Grijanje domaćinstava ključni je izvor zagađenja vazduha na sjeveru Crne Gore.
Prema podacima iz Nacrta strategije upravljanja kvalitetom vazduha za period 2026-2029, individualna ložišta u domaćinstvima odgovorna su za dominantan udio emisija suspendovanih čestica i benzo(a)pirena, dok postrojenja za proizvodnju električne energije, uključujući Termoelektranu Pljevlja, učestvuju sa tri do četiri odsto u ukupnim emisijama.
Stručnjaci upozoravaju da će bez sistemskih mjera, posebno u sektoru grijanja domaćinstava, Pljevlja i Bijelo Polje i u narednim godinama ostati među gradovima sa najzagađenijim vazduhom u Crnoj Gori.
“Grijanje domaćinstava je ključni sektor u kojem treba djelovati jer dominantno doprinosi ukupnim emisijama relevantnih polutanata, i to 84 odsto emisijama PM2.5, 79 odsto emisijama PM10 i 99 odsto sadržaju benzo(a)pirena u suspendovanim česticama”, navodi se u Nacrtu strategije.
Upravo zbog toga, Pljevlja i Bijelo Polje izdvajaju se kao gradovi sa najizraženijim problemom zagađenja vazduha na sjeveru.
Postrojenja koja se bave proizvodnjom električne energije u emisijama PM2,5 i PM10 učestvuju sa tri, odnosno četiri odsto, koliko i drumski saobraćaj.
Podaci pokazuju da se sjever države i dalje suočava sa ozbiljnim problemom kvaliteta vazduha, a zabilježena su značajna prekoračenja dozvoljenih koncentracija suspendovanih čestica PM10 i PM2.5, kao i ciljne vrijednosti za benzo(a)piren, kancerogenu supstancu koja se nalazi u tim česticama. Prekoračenja su registrovana na mjernim stanicama u Pljevljima i Bijelom Polju.
Prema dokumentu, na mjernom mjestu Gradina, koje prati kvalitet vazduha u ruralnim područjima, ne mjere se te zagađujuće materije, ali kod parametara koji se prate nije bilo prekoračenja dozvoljenih vrijednosti.
Klimatske karakteristike sjevera dodatno pogoršavaju situaciju. Region karakterišu duge i hladne zime, zbog čega je potreba za grijanjem izražena tokom većeg dijela godine. Zbog toga se najveća prekoračenja koncentracija štetnih čestica i benzo(a)pirena bilježe upravo u zimskom periodu.
Pljevljaci potroše 80 odsto uglja koji se koristi u stambenom sektoru
U Pljevljima na kvalitet vazduha značajno utiču i industrijski izvori zagađenja, prije svega rad Termoelektrane i Rudnika uglja. Istovremeno, veliki broj domaćinstava koristi čvrsta goriva za grijanje. Procjenjuje se da oko 5.000 domaćinstava u ovom gradu koristi individualne peći na drvo i ugalj, a građani Pljevalja troše oko 80 odsto ukupne količine uglja koja se koristi u stambenom sektoru u Crnoj Gori.
Situacija u Bijelom Polju je nešto drugačija, ali takođe problematična. Tamo je zagađenje uglavnom vezano za urbano jezgro, gdje veliki broj domaćinstava i administrativnih objekata koristi čvrsta goriva za grijanje, što značajno povećava koncentracije štetnih čestica u vazduhu.
Podaci iz izvještaja o stanju životne sredine pokazuju da su stanovnici sjeverne zone u velikoj mjeri izloženi prekoračenjima dnevnih koncentracija PM10 čestica. Procjenjuje se da je oko 28,68 odsto stanovništva bilo izloženo prekoračenju srednje dnevne koncentracije ovih čestica iznad dozvoljenih vrijednosti, dok je u periodu od 2017. do 2020. broj dana sa prekoračenjima bio veći od 100 svake godine.
U 2024. godini prosječna godišnja koncentracija PM10 čestica u Pljevljima iznosila je 42,74 mikrograma po metru kubnom, dok je u Bijelom Polju bila 40,49, što je iznad ili na granici dozvoljene vrijednosti od 40 mikrograma po metro kubnom. Još nepovoljnija situacija zabilježena je kod sitnijih čestica PM2.5. U Pljevljima je prosječna godišnja koncentracija iznosila 32,76 mikrograma po metro kubnom, a u Bijelom Polju 30,78, što je znatno iznad dozvoljenog limita od 20 mikrograma po metro kubnom.
Posebno zabrinjava koncentracija benzo(a)pirena. Tokom 2024. godine ona je u Pljevljima iznosila 4,59 nanograma po metru kubnom, dok je u Bijelom Polju dostigla 5,58, što je višestruko iznad ciljne vrijednosti od 1 nanogram po metro kubnom.
Sjeverna zona kvaliteta vazduha obuhvata 13 opština i pokriva više od polovine teritorije Crne Gore, dok na tom prostoru živi oko četvrtina stanovništva države. Prema popisu iz 2023. godine, u ovoj zoni živi 152.590 stanovnika, a gotovo 40 odsto njih upravo u Pljevljima i Bijelom Polju, gradovima koji su među najizloženijima problemu zagađenja.
Energetska efikasnost i toplifikacija
Zbog toga se kao ključne mjere za smanjenje zagađenja predlaže poboljšanje energetske efikasnosti i modernizacija sistema grijanja.
Program subvencionisanja energetske efikasnosti domaćinstava trenutno raspolaže budžetom od 8,8 miliona eura, od čega je 2,8 miliona eura opredijeljeno za Pljevlja.
Istovremeno se planira i projekat toplifikacije Pljevalja, vrijedan oko 23 miliona eura, koji predviđa izgradnju sistema daljinskog grijanja koristeći energiju iz termoelektrane. Očekuje se da bi realizacija ovog projekta mogla značajno smanjiti broj individualnih ložišta i emisije štetnih materija u vazduh.
“Razvoj daljinskog grijanja u Pljevljima uslijediće nakon ekološke rekonstrukcije TE Pljevlja, dok će tokom rekonstrukcije biti završeni svi pripremni radovi vezani za priključak na sistem grijanja. Građani Pljevalja za potrebe grijanja koriste oko 80 odsto ukupnog uglja koji se koristi u stambenom sektoru u zemlji. Vazduh u Pljevljima tokom zimske sezone je opterećen zagađujućim materijama koje su uglavnom nusproizvodi sagorijevanja lignita u pojedinačnim uglavnom neefikasnim pećima u oko 5.000 lokalnih domaćinstava. Projekat obuhvata izgradnju toplotnog izvora, primarne i sekundarne toplovodne mreže. U prvoj fazi, izgradnjom primarne toplovodne mreže stvoriće se uslovi za napajanje 6 najvećih kotlarnica u centru grada. Ovo će biti urađeno neregulisanim odvođenjem pare iz turbinskog bloka Termoelektrane Pljevlja, snage 10 MW, odmah po završetku ekološke rekonstrukcije. Pored toga, izgradnja 20 priključaka na primarnu toplovodnu cijev odgovarajućeg prečnika za sve zone potrošnje stvara uslove za drugu fazu i regulisano odvođenje pare iz turbinskog bloka Termoelektrane Pljevlja i dalji razvoj toplane grada sa toplotnom potrošnjom od 44 MW”, stoji u Nacrtu strategije.
Kako je očigledna uslovljenost sistema grijanja radom TE Pljevlja, a u svjetlu laniranog ukidanja korišćenja lignita i izlaska iz pogona TE Pljevlja, obrađivači dokumenta smatraju da je potrebno pronaći dugoročno održivo rješenje za grijanje grada.
“Prva faza toplifikacije koja podrazumijeva izgradnju oko 6,5 km primarnog toplovoda se privodi kraju. U drugoj fazi, koju prema Nacionalnom energetskom klimatskom planu treba završiti do 2030. godine odnosi se na stvaranje uslova za razvoj grijanja svih konzumnih zona Pljevalja sa kapacitetima do 2x22 MW na istoj toplovodnoj cijevi već izgrađenoj u prvoj fazi. Ukupan budžet za projekat je 23 miliona eura. EPCG je obezbijedila 2,5 miliona eura. Za faze I.1 i I.2 već je izdvojeno 8,3 miliona. Lokalna uprava će pokriti troškove eksproprijacije”, navodi se u Nacrtu.
Bonus video:
