Čije su pare za medije koji smetaju Vučiću?

Portugalski investicioni fond koji želi da kupi tuce medija u regionu, uključujući i “Vijesti”, i njegova dva formalna vlasnika i rukovodioca, sistematski su kršili tamošnje propise o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma u periodu od 2017. do 2023. godine, što je kulminiralo pravosnažnim kaznama koje je im je izrekla tamošnja Komisija za tržište hartija od vrijednosti (CMVM).

Portugalski regulator pokrenuo je postupak 2022. godine, a dvije godine kasnije donio odluku kojom je utvrdio ukupno 36 administrativnih prekršaja (contraordenações) koji se direktno odnose na kršenje Zakona br. 83/2017 o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma i zato kaznio “Alpac Capital”, Pedra Vargasa Davida i Luisa Kostu Santosa sa ukupno 137.000 eura.

CMVM ovom odlukom nije utvrdio da je pranja novca ili finansiranja terorizma bilo, već da “Alpac Capital”, David i Santos nisu poštovali propisane procedure kojima se smanjuje rizik da novac u njihovom poslovanju koji je prikupljan od ulagača ne potiče iz takvih i drugih krivičnih djela.

Ovaj slučaj dodatno otvara pitanje transparentnosti ulaganja povezanih kompanija i fondova “Alpac Capitala” u kupovinu medija u Crnoj Gori, Srbiji, Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji od sadašnjeg vlasnika “United grupe”, u vlasništvu britanskog investicionog fonda “BC Partners”, kao i pitanje njihove budućnosti kao profesionalnih medija sa nezavisnom uređivačkom politikom, bitnih za medijski pluralizam u ovim zemljama.

24 ulagača u udjele u fondovima “Alpac Capitala” nisu adekvatno ispitana, utvrdila je portugalska Komisija za tržište hartija od vrijednosti

“United grupa” objavila je krajem maja da je postigla dogovor o prodaji medija iz mreže “Adria News Network” kompaniji “Alpac Capital”. U tu mrežu, čije je formiranje objavljeno krajem februara i u koju je uključeno 12 medija iz regiona, “United grupa” je uvrstila i “Vijesti”, iako nije imala nikakva ovlašćenja da to uradi, niti je ta mreža do sada imala bilo kakve ingerencije nad “Vijestima”.

Manjinski akcionari “Vijesti” osporili su mogućnost da sadašnji vlasnik na saopšteni način prodaje svojih 51 odsto akcija, podsjećajući da svaka eventualna promjena kontrole mora biti sprovedena u skladu sa crnogorskim zakonima, aktima društava i pravima manjinskih akcionara, istovremeno optužujući aktere te dogovorene transakcije da iza njih stoje politički interesi predsjednika Srbije Aleksandra Vučića.

Namjera ili nemar

Iako portugalski regulator ne navodi koje su sporne transakcije i subjekte “Alpac Capital”, David i Santos namjerno ili nemarno propustili da kontrolišu u skladu sa propisima, tamošnji mediji su vijest o njihovom kažnjavanju stavili u kontekst “Alpacove” kupovine nekoliko medija u Portugalu i “Juronjuza” 2022. godine.

Mjesec prije odluke CVCM od 29. maja 2024. godine, tri ugledna evropska medija otkrila su da je “Juronjuz” netransparentno velikim dijelom kupljen novcem iz krugova bliskih sada bivšem mađarskom premijer Viktoru Orbanu.

Na osnovu odluke CMVM i portugalskih propisa može se zaključiti da su “Alpac Capital” i dvojica njegovih direktora propuštali da identifikuju ko zapravo stoji iza novca koji ulazi u njihove fondove. “Alpac Capital” sistemski nije prikupljao podatke o zastupnicima klijenata, nije provjeravao dokumentaciju o ovlašćenjima trećih lica i nije utvrđivao ko su stvarni vlasnici subjekata sa kojima posluju.

“Alpac Capital” je društvo rizičnog kapitala (Sociedade de Capital de Risco - SCR). Ovakvi entiteti upravljaju fondovima koji prikupljaju kapital od investitora kako bi ga uložili u privatna preduzeća koja nisu na berzi, sa ciljem visokog povrata ili iz drugih razloga, ali uz ogroman rizik.

SCR kompanije su u Portugalu i Evropskoj uniji obveznici strogog nadzora regulatora jer su, zbog prirode svog poslovanja - velike transakcije, često netransparentne vlasničke strukture privatnih firmi - visokorizične za pranje novca i finansiranje terorizma. Zakonom se od njih zahtijeva da znaju odakle dolazi “svaki cent” i ko mu je krajnji vlasnik, što je “Alpac Capital”, prema odluci regulatora, godinama ignorisao.

Komisija za tržište hartija od vrijednosti otkrila je probleme kod ukupno 24 ulagača u udjele u fondovima “Alpac Capitala” i u vezi sa pet konkretnih operacija koje nisu adekvatno ispitane.

Analiza odluke i portugalskih propisa pokazuje da ovi propusti nisu bili samo tehničke prirode.

“Alpac Capital” je kažnjen sa 100.000 eura od čega je plaćeno 50.000 a druga polovina kazne je uslovno suspendovana, što je mjera koja u portugalskom pravu obično zavisi od toga da li će subjekt nadzora u određenom periodu ponoviti prekršaj ili ispuniti naložene korektivne mjere.

Regulator je direktno kaznio predsjednika upravnog odbora Davida sa 25.000, a člana odbora Santosa sa 12.500 eura.

Pet sumnjivih operacija

Posebno je kontroverzno to što su njih dvojica u nekim slučajevima kršenja propisa bili stvarni vlasnici entiteta koji su investirali u fondove kojima su upravljali. Na primjer, David je bio stvarni vlasnik entiteta koji je posjedovao 66,67% i drugog sa 100% kapitala, a koji su ušli u poslovne odnose sa “Alpacom” bez adekvatne provjere, dok je to kod Santosa bio slučaj sa jednim entitetom u kojem je bio vlasnik 33,3 odsto akcija. Regulator je zaključio da su njih dvojica dali “uzročni doprinos” tome da se ne ispita porijeklo sopstvenog novca.

CMVM je identifikovao pet konkretnih operacija koje “Alpac Capital” nije ispitao sa dužnom pažnjom, iako su imale karakteristike koje ih čine sumnjivim u kontekstu pranja novca ili finansiranja terorizma. Riječ je o dvije operacije uplate udjela u fondovima i tri operacije kupovine akcija u tri različita privredna društva.

Umjesto pojačanog nadzora, “Alpac” je ove milionske transakcije sproveo bez adekvatne analize porijekla sredstava, umjesto da pojača stepen i prirodu praćenja ovih transakcija.

Regulator je naglasio da su ovih pet operacija po svojim karakteristikama bile takve da su morale biti podvrgnute pojačanom nadzoru jer su postojale indicije da bi mogle biti povezane sa finansiranjem terorizma ili drugim kriminalnim aktivnostima.

Komisija je utvrdila propuste i kod provjere identiteta značajnog broja klijenata fondova kojima je “Alpac” upravljao. Kod šest investitora nisu provjereni dokumenti kojima se treća lica ovlašćuju da ih zastupa, za pet investitora - pravnih lica - nisu prikupljeni dokazi o identifikaciji ovih entiteta, za dva ulagača (fizička lica) nema dokumenata kojima se dokazuje njihov identitet, kod dva investitora nije utvrđen njihov stvarni vlasnik a za jednog nisu prikupljeni identifikacioni podaci njegovih stvarnih vlasnika.

Regulator je identifikovao propuste u procjeni rizika i porijekla novca kod osam investitora. Za tri ulagača “Alpac” nije prikupio informacije ni o svrsi poslovnog odnosa, niti o porijeklu i odredištu sredstava, kod dva investitora sa posebnim rizicima, kompanija nije pribavila dodatne informacije o njima niti o njihovim planiranim operacijama, što je obavezno kod povišenog rizika. Za jednog investitora nije pribavljena informacija o namjeri i prirodi poslovnog odnosa, za drugog nije dobijena informacija o porijeklu sredstava, a kod trećeg, prilikom uspostavljanja odnosa sa klijentom povišenog rizika, nije osigurana obavezna intervencija drugog administratora (Davida ili Santosa) koji nije direktno uključen u posao

U odluci CMVM ne navode se konkretni nazivi fondova koji su bili uključeni u ove prekršaje, ali su to fondovi pod upravom “Alpaca” i fondovi rizičnog kapitala.

Komisija je utvrdila i da su “Alpac Capital” i njegova dva administratora prekršila propise i time što u određenom periodu nisu imali službenika odgovornog za usklađenost sa propisima, odnosno kompanija nije blagovremeno obavijestila CMVM o prestanku funkcije odgovornog lica za usklađenost, niti je izvršila zamjenu u zakonskom roku.

“Alpac Capital”, David i Santos nisu odgovorili na pitanja “Vijesti” o stanju u ovom predmetu, kao ni da li su prihvatili nalaze CMVM o 36 administrativnih povreda u vezi sa obavezama sprečavanja pranja novca i finansiranja terorozma, te da li bilo koji od njih osporavaju, i zašto. Na pitanja o statusu postupka nije odgovorio ni portugalski regulator.

Međutim, na osnovu njegove odluke, može se zaključiti da su okrivljeni prihvatili skraćeni postupak koji u portugalskom regulatornom okviru obično podrazumijeva da oni ne osporavaju činjenice ili prihvataju odgovornost u zamjenu za blažu kaznu ili njenu djelimičnu suspenziju.

Odluka CVMV je postala pravosnažna i konačna (transitou em julgado/tornou-se definitiva). Iako dokument predviđa opciju sudske žalbe (impugnação judicial), ta kućica nije označena, već je označen status da je odluka postala definitivna. Ovo sugeriše da kompanija nije željela javno suđenje u Portugalu, već je prihvatila kaznu, kako bi slučaj bio zatvoren za javnost.

“Vijesti” od Alpaca, Davida i Santosa nisu dobile odgovore na pitanja u kojim konkretnim kompanijama, fondovima, društvima posebne namjene ili finansijskim strukturama su realizovane investicije koje je CMVM identifikovao, koji su tačni pravni nazivi subjekata i/ili pojedinaca koji su nastupali kao investitori ili ugovorne strane u transakcijama koje je CMVM označio, te koji su bili tačni iznosi ulaganja, datumi i strukture transakcija za operacije za koje je utvrđeno da je trebalo izvršiti pojačanu dubinsku provjeru.

Nije odgovoreno ni da li je bilo koji od tih investitora ili subjekata bio politički eksponirano lice, fond povezan sa državom, državni investicioni fond ili povezani investicioni instrument, te ako jesu zašto u tom trenutku nijesu primijenjene pojačane procedure za sprečavanje pranja novca, a ako nije bilo ovakvih subjekata, koje kategorije investitora su bile uključene i kako je stvarno vlasništvo provjeravano u praksi.

Na slična pitanja nije odgovorio ni CMVM, uključujući ni koji je ukupan iznos transakcija koje su im bile sporne, da li regulator smatra da identifikovani propusti predstavljaju izolovane incidente ili šire strukturne slabosti Alpac Capitala, te da li je CMVM nakon ove odluke izrekao ili razmatrao dodatne nadzorne mjere prema toj kompaniji.

Veza sa Vučićem

Kupovina “Juronjuza” uz učešće više od trećine novca mađarskog državnog fonda i tajkuna bliskog bivšem mađarskom premijeru Viktoru Orbanu, koji je pokušao da u toj zemlji ugasi gotovo sve kritičke medije, bila je netransparentna.

Naknadno su istraživački mediji, sindikati, novinarska udruženja i zaposleni u “Juronjuzu” optuživali upravu za politički uticaj i pritiske na redakcije, zabranjena pitanja vlastima i cenzuru, tekstovi su uklanjani, novinari otpuštani. Sklapani su i komercijalni aranžmani “Juronjuza” sa autoritarnim režimima, a njihovi predstavnici blagonaklono tretirani u izvještavanju.

Sve to, ali i prošlogodišnji razgovor direktora “United grupe”, sadašnjeg vlasnika 12 medija na Zapadnom Balkanu koji se prodaju, i šefa većinski državnog “Telekoma Srbije”, izazvali su sumnje dijela regionalne javnosti kao i manjinskih vlasnika i osnivača “Vijesti”, da je cilj transakcije i prilagođavanje njihove uređivačke politike interesima Aleksandra Vučića i njegove stranke, uoči najavljenih vanrednih izbora ove godine.

Direktor “Telekoma” Vladimir Lučić na snimku iz avgusta prošle godine više puta potvrđuje da Vučić traži smjenu Aleksandre Subotić, direktorke “United media”, u okviru koje posluje dio medija koje “Alpac” namjerava da kupi. U istom telefonskom razgovoru i Stan Miler pominje predsjednika Srbije, govori da razumije da je Vučić uznemiren ali i traži još malo vremena da smijeni Subotić.

I Subotić i glavni urednik “N1 Srbija” Igor Božić u međuvremenu su smijenjeni.

Vučićevi saradnici negiraju da on ima veze sa preuzimanjem ovih medija, a David tvrdi da njegovi mediji počivaju na profesionalnom, slobodnom i nepristrasnom novinarstvu.

Prema pisanju OCCRP i “Raskrikavanja”, svi ovi mediji se prodaju za 30 miliona eura, ali nije jasno čiji je to novac.

Navodno se ni iz ugovora koji je potpisan, ali će stupiti na snagu ako i kada nadležni regulatori u relevantnim državama odobre transakciju, ne vidi ko konkretno finansira kupovinu ovih medija.

“Vijesti” saznaju da međunarodne novinarske organizacije i zagovornici slobode medija u obraćanju regulatorima i tijelima Evropske unije navode kako se u ugovoru pominje poseban dokument o obavezi ulaganja kapitala, (Equity Commitment Letter) kojim se identifikuje subjekat ili subjekti koji obezbjeđuju kapital, ali da taj dokument nije javan i da trenutno nije dostavljen regulatornim organima.

“Alpac Capital” i David nisu odgovorili na pitanje “Vijesti” o vlasničkoj, finansijskoj i strukturi instrumenata za posebne svrhe, koje stoje iza ovih planiranih akvizicija na medijskom tržištu zapadnog Balkana, uključujući “Vijesti”. Bez odgovora je i pitanje ko su krajnji stvarni vlasnici i izvori finansiranja iza ovih akvizicija, uključujući sva posrednička holding društva ili investicione instrumente. Nije odgovoreno ni da li je bilo koji dio kapitala koji se koristi za kupovinu ovih medija povezan sa državnim, suverenim ili politički povezanim investicionim instrumentima te ako jeste, zašto je izabrana takva struktura.

“Imajući u vidu nalaze CMVM-a i ranije preispitivanje transparentnosti i usklađenosti sa propisima, zašto bi regulatori i javnost trebalo da vjeruju da se u budućim namjeravanim medijskim akvizicijama neće ponoviti slične slabosti u upravljanju ili procedurama za sprečavanje pranja novca”, pitanje je na koje takođe nisu odgovorili “Alpac Capital”, David i Santos.

Kupili novine u Portugalu, prodali ih za euro poslije tri godine

Prema izvještajima portugalskih medija, tamošnja medijska epizoda “Alpac Capitala” završila se mnogo skromnije nego što je počela.

“Alpac” je 2022. godine kupovinu listova “Nascer do Sol” i “Jornal i” po nikad objavljenoj cijeni predstavio kao ulaganje u slobodne, pluralne i nezavisne medije baš kao što to obećava u slučaju preuzimanja medija na Zapadnom Balkanu.

David je u obraćanju kojim je nedavno objelodanio da želi da kupi medije u Crnoj Gori, govorio o dugoročnom razvoju, digitalnim platformama, profesionalnom novinarstvu i finansijski održivim medijima.

Prošle godine, “Alpac” je prodao “Njuzpleks”, izdavača ovih portugalskih medija, “Media Capitalu” za jedan euro, uz preuzimanje obaveza prema poreskoj upravi i socijalnom osiguranju. U međuvremenu je “Jornal i” sa dnevnog izlaženja prešao na sedmični ritam, a potom prestao da postoji kao novine i postao magazin uz “Nascer do Sol”.

Portugalski medijski regulator ERC otvorio je 2024. godine postupak o mogućim uticajima i transparentnosti tokova kapitala u “Njuzpleksu”. Razlog su bile javne informacije koje su ukazivale na moguće veze kapitala uloženog u Njuzpleks sa fondovima povezanim sa mađarskom vladom. ERC je u septembru 2024. postupak arhivirao, navodeći da na osnovu prikupljenih elemenata nije mogao dokazati postojanje uticaja na javno mnjenje niti netransparentnost finansijskih tokova.

U ovim medijima nije bilo javnih pobuna novinara kao u “Juronjuzu” zbog pritisaka uprave.

“Alpac” je pri izlasku tvrdio da ostavlja “Nascer do Sol” restrukturiran, sa obavezama smanjenim za više od 50%, bez dospjelog duga prema državi, bez zaostalih plata i bez neplaćenih dobavljača.

Bez odgovora o tome jesu li se popravili u kontroli ulagača i para

“Alpac Capital”, David i Santos nisu odgovorili na to da li se sve regulatorne obaveze koje je CMVM identifikovao sada u potpunosti ispravljene, te da li je sprovedena nezavisna revizija njihovih procedura nakon odluke CMVM-a, te ako jeste ko ju je sproveo i koji su bili glavni zaključci.

Da bi izbjegao nove kazne, “Alpac Capital” je po portugalskom zakonu morao unaprijediti procedure u oblastima koje je regulator označio kao sporne - morali su uspostaviti sistemsko prikupljanje podataka o zastupnicima investitora i ugovornih strana, uvesti obavezne konsultacije sa Centralnim registrom stvarnih vlasnika (RCBE) i verifikaciju identiteta krajnjih vlasnika kapitala, što je u ranijem periodu sistematski izostajalo.

Za klijente i operacije povišenog rizika, “Alpac Capital” je bio u obavezi da osigura intervenciju administratora koji nije direktno uključen u posao, kako bi se spriječio sukob interesa, a plan unapređenja morao je uključiti obavezno prikupljanje informacija o svrsi poslovnog odnosa i porijeklu sredstava, što je ranije bio jedan od ključnih propusta. Kompanija je morala da sprovodi periodične evaluacije efikasnosti svog sistema za sprečavanje pranja novca svakih 12 do 24 mjeseca, i da te izvještaje učini dostupnim regulatoru.