Stanje arheoloških lokaliteta na području opštine Budva, izuzev pojedinih prezentovanih cjelina poput antičkih nekropola i pokretnih nalaza koji se čuvaju u Muzeju grada Budve, teško se može ocijeniti kao u potpunosti zadovoljavajuće.
To je za “Vijesti” kazao arheolog Dušan Medin, upozorivši da antičko, pa i srednjovjekovno nasljeđe Budve, predstavlja jedan od najznačajnijih, ali i najosjetljivijih segmenata kulturno-istorijskog identiteta grada, “s brojnim narušenim, devastiranim i otuđenim elementima”.
“Iako je to jedan od najstarijih urbanih centara na istočnoj obali Jadrana, njegovo arheološko nasljeđe još nije sistemski integrisano u savremenu kulturnu i turističku ponudu grada. Ostaci antičke fortifikacije, koja se smatra jednim od najstarijih slojeva grada, već dugo su inkorporirani u prostor privatnog butika, pa posjetioci uvid mogu steći isključivo kroz komercijalni sadržaj, bez adekvatne prezentacije i interpretacije. Svjedočimo svakodnevno i neadekvatnom stanju u kojem se nalaze ostaci ranohrišćanske bazilike u Starom gradu, kao i antičkim rimskim termama do kojih zapravo ne možemo prići, dok se podvodni lokaliteti, brodolomi i amforišta, pustoše usljed nepostojanja nadzora”, istakao je Medin, koji posjeduje stručna zvanja kustos i istraživač.
On kaže da trenutno piše dvije doktorske disertacije, na Fakultetu humanističkih studija Univerziteta Primorska u Kopru, kao i na Fakultetu umjetnosti Univerziteta Donja Gorica u Podgorici, gdje je od 2020. angažovan kao saradnik u nastavi. Izvršni je direktor Društva za kulturni razvoj “Bauo” u rodnom gradu, Petrovcu na Moru, te bivši direktor kotorskih Muzeja. Aktivan je na lokalnoj, nacionalnoj i međunarodnoj kulturnoj, naučnoj i obrazovnoj sceni, baveći se istraživanjima i projektima ne samo u oblasti arheologije, već i kulturnog nasljeđa, kulturnih politika i kulture sjećanja, različitih kulturnih i društvenih fenomena. Autor je i koautor više naučnih monografija, stručnih publikacija, nekoliko desetina naučnih članaka, recenzija, prikaza, tekstova. Urednik je i kourednik šest zbornika radova s međunarodnim autorskim timom, pet tematskih brojeva stranih i nekoliko brojeva domaćih naučnih časopisa, te priređivač i urednik više od 50 posebnih izdanja iz oblasti kulture...
Ističe da, kada je riječ o vjerovatno najpoznatijem lokalitetu antičkim nekropolama, u posljednjim godinama došlo je do određenih unapređenja - lokalitet je sređen i ograđen, postavljena je signalizacija i table sa QR kodovima kroz Stari grad, što svakako doprinosi vidljivosti arheološkog i ukupnog kulturnog nasljeđa.
“Ipak, riječ je o parcijalnim rješenjima koja još ne čine jedinstvenu i jasno osmišljenu cjelinu prezentacije arheološke prošlosti Budve.”
Helenistička zlatna narukvica stigla do Bostona
“Vijesti” su ranije objavile priču o pohari arheološkog nalazišta prilikom gradnje hotela “Avala” 30-ih godina prošlog vijeka koje je završilo u Beogradu, Splitu... čak i privatnim kolekcijama.
Zamoljen da odgovori koliko je zaista Budva “pokradena”, da li je moguće to blago vratiti, Medin navodi da posebno mjesto u javnosti zauzima priča o devastaciji arheološkog nalazišta na prostoru današnjeg Hotela “Avala” tokom njegove gradnje u drugoj polovini 30-ih.
“Tada je značajan dio arheoloških nalaza iz Budve, otkrivenih u različitim periodima iskopavanja, završio van grada, u institucijama Beograda, Splita, Zagreba, kasnije i Cetinja i Pančeva, ali i u privatnim zbirkama, kako budvanskim tako i mnogim sa strane. Poseban je kuriozitet da je helenistička zlatna narukvica stigla čak do jednog muzeja u Bostonu. Iako se s vremena na vrijeme u javnosti otvara pitanje povrata tih nalaza u Budvu, važno je naglasiti da, prema informacijama kojima raspolažem, institucionalna restitucija danas praktično nije moguća. Ono što pak jeste mogućno i stručno opravdano jeste njegovanje i razvijanje saradnji s institucijama i pojedincima koji čuvaju predmete iz Budve, jer su ti predmeti u međuvremenu na određeni način postali ‘zajedničko’ nasljeđe, kako budvansko, odakle je poteklo, tako i gradova i država u kojima su sačuvani tokom tolikih decenija. Važno je, ako već ne fizičko, onda makar njegovo simboličko, naučno i interpretativno povezivanje s matičnim lokalitetom i institucijama u Budvi. A putem savremenih tehnoloških dostignuća i potencijala koje nam donose kulturne i kreativne industrije, ono je na razne druge načine moguće ‘vratiti’ digitalno i u novim medijima”.
Arheološku sliku učiniti vidljivijom i razumljivijom
Prema njegovim riječima, ponešto na tom tragu već je i rađeno, ali nikad u mjeri u kojoj to budvansko nasljeđe zaslužuje, jer su potencijali, kako kaže, nesagledivi.
“Svojevremeno su organizovane izložbe fotografija o predmetima budvanskih nekropola u drugim muzejima, a u Evropskoj godini kulturne baštine (2018), povodom obilježavanja osam decenija od otkrića antičkih nekropola i 15 godina Muzeja grada, u organizaciji JU Muzeji i galerije Budve, realizovan je veliki i izuzetno uspješan projekat o antičkoj Budvi. Tada smo priredili i prvi međunarodni naučni simpozijum na temu antičke Budve s više desetina učesnika iz niza evropskih zemalja, pa i Australije, objavljena je publikacija s prvim člancima posvećenim antičkoj Budvi nastalim koncem četvrte decenije XX vijeka, organizovana je dokumentarna izložba fotografija i dokumentacije koja svjedoči o otkrićima nekropola, sve u saradnji i uz ustupljenu građu spomenutih institucija iz Splita, Zagreba, Beograda i Bostona, koje čuvaju budvanski arheološki materijal. Sve je krunisano objavom reprezentativnog zbornika radova na gotovo 620 strana koji je sabrao radove sa simpozijuma. Podsjetiću i na to da je Društvo arheologa Crne Gore iste te godine objavilo knjigu koleginica iz Muzeja posvećenu genezi muzejske i galerijske djelatnosti na budvanskom podneblju.”
Smatra da upravo ovakvi projekti pokazuju da se antička Budva može afirmisati ne samo kao turistička atrakcija, već i kao ozbiljna i nepresušna naučna i kulturna tema.
“Dugoročno, jedino kroz sistemsku zaštitu, promišljenu prezentaciju i međunarodnu institucionalnu saradnju moguće je prevazići naslage devastacija i arheološku sliku Budve učiniti vidljivijom, razumljivijom i relevantnijom, kako za same Budvane, tako i za najširu javnost, brojne turiste i istraživače.
Nalazište u Mirištima
Upitan u kakvom stanju se nalazi arehološki lokalitet u Mirištima, u Petrovcu na Moru, Medin ističe da je daleko od zadovoljavajućeg.
“Višeslojni arheološki lokalitet u Mirištima, s vilom koja je posjedovala više kamenih podnih mozaika iz antičkog i kasnoantičkog perioda, svakako predstavlja jedan od najvrednijih spomenika kulturne baštine i zaštićenih kulturnih dobara na teritoriji naše opštine. Lokalitet je otkriven i predstavljen javnosti još prije više od 120 godina, o čemu je splitski istraživač don Frane Bulić pisao još 1902. U međuvremenu je u više navrata arheološki istraživan, što je rezultiralo izuzetno značajnim naučnim saznanjima, koja su tek u jednom dijelu publikovana. Posebno su važni rezultati do kojih je došao i koje je objavio kolega mr Mladen Zagarčanin koji je najduže vodio terenska iskopavanja ovog lokaliteta i vjerujem da je njegov najbolji poznavalac. S druge strane, stanje u kojem se lokalitet već decenijama nalazi daleko je od zadovoljavajućeg. To, uostalom, može primijetiti svaki posjetilac, pa i onaj koji nema stručna znanja iz oblasti arheologije i zaštite nasljeđa.”
Naglašava da uprkos određenim pomacima u posljednjim godinama, prije svega kroz popularizaciju lokaliteta, postavljanje tabli, izradu flajera i organizovanje vođenja od strane JU Muzeji i galerije Budve, što jeste vidljiv i važan iskorak, nikada nijesu do kraja preduzete sveobuhvatnije mjere koje bi omogućile sistemsko rješenje nagomilanih problema.
“Rađeno je sporadično i fragmentarno. I dalje nijesu riješena imovinsko-pravna pitanja, niti su realizovane do kraja konzervatorske, restauratorske i prezentacijske intervencije. I najvažnije, lokalitet još uvijek nije infrastrukturno i interpretativno prilagođen savremenim standardima zaštite. Smatram da bi dio lokaliteta, uz odgovarajuću zaštitu, mogao biti osmišljen i kao prostor za naučne, kulturne, edukativne i pažljivo osmišljene turističke sadržaje, čime bi se dodatno ojačala i veza lokalne zajednice sa sopstvenim nasljeđem, te unaprijedila kulturna ponuda i uvećala finansijska primanja od kulturnog turizma. Treba reći i to da je kroz Program zaštite i očuvanja kulturnih dobara Crne Gore Ministarstva kulture i medija i pretprošle i prošle godine postojala jasna finansijska mogućnost za izradu projekta zaštite i prezentacije ovog lokaliteta, jer su odvojena sredstva u iznosu od 10.000, odnosno 12.000 eura. Koliko mi je poznato, na taj poziv se nije prijavila nijedna lokalna institucija, čime je propuštena realna prilika da se ovaj izuzetno vrijedan lokalitet konačno sistemski unaprijedi.”
Mapirano više desetina lokaliteta
Upitan da li postoje arheološka nalazišta na teritoriji opštine Budva za koje javnost malo zna, a mogla bi biti i te kako iskorišćena u promociji destinacije, Medin kaže da ih ima.
“Apsolutno, odavno je poznato da arheologija i turizam, ukoliko se ispravno njima rukovodi, mogu da idu ruku pod ruku, donoseći benefite i jednoj i drugoj strani. U tom smislu, pojedini lokaliteti mogli bi se valorizovati kroz tematske arheološke rute, interpretacione centre, kontrolisane posjete, eksperimentalnu arheologiju, upotrebu novih tehnologija radi rekonstrukcije prošlosti, i, naročito, kroz razvoj podvodne arheologije, pa i tzv. podvodnih muzeja, čime bi se kulturna baština dodatno integrisala u savremenu turističku ponudu, ali i adekvatno zaštitila i dodatno promovisala kako lokalnoj zajednici, tako i posjetiocima sa strane. Na našem području mapirano je više desetina arheoloških lokaliteta, od kojih je samo nekoliko arheološkim metodama iskopavano, a dobar dio iskopanog nije ni publikovan. Međutim, onih potencijalnih koji su najbrojniji sigurno ima mnogostruko više, a samo jedan i to manji dio je rekognosciran u dosadašnjim kampanjama. Ti lokaliteti se nalaze na svim krajevima teritorije naše opštine (ali i cijelog Primorja), kako na kopnu, tako i u akvatoriju, na različitim dubinama. A to je sasvim i logično jer na osnovu materijalnih izvora, odnosno artefakata i ekofakata, već znamo da je čovjek na ovom prostoru živio milenijumima unazad. Razumije se, ne bi svi ponudili senzacionalne rezultate i nadaleko čuvene nalaze, kao one što su dale budvanske nekropole, ali bi dakako dodatno rasvijetlili sliku o običnom čovjeku.”
Kako dodaje, osim onih najpoznatijih lokaliteta o kojima je prethodno bilo riječi, sva naša stara urbana i ruralna jezgra, usamljeni objekti, gradine, sakralni objekti kojih ima više od 70, kultna mjesta, groblja, tumuli, fortifikacije, infrastruktura, izolovane ostave koje se mogu naći i bukvalno svi drugi materijalni tragovi ljudskog života i djelovanja u interakciji s prirodom i drugim ljudima - mogu biti predmet interesovanja savremene arheologije, pa i iskopavanja.
“Podaci koje bismo dobili sprovođenjem arheoloških metoda i teorijskih koncepata na kulturnom nasljeđu zasigurno bi bacili drukčije svjetlo i na one fenomene za koje volimo da mislimo da ih dobro poznajemo, a često nijesmo u pravu.”
Crnogorsko blago predstavio u Americi
Medin je nedavno učestvovao kao izlagač na godišnjem susretu Arheološkog instituta Amerike (AIA) i Društva za klasične studije (SCS) u San Francisku, jednom od najvažnijih godišnjih skupova iz tih oblasti.
Učešće je, kako kaže, sam finansirao i javnost upoznao sa arehološkim blagom Crne Gore
“Učešće na arheološkom naučnom skupu u SAD bilo je zaista jedinstveno iskustvo u mojoj dosadašnjoj profesionalnoj biografiji, jer sam se dosad kroz projekte arheoloških iskopavanja, ali i putem ljetnjih škola, studijskih posjeta, obuka, seminara, arheoloških i drugih konferencija posvećenih baštini i kulturi uglavnom držao evropskog i okolnog prostora. Osim svih zemalja bivše Jugoslavije, učestvovao sam raznim profesionalnim prilikama i u Velikoj Britaniji, Italiji, Grčkoj, Albaniji, nedavno i u Ujedinjenim Arapskim Emiratima. Međutim, participacija na ovogodišnjem AIA/SCS od 7. do 10. januara bila je izuzetna prilika da se međunarodnoj stručnoj javnosti bliže predstavi crnogorska arheologija, kroz priču o drevnoj prošlosti i o upravljanju nasljeđem u savremenom kontekstu. Iako su postojale i postoje saradnje s američkim institucijama u domenu arheologije u Crnoj Gori, što je odlična praksa jer otvara i internacionalizuje našu nauku i treba je dodatno razvijati, crnogorsko arheološko nasljeđe i njegovi potencijali, rekao bih, i dalje nijesu u dovoljnoj mjeri vidljivi i poznati kako na američkoj tako ni na globalnoj akademskoj mapi.”
Ističe da je nastojao da pokaže da crnogorsko arheološko nasljeđe podrazumijeva složen i višeslojan kulturni pejzaž, koji obuhvata slojeve od paleolita do savremenog doba, budući da su jadranski i mediteranski basen naseljeni ljudskom vrstom u dugom kontinuitetu, sve do naših dana.
“Upravo taj širi okvir omogućio je da se arheološka baština sagleda ne kao izolovani skup spomenika koji postoji samo kao ekskluzivno naš, uprkos lokalnim osobenostima koje u nekim slučajevima i postoje, već prevashodno kao dio šireg balkanskog, sredozemnog i evroazijskog kulturnog prostora i kompleksnih društvenih procesa u dugom višemilenijumskom trajanju. U drugom dijelu predavanja govorio sam o tome na koji način se arheologija razvijala i razvija u Crnoj Gori danas, kako funkcioniše u praksi i u kojoj je mjeri zastupljena kroz mrežu propisa i javnih institucija, obrazovnog i naučnoistraživačkog ekosistema, civilnog sektora, izdavaštva, ali i djelatnosti koje su s njom u direktnoj vezi, poput turizma i koncepta održivog razvoja. Pretpostavljam da je dobar dio kolega iz raznih zemalja svijeta koji su učestvovali u ovoj sesiji, kao i oni koji su je u publici pratili, možda prvi put imao priliku da čuje nešto detaljnije o arheološkoj situaciji u Crnoj Gori, prije svega, kroz prizmu potencijala i izazova s kojima se susrećemo.”
Bonus video:
