U Podgorici i Budvi su vjerske zajednice postale važni investitori: grade škole, crkve, džamije, kulturne centre, solarne elektrane, trafo-stanice, ali i stambene i poslovne objekte.
Centar za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) je za ovaj članak dobio podatke iz Glavnog grada i Budve, gdje se izvodi i planira gradnja vjerskih objekata, ali i drugih investicija povezanih sa vjerskim zajednicama. Međutim, ni budvanska, ni podgorička opština nijesu odgovorile na brojna pitanja, značajna za istraživanje - kakav je odnos lokalnih samouprava prema religijskim institucijama.
Ostao je bez odgovora naš upit da li se prema svim vjerskim zajednicama postupa na isti način, koliko su vjerski projekti u protekloj deceniji koštali lokalne budžete kroz oslobađanja, umanjenja, ustupanje zemljišta, infrastrukturne zahvate i druge pogodnosti i da li su građani ikada bili uključeni u javnu raspravu o uticaju projekata vjerskih zajednica na gradski prostor, infrastrukturu i budžet.
Podgorica
U Podgorici, sudeći prema dokumentaciji Sekretarijata za planiranje prostora i održivi razvoj, vjerske zajednice bile su korisnici budžetskih davanja, investitori stambenih i komercijalnih sadržaja, nosioci projekata od opšteg interesa i subjekti različitih komunalnih režima. Ono što nedostaje jeste jasan odgovor države i Glavnog grada: po kojim pravilima, za koga i zašto.
Dokumentacija do koje je došao CIN-CG pokazuje da su postupci formalno vođeni kroz zakonom propisane procedure, ali da vjerske zajednice u Podgorici nijesu u istom režimu kada je riječ o komunalnim obavezama.
Najupadljiviji primjer razlika u tretmanu vidi se na slučaju Mitropolije crnogorsko-primorske Srpske pravoslavne crkve (Mitropolija). Za kompleks na Starom aerodromu, koji obuhvata vjersku gimnaziju Sveti Sava od 4.451 kvadrata i istoimeni hram od 309 kvadrata, čiji je ktitor Risto Drekalović, vlasnik KIPS-a, prvobitni obračun komunalne naknade iznosio je više od 260.000 eura. Nakon intervencije tadašnjeg Ministarstva ekologije, prostornog planiranja i urbanizma 2023. godine, na čijem je čelu bila Ana Novaković Đurović (URA), gimnazija je u potpunosti oslobođena plaćanja komunalija, dok je za crkvu primijenjeno umanjenje od 80 odsto. Uz oslobađanje i umanjenje poreza platili su, samo za crkvu, 6.048,18 eura.
Istovremeno, Jevrejskoj zajednici je 2024. godine za znatno manji objekat, kulturni centar od dva sprata, utvrđena naknada preko 46.000 eura, bez oslobađanja.
Mitropolija gradila i višespratnicu u najatraktivnijem dijelu grada
Dokumenti ukazuju da uloga Mitropolije u glavnom gradu nije ograničena na izgradnju crkava, parohijskih domova ili pomoćnih vjerskih sadržaja, već je i učesnik u značajnim stambeno-poslovnim zahvatima, ali i poljoprivrednoj proizvodnji.
Dokumentacija pokazuje da je Mitropolija u Podgorici bila i suinvestitor u tržišnoj stambenoj gradnji u najužem centru grada. Mitropolija je, zajedno sa privatnom firmom Volvox inženjering, suinvestitor luksuzne stambene zgrade pored crkve Svetog Đorđa u Podgorici, u najatraktivnijem dijelu grada.
Mitropolija gradi na još jednoj parceli u luksuznijem dijelu grada, u zahvatu DUP-a “Poslovni centar Kruševac - zona B”, planiran je poslovni objekat površine od oko 4.277 kvadrata, sa garažama, poslovnim prostorima i poslovnim apartmanima.
U Zagoriču je takođe ova vjerska organizacija dobila urbanističko-tehničke uslove za gradnju objekta manje spratnosti, sa mogućnošću poslovanja u prizemlju. Na Koniku joj je odobrena i izgradnja trafo-stanice “MCP Gimnazija”, kao lokalnog objekta od opšteg interesa.
Na katastarskim parcelama u KO Cerovice, u Piperima, koje su evidentirane kao šuma pete klase i koje su u vlasništvo Mitropolije prenesene po osnovu poklona, planirana je izgradnja objekta u zoni namjene “poljoprivreda - stanovanje u poljoprivredi”. Iako plan formalno dozvoljava do 150 m2 stambenog i 350 m2 ekonomskog prostora, riječ je o području bez detaljnog urbanističkog plana i bez osnovne komunalne infrastrukture. Dokumentacija pokazuje da se objekat planira u zoni čija je primarna funkcija poljoprivredna proizvodnja.
Takođe, urbanističko-tehnički uslovi za gradnju na više od hektara poljoprivrednog zemljišta u Matagužima izdati su Mitropoliji, iako podnosilac zahtjeva nije dostavio dokaz o ispunjenju jednog od osnovnih uslova iz plana - da u vlasništvu nema drugo neobrađeno poljoprivredno zemljište.
U dokumentaciji nema ni podataka o registrovanom poljoprivrednom gazdinstvu, što otvara pitanje da li se poljoprivredna namjena koristi kao formalni osnov za izgradnju u prostoru koji nije urbanizovan.
Dokumentacija pokazuje da je, u septembru prošle godine, Mitropolija podnijela i zahtjev za legalizaciju bespravnog objekta u Berima, nadomak Podgorice.
Kompleks Islamske zajednice od 3.430 kvadrata u istorijskom jezgru grada
Urbanističko-tehnički uslovi iz marta 2019. godine otkrivaju da je Islamska zajednica u srcu Stare varoši planirala kompleks površine 3.430 kvadrata, sa gotovo 100 parking mjesta, podzemnom garažom, restoranom i apartmanskim smještajem. Iako je formalno definisan kao “vjerski objekat”, dokumentacija pokazuje da se ne radi o klasičnom molitvenom prostoru, već o multifunkcionalnom kompleksu sa komercijalnim i administrativnim sadržajima. Sve to planirano je u najstarijem, istorijskom jezgru Podgorice, prostoru koji bi po svojoj ambijentalnoj i kulturnoj vrijednosti morao biti posebno pažljivo tretiran.
Islamska zajednica je 2022. godine dobila i urbanističko-tehničke uslove za izgradnju džamije na Draču. Riječ je o parceli na kojoj se do sredine prošlog vijeka nalazila Hadrovića džamija iz XVIII vijeka. Međutim, Uprava za zaštitu kulturnih dobara u dopisu iz aprila 2022. konstatuje da ostaci nekadašnje džamije nijesu prepoznati kao potencijalno kulturno dobro, te da nema osnova za izdavanje konzervatorskih uslova. Time je otvoren put za novu gradnju bez dodatnog režima zaštite.
Međutim, iz dokumentacije za Islamsku zajednicu ne vidi se povlašćen finansijski režim. U Staroj varoši je plaćeno nešto više od 50.000 eura za komunalije, za izgradnju džamije na Draču oko 6.000 eura, dok je za džamiju na Koniku utvrđena naknada od nešto više od 10.000 eura. U tim predmetima nema oslobađanja ili drastičnih umanjenja komunalnih naknada slična onima koja su evidentirana kod dijela projekata Mitropolije.
Gradnja se nastavlja
Intenziviranje gradnje vjerskih objekata u Podgorici tek predstoji. Najveći broj vjerskih objekata prema Prostorno-urbanističkom planu (PUP) Glavnog grada, njih 18, gradiće Srpska pravoslavna crkva (SPC), jedan katolička, dva objekta planirana su za Islamsku zajednicu i jedan za Evangelističku crkvu.
SPC će graditi dva manastira, u naselju Tološi i Kučima, planirana su tri parohijska doma u Donjoj Gorici i Momišićima, kao i crkve i drugi vjerski objekti na Sadinama, Zagoriču, Veljem Brdu, Ćemovskom polju, Pod Goricom, Koniku...
Islamska zajednica će graditi džamiju u naselju Konik i islamski centar na putu prema Tuzima. Gradnja katoličke crkve je planirana na Fundini, dok će Evangelistička crkva Riječ Božja graditi hram u dijelu grada Preko Morače.
“U procesu izrade Izmjena i dopuna PUP-a Podgorice, koje su usvojene prošlog ljeta, primijetili smo - i naveli u komentarima koje smo tada uputili na javnu raspravu - da postoji disproporcija u planiranju vjerskih objekata u odnosu na osnovne javne funkcije. Naime, tada smo uočili da se Nacrtom predviđa 18 novih vjerskih objekata, pri čemu u Nacrtu izmjena i dopuna nije planirana nijedna nova škola, niti povećanje kapaciteta za obrazovne ili zdravstvene ustanove”, navode za CIN-CG iz organizacije Ko ako ne arhitekta (KANA).
I pored velike vjerske gradnje koja predstoji u Podgorici, u toku javne rasprave o izmjenama i dopunama PUP-a vjerske organizacije su tražile mogućnost za gradnju dodatnih objekata i sadržaja. Njihovi zahtjevi su uglavnom prihvaćeni, kažu iz KANA-e.
“Sve ovo znači veću mogućnost da će, ako planirani sadržaji budu realizovani, značajan dio budućih prostora okupljanja i društvenog života Podgorice nastajati u okviru vjerskih kompleksa. Tačno je da vjerski objekti mogu imati i javnu funkciju i da često nude sadržaje koji služe široj zajednici. Međutim, isto tako je važno reći da oni ne mogu biti zamjena za javne sadržaje koje planira, finansira i obezbjeđuje javna uprava za sve građane i građanke pod jednakim uslovima”, navode iz KANA-e.
Budva: Za sada neuspjela legalizacija kompleksa od 2.000 kvadrata
Mitropolija i u Budvi ima ambicizne građevinske aktivnosti i planove. Prema urbanističko-tehničkim uslovima iz 2016. i 2019. u toj opštini, u Podmainama, dozvoljena je gradnja vjerskog kompleksa od 10.067 kvadrata. Međutim, dokumentacija iz 2022. i 2025. godine pokazuje da je Mitropolija, na susjednoj parceli, bespravno izgradila i dva velika objekta površine oko 2.000 m2, čija je legalizacija odbijena. Radi se o “Starom konaku” i “Novom konaku” manastira u Podmainama.
U zahtjevu za legalizaciju je navedeno da su objekti završeni i useljeni. Međutim, rješenjem Sekretarijata za urbanizam i održivi razvoj Opštine Budva od 22. januara 2025. zahtjev je odbijen kao neuredan.
Mitropolija je od 2022. do 2026. godine vodila i više postupaka vezanih za Crkvu Svete Trojice u zaštićenoj zoni Starog grada u Budvi. Pokretala je postupke za različite zahvate u porti Crkve Svete Trojice: izgradnja česme, elektroinstalacija i osvjetljenja, podizanje palionice svijeća, i zahtjeve za više drugih rekonstrukcija ovog značajnog kulturno-istorijskog spomenika, za što su dobijene dozvole.
Iako dokumentacija pokazuje da su postupci vođeni kroz institucije, učestalost i višegodišnje ponavljanje zahtjeva otvara pitanje transparentnosti: da li se radi o jedinstvenom projektu realizovanom u fazama, ili o nizu formalno odvojenih zahvata koji mijenjaju izgled i funkciju prostora unutar kulturnog dobra.
Opština Budva i Mitropolija zaključile su 11. novembra prošle godine sporazum o izgradnji Hrama Svetog Marka. Sporazum su u Cetinjskom manastiru potpisali mitropolit Joanikije i predsjednik Opštine Nikola Jovanović. Izgradnja pravoslavnog sabornog Hrama Svetog Marka, kako su kazali, predviđena je u skladu sa urbanističkim projektom za kompleks sabornog hrama, “a biće realizovana kao vjerski, kulturni i arhitektonski objekat od posebnog značaja za Budvu i njene građane”.
Opština Budva se sporazumom obavezala da finansira izradu kompletne projektno-tehničke dokumentacije, komunalno opremanje lokacije, kao i da Mitropoliji dodijeli donaciju u iznosu od milion eura, koja će biti planirana u budžetu Opštine za 2026. godinu. Takođe, lokalna samouprava će učestvovati u finansiranju i izgradnji podzemnih garaža u okviru kompleksa budućeg hrama.
Nacrt urbanističkog projekta za kompleks pravoslavnog sabornog hrama u Budvi, početkom decembra 2023. utvrdila je Vlada na sjednici kojom je predsjedavao premijer Milojko Spajić.
Jedan od ključnih prigovora koji je na javnoj raspravi prihvaćen je da prilikom izmještanja kapele, koja je vrijedno arhitektonsko djelo poznatog budvanskog arhitekte Slobodana Mitrovića, treba raditi na osnovu projekta postojećeg stanja kapele.
Arhitekta Mitrović se još prije pet godina pismom obratio mitropolitu Joanikiju i tadašnjem glavnom državnom arhitekti Vladanu Stevoviću. Odgovore nije dobio. Mitrović u pismu navodi da je projektom gradske kapele iz 1986. pobijedio na konkursu, ali da njegovo obraćanje nije motivisano time da se kapela spasi, već da se dobije bolje i kvalitetnije rješenje za taj prostor.
On navodi da je bolja lokacija za planirani hram, crkveno zemljište na uzvišenju u Bečićima. Problematizovao je i činjenicu da Sv. Stefan Štiljanović, koji je jedini svetac iz Budve, nema crkvu njemu posvećenu, iako je u posljednih tri decenije u Crnoj Gori izgrađeno 750 crkava.
“Predviđeni velelepni Hram je stiješnjen između parohijskog doma i samoposluge i kako god ga postavili (istok - zapad) samo jednu stranu ima otvorenu prema putu i prolazu, a sa tri strane je zatvoren, nepristupačan i nevidljiv. Na sve ovo još da dodam da velelepnom hramu nije mjesto uz groblje, a crkva Sv. Petke i manastir Podmaine, na razmaku od 500 metara su prilično formirali navike okolnog stanovništva za liturgije neđeljom i praznicima”, navodi se u obraćanju Mitrovića.
Prema posljednjim informacijama, gradnja sabornog hrama u Budvi ipak neće početi ove godine, jer u planovima još nije riješeno pitanje izmještanja gradske kapele.
I dok oba grada kubure sa nedostatkom škola, vrtića, zdravstvenih i kulturnih ustanova, izgleda da prostora ne fali za vjerske zajednice.
“Ako se u procesu planiranja, prostor lakše nađe za vjerske objekte, nego za škole, vrtiće, domove zdravlja, sportske i kulturne sadržaje, onda se dio onoga što bi trebalo da bude univerzalno dostupan javni prostor postepeno prepušta organizacijama koje, i kada djeluju u opštem interesu, ipak djeluju izvan sistema javnih usluga i nijesu jednako otvorene za sve građane i građanke”, ocjenjuju iz KANA-e.
Bonus video:
