime su se dvije forme sjedinjavale i objedinjavale u izrazu. Kada sam postavila pitanje licu, predstavljenom kao vlasnik hotela, gdje je nakon gradnje “novog crnog hotela” Avale skulptura Stevana Luketića, dobila sam odgovor da nema pojma da je tu bila ikakva skulptura”. Poznajući dobro “na vlastitoj koži” rad tužilaštva u Crnoj Gori i sudova nisam se upustila u ispitivanje je li i ovaj artefakt završio u livnicama u svrhu bogaćenja huligana”, ispričala je.
“Ljubavnici” nestali u vihoru zemljotresa
Eleonora Luketić navodi da je nestala i skulptura “Ljubavnici”.
“Stevanova realistička figuracija u kamenu na Slovenskoj plaži u Budvi iz 1956. godine je nestala u vihoru zemljotresa sa Slovenske plaže. Skulptura je imala, pretpostavljam da je najbolje reći, dimenzije prirodne veličine čovjeka. Klesao ju je autor brzo nakon akademske diplome u bračkom bijelom kamenu, realističkog izražaja sa stilizovanim formama likova. U privatnom sam posjedu i jedne od skulptura iz te faze, ali u patiniranoj bronzi. Uz jedan portret Arpovskog uticaja na umjetnika jedina su djela u toj realističkoj fazi rada Stevana Luketića. Sklon i zadivljen metalom Stevan je, radeći u tom materijalu, odmah krenuo sa apstraktnim formama koje je dobio mogućnost realizovati 1964. u čeličani na Ravnah na Koroškem u Sloveniji, bio je to veliki radni i umjetnički opus tog vremena za svjetsku likovnost od sedamdesetak skulptura koje krase moderne galerije u svijetu”, naglašava Eleonora.
Život s njim bio je veseo kao kazalište
Zamoljena da podsjeti budvansku i crnogorsku javnost ko je Stevan Luketić, Eleonora ističe da je njen suprug rodonačelnik apstraktne skulpture u SFR Jugoslaviji.
“Izuzetno radan čovjek, savremen stvaralac i kulturni radnik. Svestrano obrazovan i svjetski putnik; pomalo boem, ali mu budvansko bourgeoisie porijeklo nije bilo smetnja da bude i proleter. U odnosu i ophođenju s ljudima svih zanimanja pristupačan, od radnika do predsjednika države čije ime nosi njegov unuk Tito od oca Stefana Luketića. Bio je sjajan suprug i otac četvero djece. Život sa Stevanom je kapital moje duše. Visoko obrazovan, intelektualac, ratnik u ratu koji je odbio vojnu spomenicu u miru tvrdeći da je rat njegova odluka i privatna stvar; društveno angažovan kao predsjednik Udruženja likovnih umjetnika Hrvatske u dva mandata i predsjednik Saveza likovnih umjetnika Hrvatske u jednom mandatu, do 1990. godine”, priča Eleonora.
Kako dodaje, “čovjek i suprug koji u tridesetgodišnjem braku prema meni nije napravio grašku”.
“Život s njim bio je veseo kao kazalište, a kada je umro rekla sam neko je “ugasio svjetlo”. Stevan Luketić i ja otvorili smo vjerovatno prvu registrovanu privatnu galeriju u Budvi u Starom gradu, u rodnoj kući Stevana, 1974. godine na ponos i porodica i građana doprinoseći kulturnom bogaćenju ovog grada”, navodi ona.
Eleonora, njen i sin pokojnog Stevana, Stefan Luketić godinama vode borbu da se testamentarna volja velikog budvanskog dobrotvora Toma Mirova Luketića i “Zaklade Toma Mirova Luketića i njegove žene Stane za obrazovanje djece Paštrovića i Budve, Sveti Stefan” sprovede u djelo.
“Neobrazovane strukture primorja ne vole svoju zemlju jer ne poštuju zakone, nadasve one koji se odnose na krivično pravo i sankcioniranje zločina. Krađa je zločin. Tomo Mirov Luketić imao je viziju da se Paštrovići i građani Budve, ribari i zanatlije obrazuju i promijene svijet u napredovanju i svu svoju imovinu ostavio je Zakladi Toma Mirova Luketića. Pravnici kažu da je ova državna krađa političko pitanje i smatraju da je time sve završeno. Političko pitanje kao i politika nije zakon nego opsjena”, ističe Eleonora.
Ona naglašava da su svi u porodici Luketić visoko obrazovani sa titulama doktora i profesora i po testamentu prvenstvo obrazovanja iz Zaklade Toma Mirova Luketića imaju djeca Luketića.
“Miroslav Luka Luketić, danas pokojni, i Stefan i Stevan Luketić osnovali su NVO “Zaklada Toma Mirova Luketića i njegove žene Stane za obrazovanje djece Paštrovića i Budve, Sveti Stefan” s namjerom da privedu namjeni volju testatora, finansiranje obrazovanja djece Paštrovića i Budve. Poznate su činjenice da je Opština Budva upotrijebila cjelokupnu imovinu podijelivši je bez kriterija. Sad, nakon opšteg provedenog nezakonja, prisvajanjem sve imovine Toma Mirova Luketića koja je otišla u dim, protuvama bez imena i znanja Opština Budva uzima i ime Tomovo da se kiti njegovim dobročinstvom”, kazala je Eleonora.
Nada se, kako kaže, da će se javiti neko od hrabrijih crnogorskih advokata koji voli svoju domovinu, ima znanja i srca i voljan je da sprovede testamentarnu volju Toma Mirova Luketića.
“Da ova priča ne bi ostala istorija. Stevan Luketić je jedan od zakonskih nasljednika imovine Toma Mirova Luketića, te kako nije volja testatora do danas provedena, porodica Luketić je stvarni i pravni nasljednik cjelokupne imovine Toma Mirova Luketića koju treba nadoknaditi država Crna Gora, vinovnik ove rabote”, zaključuje Eleonora.
Uništeno tokom rata u Hrvatskoj, sada se obnavlja
Upitana da li su još neka umjetnička djela skulptora Luketića uništena ili nestala u Crnoj Gori, Eleonora ističe da su navedene nestale skulpture dovoljne i previše - kao vandalizam učinjen u miru jer u Budvi nije bilo ratnih razaranja 90-ih i, prije svega, nemara države generalno, kao i njenih građana.
Međutim, kako naglašava, veliki vandalizam odigrao se u periodu domoljubnog rata u Hrvatskoj.
“Uklonjena je spomenička plastika Stevana Luketića u Makarskoj, Trg A. Kačića, slobodna forma fontana-skulptura gradu; u Kukunjevcu kod Pakraca spomen-skulptura visine sedam metara u nerđajućem čeliku s ambijentalnim prostorom (nagrađen je autor godišnjom “jugoslovenskom državnom nagradom 4.jul “. Skulptura je iz konstruktivističke faze autora (kao i ova u Budvi skulptura-fontana Sunce) koju sada obnavlja Srpsko narodno vijeće u Zagrebu, koje je pristupilo prvim obnovama ratnih uništavanja umjetnina iz perioda Jugoslavije u Hrvata. Uz obnovu spomen-grobnice ubijenima u NDH u Jošanima Lika vajara Dušana Đamonje, kao i velikog urbaniste Zdenka Kolacija, što je za mene utjeha i veliki ponos, te se nadam da će se projekat sva tri artefakta obnove ostvariti”, kazala je Eleonora
Impresivna biografija
Stevan Luketić, akademski je vajar rođen u Starom gradu Budvi 8. 11. 1925. Školovao se u Budvi i Kotoru do početka Drugog svjetskog rata.
Rano, sa 16 godina djeluje kao antifašista, te ga vlast hapsi i odvodi ga u logor Bar, a nakon godinu dana brodom u Bari. Kapitulacijom Italije 1943. iz logora u Baru brodom “Bakar” dolazi na ostrvo Vis odakle stupa u jedinice Prve proleterske brigade. Kao jedan od komesara brigade učestvuje u oslobađanju Beograda, za šta je odlikovan ordenom heroja. Odlazi u borbe zajedno s Rusima protiv fašizma na Sremski front gde je ranjen i oslobođenje Jugoslavije dočekuje u bolnici. Po oslobođenju, nakon pet godina diplomatske službe u Trstu, vojska (JNA) ga šalje u Zagreb gdje s budućim režiserima Veljkom Bulajićem, Vatroslavom Mimicom, Mariom Fanelijem istupa iz vojske. Upisuje Akademiju likovnih umjetnosti u Zagrebu. Za vrijeme studija sarađuje s vajarem Vojinom Bakićem.
Cijeli život profesionalno se bavi vajarstvom. Izuzetak je bio osamdesetih godina gdje je kao osnivač po struci osnovao Akademiju likovnih umjetnosti na Cetinju gdje nastupa kao profesor nekoliko godina. Autor je i univerzitetskog lanca Crne Gore u zlatu i srebru koji nosi rektor Univerziteta Crne Gore. Autor je velikog umjetničkog opusa u metalu. Bio je i profesionalni klesar u kamenu (škola u kamenolomu na otoku Braču). Crtač, kako predložaka i skica za skulpturu tako i slobodnog izražavanja u gvašu, tušu, akriliku i drugim tehnikama ostvarivši opus slikarskih djela u različitim tehnikama. Nagrađivan je za svoj rad najvećim nagradama, a njegova djela izlagana su na svjetskim i domaćim izložbama. Autor je i monumentalne plastike; sudjelovao je na 106. jugoslovenskih likovnih konkursa od kojih je 54 bilo ili nagrađeno ili izvedeno u projektima velike spomeničke plastike od kojih je manjih dimenzija bila i ambijentalna skulptura-fontana na Slovenskoj obali u Budvi.
Na primorju, autor je spomen-obilježja u Poborima iznad Budve kao i tri spomenika u Brajićima: spomen - ambijentalnog prostora boraca NOB-a, grobnice sedmoro antifašista i boraca iz Brajića, kao i 1960. godine. Na Svetom Stefanu ostale su i dvije biste portreta narodnim herojima NOB-a kao i portret bista narodnog heroja Marka Stanišića pri Starom gradu. Na Cetinju u Nacionalnoj biblioteci Crne Gore “Đurađ Crnojević” u auli biblioteke u bronzi je bista portret Đurađa Crnojevića.
Bonus video:
