U oktobru prošle godine bilo je okruglo osamdeset godina od početka organizovanja i sprovođenja najobimnijeg preseljenja stanovništva slovenskog juga u njegovoj novijoj istoriji. U pitanju je druga jugoslovenska poslijeratna kolonizacija Vojvodine koja je u najvećoj mjeri zahvatila stanovništvo tzv. pasivnih krajeva, odnosno populaciju planinskog masiva Dinarida, ali i uz znatan broj migranata iz južne Srbije (neznatno iz Makedonije i Slovenije).
Ondašnje jugoslovenske komunističke vlasti imale su dva zadatka koja bi kolonizacijom trebalo riješiti. Prvi zadatak je bio brojčano popunjavanje teritorije opustjele egzodusom podunavskih Švaba, a drugi zadatak se odnosio na agrarnu reformu kojom je trebalo raspodijeliti zemljišni fond Vojvodine tako da, prije svega, sitni seljaci i bezemljaši budu namireni, a veliki posjednici onemogućeni da ukrupnjavaju posjed. Nosioci ovih promjena u za njih novom svijetu bili su ljudi iz bitno drugačijeg geografskog, biološkog, ekonomskog, socijalnog, kulturnog i svakog drugog miljea u odnosu na vojvođanski, ali ljudi koji su svojim učešćem u Narodnooslobodilačkom ratu stekli zasluge za učešće u ovom “eksperimentu”. U južne ravničarske krajeve nekadašnje Ugarske poslate su gorštačke familije boraca iz Dalmacije, Like, Korduna, Banije, Bosne, Hercegovine i Crne Gore, koje su u izvjesnom smislu obavljale ulogu neformalnih graničara novouspostavljene države i socijalističkog poretka. Pošto sam i sam potomak kolonista iz gorenavedene potonje države, to ću se iz subjektivnih razloga osvrnuti na doživljaj crnogorskog kolonističkog nasljeđa i na pitanje gdje smo osamdeset godina kasnije.
Dinarski čovjek zamijenio Švabu
Na prvom mjestu bi trebalo razumjeti duh mjesta u kojem su se kolonisti obreli, odnosno pojmiti Vojvodinu kao teritoriju kojom se planski upravlja, što podrazumijeva određeni sistem znanja, tehnologija, pa i određeni svjetonazor kako bi se živjelo u simbiozi sa okruženjem. Kada bismo slikovito zamislili državni aparat, Vojvodina na toj slici predstavlja alat, odnosno tehnologiju jednog društva, pošto je i sama iznikla iz ništavila plahovitosti Dunava i Tise, podzemnih voda, močvara, baruština, pijavica, komaraca i malarije. Ravnicu kakvu danas poznajemo u najvećoj mjeri su izgradili oni koji su nakon Drugog svjetskog rata morali da odu iz Jugoslavije (ali i iz svih istočnoevropskih socijalističkih zemalja) i ta zajednica podunavskih Švaba se s pravom može nazvati jedinim “školovanim” upravljačem ravnice. Ovo prije svega jer su u pitanju bili ljudi koji su u 18. vijeku naseljavani u više talasa u Vojvodinu (ali takođe i u Slavoniju, Baranju, djelove Rumunije i Ukrajine) iz nekadašnje Švabije, danas su to njemačke pokrajine Baden-Virtenberg i Bavarska. Ti njemački kolonisti dolazili su kao misionarski posvećenici i zemljoradnici čiji je zadatak bio da osposobe južne krajeve carstva za život poslije dugogodišnjih ratova s Turcima iza kojih su ostali pustoš i neartikulisana priroda. Dakle, švapski kolonisti nisu došli kao ratnici, iako je cilj svakako bio i popuna lojalnim stanovništvom, već zemljodelci i reprezenti sistema koji je podizao čitava naselja, skretao tokove rijeka, prokopavao kanale, podizao prevodnice i fabrike, odnosno kultivisao ravnicu.
Nestanak švapskih kolonista, njih oko 350 hiljada, značio je dolazak dinarskih koji nisu bili ni blizu spretni i učeni kako da se vladaju i upravljaju u novonastaloj situaciji - pred njima je bio (i dalje je) veliki izazov održavanja zatečenog koje oni kao tragični junaci socijalističke sudbine nisu mogli da ispune. Danas je ovo najvidljivije u kolonističkim mjestima čija grandiozna urbanistička i estetska forma nezaustavljivo propada i nestaje poput muzejske starudarnice u kakvom depou s kojom niko ne zna šta i kako da uradi. Ostale su samo “ušorene ulice”, napuštene crkve, poneki dvorac ili grofovski letnjikovac i “kuće na lakat” bez suštine i za njih planiranog načina života, one stoje kao spomenici izgubljenog vremena, naizgled bezlične i jednoobrazne, pomalo odsutne i oronulo prijeteće, ali u svojoj srži raskošne i duboko nesrećne. Baš kao i kolonističke sudbine koje su se rasipale i osipale udaljavajući se od svog vitalističkog izvora i gubeći svoje originalne osobenosti pritom teškom mukom stičući nove u jednom svijetu koji im je egzistencijalno bio stran. Moglo bi se reći da su “švapske kuće” i kolonisti zatekli i iznenadili jedni druge nespremne, ali bi se isto tako moglo reći da je rukovođenje i planiranje kolonizacije bilo nerazumijevanje “prečanskog” načina života. To se najbolje vidi po osnovnim motivima kolonizovanja, a to je promjena u strukturi i tipu vlasništva zemlje, kao i promjena u upravljanju. Za ondašnjeg ministra kolonizacije u vladi DFJ (Demokratska federativna Jugoslavija) Sretena Vukosavljevića kolonizovanje dinarskih gorštačkih porodica iz, cvijićevski rečeno, patrijarhalno-gorštačkog kulturnog kruga u srednjeevropski-gradski kulturni krug predstavljalo je čin protežiranja lojalnih seljaka bezemljaša odanih proleterskoj ideji besklasnog društva. Ako je tako nešto iz perspektive komunističke ideologije imalo smisla, onda je iz perspektive dugoročnog osmišljavanja i oživljavanja vojvođanskog sela bilo van smislenog viševjekovnog načina upravljanja ovim prostorom. To se najbolje može vidjeti po kontinuiranom osipanju prisutnosti kolonista, odnosno kolonističkih potomaka, u “obećanoj zemlji”, a koje je bilo uslovljeno upravo nerazumijevanjem uslova života sredine i potreba doseljenika. Agrarnom reformom je razbijen krupni posjed, a raspodjela zemlje i njena prenamjena omogućili su prvobitnu samodovoljnost koja će ubrzo prerasti u autarhičnost što je osobenost za društveni razvoj u vanrednim okolnostima ili okolnostima privremenog rješenja. Stoga je kolonizacija za cilj dominantno imala uspostavljanje nove uprave socijalističkog sistema baziranog na principu zavičajnog identiteta, a ne profesionalnog. Zato se za ovu kolonizaciju kaže da je bila “kolonizacija sa busenom” jer je presađivala čitave plemenske, srodničke, zavičajne zajednice u novi kontekst s ciljem da se izbegnu potencijalni konflikti među različitim nacijama, konfesijama i klasama, ali i da se novopridošlim kolonistima olakša novi početak uz njima poznate ljude, običaje i pravila ponašanja. Na taj način su stvarane male enklave dinarskih zajednica, pa je tako moguće i dan-danas u pojedinim mjestima Bačke čuti srpski jezik tipičnog Crnogorca s Cetinja, Ličanina iz Gračaca ili Dalmatinca iz Obrovca.
Više od 62 hiljade kuća i 500.000 jutara zemlje
U trenutku započinjanja kolonizacije Ministarstvo agrarne reforme i kolonizacije raspolagalo je sa oko 500.000 katastarskih jutara zemlje na koju će biti kolonizovani doseljenici i to na teritoriju Bačke, Baranje, Banata i Srema. Ukupan fond konfiskovanih kuća koje je trebalo raspodijeliti kolonistima iznosio je 62.281 kuća i po okruzima obuhvatao je teritorije gradova Subotice, Sremske Mitrovice, Petrovgrada (Zrenjanin), Pančeva, Novog Sada i Sombora. Od pobrojanih okruga najviše konfiskovanih kuća u fondu za koloniste imao je somborski okrug, ukupno 19.997, dok su primjera radi prvi sljedeći na listi po broju kuća bili pančevački i zrenjaninski okrug sa nešto više od 10.000 kuća. U ove raspoložive nepokretnosti trebalo je doseliti 45.000 kolonističkih porodica, najviše iz Bosne i Hercegovine (12.000), zatim iz Hrvatske (9.000), potom iz Crne Gore (7.000), pa slijede Srbija (6.000), Vojvodina (6.000), Slovenija (3.000) i Makedonija (2.000).
Crnogorski kolonisti dolazili su iz različitih srezova (Andrijevica, Berane, Bar-Ulcinj, Bijelo Polje, Danilovgrad, Kolašin, Kotor-Herceg Novi, Nikšić, Pljevlja, Titograd (Podgorica), Cetinje, Šavnik), ali su najbrojniji bili kolonisti iz nikšićkog (1.200 porodica), cetinjskog (1.000), šavničkog (1.000) i pljevaljskog (600) sreza. Crnogorski kolonistički reon obuhvatao je naselja srednje i zapadne Bačke i shodno navedenoj logici “kolonizacije sa busenom” nije miješao pripadnike bitno različitih crnogorskih srezova u novoj vojvođanskoj sredini, pa su se tako u Sivac (koji je tada bio podeljen na Stari Sivac i Novi Sivac) naselili kolonisti iz zavičajno bliskih srezova - pljevaljskog i bjelopoljskog. U sela Sekić (Lovćenac), Feketić i Mali Iđoš naseljeni su Cetinjani, Barani, Kotorani i Novljani, u Crvenku su se naselili kolonisti iz danilovgradskog sreza, u Veprovac (Kruščić) Kolašinci, u Toržu (Savino Selo) i Kucuru beranski i andrijevički srez, u Bačko Dobro Polje kolonisti iz Šavnika, u Vrbas Nikšićani, u Pašićevo (Zmajevo) i Nove Šove (Ravno Selo) srez podgorički, dok su se u Kulu doselili kolonisti iz svih crnogorskih srezova. Od ukupnog broja predviđenih 7.000 kolonističkih porodica iz Crne Gore krajem avgusta 1946. godine, u Vojvodini je bilo naseljeno ukupno 4.899 porodica sa 23.199 članova. Od tog broja najviše ih je bilo naseljeno u mjestima Lovćenac 4.812, Vrbas 3.960, Bačko Dobro Polje 3.665, Sivac 3.232. Interesantan je i pomalo bizaran kriterijum po kojem su crnogorski naseljenici dobili kolonizaciju baš u ovim mjestima koja se protežu duž Velikog bačkog kanala, a odnosi se na pokušaj olakšavanja prilagođavanja novonastaloj sredini, prije svega klimi.
Teško prilagođavanje
Pošto su crnogorski kolonisti dolazili s područja koje je imalo najveću prosječnu nadmorsku visinu, to su se organizatori kolonizacije “potrudili” da im omoguće koliko-toliko bliske uslove života naseljavajući ih na najviše tačke u Bačkoj, odnosno u naselja koja se nalaze na padinama Telečke lesne zaravni čija je prosečna nadmorska visina 100 m (kod Sivca 103 mnv). U poređenju s nadmorskim visinama kolonista iz Pljevalja koji su u velikom broju došli u Sivac s Bobovske visoravni, čiji je prosjek naseljenih zaseoka 1300 mnv, novozatečena geografija zaista djeluje apokaliptično drugačije.
Ima u Gorskom vijencu jedan dio koji na tragičan način žali sudbinu srpskog naroda usljed turske okupacije gdje se nekadašnji ratnici odjednom nalaze u ulozi mirnih seljaka - kolo pjeva ‘ostadoše lafi ratarima’, a postoji i jedna novija vizuelna predstava koja na simbolički način izražava smjenu u doživljaju oblikovanja svijeta i nalazi se u Njujorku u galeriji umjetničkih djela Ujedinjenih nacija. Riječ je o skulpturi ruskog i sovjetskog vajara Jevgenija Vučetića (inače Crnogorca porijeklom) koji je pored poznate skulpture Majke Otadžbine u Volgogradu, izvajao i kip ‘Petvaranje mačeva u plugove’ nagovještavajući poslijeratnu politiku mira i suživota među ljudima. Na simboličan način kolonizacija ratnika gorštaka je predstavljala savijanje gvožđa u zemlju i za zemlju
I apokaliptično je sasvim sigurno i bilo u početku budući da su kolonisti bili ljudi bez obrazovanja, s vrlo malo kontakata sa spoljnim svijetom budući da su živjeli u teško pristupačnim krajevima i gdje je rijetko ko odlazio “u svijet”. Za njih je nova sredina bila šansa za novi početak koji nije bio nimalo lak budući da su se veoma teško prilagođavali klimatskim uslovima, bolestima, novom načinu ishrane, novom načinu privređivanja i uopšte uzev novom načinu života. Mnogi su napuštali kolonizaciju razočarani uslovima života, prije svega nenaviknuti na ravničarsku vodu, vazduh, hranu koja je u početku bila oskudna, nespremni da se nose sa bolestima koje su im odnosile djecu vraćali su se u rodne krajeve. Kolonizaciju je tokom 1946. godine napustilo ukupno 3.105 porodica, od toga 538 crnogorskih (prosječna porodica brojala šest članova). Državne vlasti su pokušavale da kroz različite edukativne kurseve olakšaju integraciju i život kolonistima u novom svijetu, pa su tako organizovana predavanja o poljoprivredi, upravljanju domaćinstvom, medicini i higijeni, kursevi opismenjavanja i sl. U sklopu ovih napora da se kolonistička populacija što bolje pripremi i osposobi za život, pokrajinske vlasti izdavale su i podlistak Kolonist u okviru časopisa Slobodna Vojvodina, a koji se brinuo o obilježavanju i čuvanju kulturnog nivoa i identiteta kolonista.
Asimilacija
Nova sredina je za mnoge koloniste bila šansa za novi emancipatorni, individualni početak, što se poklapa sa ondašnjom masovnom industrijalizacijom, urbanizacijom i otvorenim besplatnim obrazovnim sistemom koji je omogućio mnogima vertikalnu pokretljivost i ostvarivanje ličnih aspiracija bez obzira na socijalno porijeklo. Taj trend je bio opšti u čitavoj socijalističkoj Jugoslaviji, ali je u kolonističkim sredinama posebno dolazio do izražaja imajući u vidu da su porodice kolonista inicijalno pretrpele “stres” raskida sa tradicionalnim, te im je stoga sasvim moguće bilo lakše da se odlučuju za iskorak u novo industrijsko i birokratsko društvo. Uz sve promjene koje su se dogodile u posljednjih 80 godina, a tu spada pomenuta industrijska revolucija koja je izvela brojne porodice iz kruga seoske porodice u svijet urbanog načina života, potom obrazovanje i ženska emancipacija, zatim kasnija razgradnja socijalističkog poretka i nejasno određenje spram antifašističke borbe koja je bila jedan od stubova kolonističkog identiteta, kao i skorašnje promjene u nacionalnom identitetu i doživljaju savremenih srpskih i crnogorskih kulturnih politika, vojvođanska crnogorska kolonistička zajednica trpi dugoročno osipanje. U poređenju sa popisom stanovništva 1948. godine kada je u Vojvodini živjelo 40.176 Crnogoraca (što je bilo oko 17 odsto ukupne kolonističke populacije), danas ih prema popisu iz 2022. godine ima 20.238 i to najviše u zapadnobačkoj, sjevernobačkoj i južnobačkoj oblasti (poklapanja s već pomenutim naseljima u kojima ih je najviše doseljeno 1945 - Sivac, Lovćenac, Vrbas, Bačko Dobro Polje).
Autor je sociolog
Bonus video:
