Programi za rano otkrivanje raka grlića materice i raka debelog crijeva se nijesu u dovoljnoj mjeri efikasno sprovodili u periodu od 2011. i 2024. godine, niti su bili sistemski uređeni i organizovani kako bi mogli da dovedu do planiranih rezultata.
To je pokazala revizija uspješnosti sprovođenja nacionalnih programa za rano otkrivanje malignih bolesti Crnoj Gori, koju je sprovela Državna revizorska institucija (DRI).
Dostupne procjene za 2022. godinu pokazuju da su stope obolijevanja i smrtnosti od malignih bolesti u Crnoj Gori relativno visoke u odnosu na evropski prosjek. Prema podacima Instituta za onkologiju Kliničkog centra Crne Gore (KCCG), tokom 2023. godine 93 žene su imale novodijagnostikovani rak grlića materice, a u 61 odsto slučajeva bolest je otkrivena u stadijumu kada operacija nije moguća. To, napominju iz DRI, ukazuje na kasno otkrivanje bolesti i ograničen efekat skrininga.
Umire se četiri puta više nego u Evropi
DRI u izvještaju konstatuje da je posljednji izvještaj Registra za rak izrađen 2013. godine, a objavljen 2018, pa Crna Gora već 15 godina ne raspolaže ažurnim i pouzdanim podacima o obolijevanju i umiranju od malignih bolesti.
Kako država nema takve podatke, oslanja se na procjene koje na nekoliko godina objavljuje GLOBOCAN.
“Prema posljednjim dostupnim procjenama iz 2022. godine koje se odnose na rak grlića materice, Crna Gora bilježi više standardizovane stope incidencije (12 na 100.000 žena) i mortaliteta (6,3 na 100.000 žena) u poređenju sa evropskim prosjekom, koji iznosi 10,6 na 100.000 žena za incidenciju i 3,9 na 100.000 žena za mortalitet”, podsjećaju iz DRI.
Kažu da je obolijevanje i umiranje od raka grlića materice najčešće u uzrastu od 30. do 65. godine života, kada je i predviđeno učešće u organizovanom programu skrininga.
“Standardizovane stope incidencije u tom uzrastu su 26,6 na 100.000 stanovnika i mortaliteta 11,8 na 100.000 žena u Crnoj Gori. Evropski prosjek za isti uzrast iznosi 21,9 na 100.000 oboljelih žena i 7,6 na 100.000 umrlih. Ti podaci pokazuju da se u Crnoj Gori značajno češće oboljeva i umire od ove visokopreventabilne bolesti u odnosu na evropski prosjek, a čak tri puta češće obolijeva i čak četiri puta češće umire u odnosu na Švajcarsku, Finsku, Maltu i druge evropske države koje imaju dobro organizovane preventivne programe”, stoji u izvještaju.
Prema podacima GLOBOCAN-a za 2022. godinu, rak debelog crijeva predstavlja jedan od najznačajnijih javnozdravstvenih problema u Crnoj Gori, drugi vodeći uzrok smrti od raka u zemlji, a godišnje se registruje oko 260 novih slučajeva. U izvještaju se podsjeća da rak debelog crijeva po učestalosti zauzima treće mjesto među svim malignih bolestima.
Posmatrano prema polu, učestalost obolijevanja je veća kod muškaraca, kod kojih se godišnje dijagnostikuje 158 novih slučajeva, što predstavlja 11,2 odsto svih karcinoma u muškoj populaciji. Kod žena se bilježe 102 nova slučaja godišnje, odnosno 7,7 odsto ukupnih malignih oboljenja. Kada je riječ o mortalitetu, od raka debelog crijeva u Crnoj Gori godišnje umire oko 157 osoba, što čini 10,2 odsto ukupnog mortaliteta od malignih bolesti.”
Ciljevi nijesu ostvareni niti se manje obolijeva
“Nacionalni programi iz 2011. godine nijesu ažurirani, a u periodu 2011-2024. godine nijesu postojali važeći nacionalni propisi kojima se uređuje sprovođenje skrining programa, već su se aktivnosti realizovale na osnovu evropskih i drugih međunarodnih smjernica”, piše u izvještaju DRI.
Tvrde da, i pored toga što je Institut za javno zdravlje (IJZ) nakon pandemije kovida, 2022. godine ponovo uspostavio skrining, odnosno preduzeo značajne aktivnosti na unapređenju tehničkih, organizacionih i kadrovskih kapaciteta, uključujući ulaganja u savremenu dijagnostičku opremu i kontinuiranu edukaciju zdravstvenih radnika, ključni preduslovi za uspješno sprovođenje skrininga još nijesu obezbijeđeni.
“Procenat odaziva pozvanih učesnica/ka skrininga kreće se u okviru preporučenih vrijednosti. Međutim, obuhvat ciljne populacije ostaje nezadovoljavajući (ovo se posebno odnosi na 2023-2024), između ostalog zbog neefikasnog modela pozivanja koji se oslanja na domove zdravlja i izabrane doktore, bez postojanja obavezujućih mehanizama za njegovo dosljedno sprovođenje”, ističe se u izvještaju.
DRI konstatuje da dijagnostičke procedure u posmatranom periodu nijesu sprovođene pravovremeno i dosljedno, ali su mjere tokom 2024. i 2025. dovele do značajnih unapređenja, posebno uvođenjem istovremenog HPV i LBC testiranja (skrining raka grlića materice) i proširenjem mreže ustanova za sprovođenje kolposkopskih, biopsijskih i kolonoskopskih procedura.
“Nadzor nad sprovođenjem skrining programa i kontrola kvaliteta uspostavljeni su sa značajnim zakašnjenjem, dok plan obezbjeđenja kvaliteta rada, predviđen još 2011. godine, nije izrađen, čime je dodatno ograničena mogućnost sistematskog praćenja i unapređenja programa skrininga”, navode iz DRI.
Kolegijum DRI, u sastavu dr Branislav Radulović (senator-rukovodilac Kolegijuma) i dr Milan Dabović (senator-član Kolegijuma) zaključio je da planirani ciljevi skrining programa nijesu ostvareni niti je moguće njihovo pouzdano praćanje.
“Ne postoje dokazi o značajnom povećanju ranog otkrivanja malignih bolesti niti o smanjenju učestalosti i mortaliteta od raka grlića materice i raka debelog crijeva u posmatranom periodu, dok dostupne procjene ukazuju na nepovoljnije pokazatelje u odnosu na evropski prosjek”, piše u izvještaju.
Preporuke Ministarstvu zdravlja
DRI je preporučio Ministarstvu zdravlja da ažurira postojeće nacionalne programe ranog otkrivanja malignih bolesti i uskladi ih sa evropskim smjernicama i novim Programom, a tom resoru i IJZ da što prije okončaju proces izrade, razmatranja i usvajanja nacionalnih vodiča za sprovođenje skrininga dvije vrste karcinoma. Neophodno je, poručuje DRI, da Ministarstvo zdravlja izradi akcione planove za realizaciju programa ranog otkrivanja malignih bolesti, a IJZ da izradi i primjenjuje formalni plan promocije skrininga.
Preporučuno je da se obezbijedi uspostavljanje funkcionalnih registara skrininga i obezbijedi redovno ažuriranje i objavljivanje izvještaja Registra malignih neoplazmi, kako bi se omogućilo kontinuirano praćenje epidemioloških trendova i ishoda liječenja.
DRI je zaključila da postojeći model organizacije pozivanja građana ne obezbjeđuje dovoljne obuhvate. Tako je, u periodu 2023-2024. kod skrininga raka grlića materice bio 20,31, odnosno 15,80 odsto u populaciji od 30. do 54. godine, a kod skrininga raka debelog crijeva 21,76, odnosno 24,53 odsto.
Nizak obuhvat pozivanja na nacionalnom nivou, uz izražene razlike među zdravstvenim ustanovama i izostanak obavezujućih mehanizama za izabrane doktore, ukazuje na potrebu sistemske izmjene načina organizacije ove aktivnosti.
Zato je Ministarstvu zdravlja preporučeno da u saradnji sa IJZ uspostavi centralizovani model organizacije pozivanja ciljne populacije za nacionalne skrining programe...
Bonus video:
