Laković: Bezbjednost pravosuđa je bezbjednost države, veting više nije stvar izbora

Pravosudni sistem Crne Gore godinama izložen ozbiljnim bezbjednosnim rizicima, dok Agencija za nacionalnu bezbjednost (ANB), Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) i pravosudne institucije nijesu uspostavili sistemsku i preventivnu zaštitu tvrdi prof. dr Vojo Laković, dugogodišnji profesionalac u sektoru bezbjednosti i univerzitetski profesor.

Kao ključne mjere predlaže institucionalizovanje saradnje bezbjednosnog i pravosudnog sektora, formiranje specijalizovane pravosudne policije i rigorozan veting nosilaca pravosudnih i bezbjednosnih funkcija.

Pravosudni sistem Crne Gore već godinama funkcioniše pod ozbiljnim bezbjednosnim rizicima, a država na te rizike uglavnom odgovara tek nakon što se incident dogodi, ocjenjuje profesor Laković, koji smatra da je zbog višedecenijskog nemara, odsustva strateškog pristupa i zakazivanja obavještajno-preventivnog aparata bezbjednost sudova i tužilaštava postala jedno od pitanja od najvećeg državnog značaja.

Laković, koji je profesionalni vijek proveo u sektoru bezbjednosti, smatra da postoji jasna odgovornost u trouglu pravosuđe ANB– MUP, te da se više ne mogu primjenjivati polovična i reaktivna rješenja.

„Pravosudni sistem jedne države predstavlja stub njenog suvereniteta i vladavine prava. Međutim, taj stub u Crnoj Gori već godinama stoji na staklenim nogama, potpuno ogoljen i nezaštićen od bezbjednosnih rizika“, navodi Laković.

Tvrdi da je dosadašnji pristup bezbjednosti pravosudnih institucija, uglavnom se svodio na improvizaciju i reagovanje nakon incidenta, umjesto na kontinuiranu procjenu prijetnji i preventivno djelovanje.

Kao ilustraciju navodi tragediju u Osnovnom sudu u Podgorici, kada je aktivirana bomba, ali i slučaj kopanja tunela do depoa Višeg suda u Podgorici.

Ti događaji, smatra on, ne mogu se posmatrati kao izolovani incidenti, već kao posljedica dugotrajnog institucionalnog zanemarivanja bezbjednosti pravosudnih objekata.

„Ti događaji nisu bili slučajnost, već direktna posljedica hroničnog, višedecenijskog nemara, odsustva strateškog razmišljanja i potpunog zakazivanja obavještajno-preventivnog aparata“, ocjenjuje Laković.

Za njega je ključno pitanje kako je bilo moguće da informacije o ugroženosti depoa Višeg suda i aktivnosti povezane sa kopanjem tunela ne budu ranije registrovane kroz rad obavještajnog i bezbjednosnog sistema. Laković posebno problematizuje ulogu ANB-a i MUP-a u zaštiti pravosudnih institucija.

Prema njegovoj ocjeni, ANB ima zakonsku obavezu da obezbjeđuje kontraobavještajnu zaštitu ključnih državnih institucija, zbog čega smatra da je potrebno odgovoriti na pitanje kako su ozbiljne aktivnosti koje su prethodile slučaju tunela mogle proći ispod radara obavještajne zajednice.

„ANB mora pružati kontinuiranu, proaktivnu obavještajnu podršku pravosuđu, a ne da se bavi posljedicama“, navodi Laković.

Istovremeno, smatra da MUP i Uprava policije pravosudne objekte ne smiju tretirati kao obična statička stražarska mjesta.

Zaštita sudova i tužilaštava, prema njegovom modelu, mora biti zasnovana na kontinuiranoj procjeni bezbjednosnih rizika, razmjeni informacija i koordinaciji institucija.

Zbog toga predlaže da saradnja MUP-a, ANB-a i pravosudnog sistema bude institucionalizovana kroz zajednički operativni tim i integrisane sisteme bezbjednosti i video-nadzora.

Takav pristup, smatra Laković, bio bi suprotan dosadašnjoj praksi u kojoj se, kako navodi, odgovornost često prebacuje „s jedne adrese na drugu“.

Jedan od problema koji Laković vidi u postojećem sistemu jeste i činjenica da bezbjednost sudova i tužilaštava nije povjerena specijalizovanoj službi koja bi se isključivo bavila specifičnim rizicima pravosudnog sistema.

Zbog toga smatra da je propuštena prilika da se formira autonomna Pravosudna straža, odnosno pravosudna policija.

„Bezbjednost sudova i tužilaštava ne može biti prepuštena pukoj tehničkoj službi ili preopterećenom policijskom kadru koji se često rotira“, navodi Laković.

Njegov stav je da bi specijalizovana pravosudna policija trebalo da bude posebno obučena za zaštitu sudija, tužilaca, zaposlenih, svjedoka, stranaka i objekata, ali i za postupanje u situacijama karakterističnim za pravosudne institucije.

Takva služba, prema njegovom mišljenju, morala bi imati jasno definisane nadležnosti i autonomiju u radu, kako bi se bezbjednost pravosuđa tretirala kao posebna kategorija državne bezbjednosti. Ipak, Laković smatra da fizička zaštita objekata sama po sebi ne može riješiti problem.

„Zidovi i detektori metala ne vrijede ništa ako unutar sistema imamo ljude koji sarađuju sa organizovanim kriminalnim grupama“, navodi on.

Zbog toga veting, odnosno temeljna provjera imovine, prihoda, profesionalnog integriteta i mogućih bezbjednosnih smetnji nosilaca pravosudnih i bezbjednosnih funkcija, smatra ključnim elementom reforme.

Za Lakovića, veting „više nije stvar izbora, već uslov opstanka države“. On istovremeno smatra da proces ne smije biti sveden na formalnu proceduru, niti smije postati sredstvo političkog obračuna.

„Veting ne smije biti kozmetički, niti se smije pretvoriti u politički progon sproveden kroz netransparentne vladine komisije bez jasnih sudskih garancija i dokaznih standarda“, navodi Laković, podsjećajući na upozorenja koja su se u javnosti mogla čuti i iz Akcije za ljudska prava (HRA).

Prema njegovom mišljenju, neophodan je zakonodavni prelaz „od papira do dokaza“, odnosno sistem u kojem će funkcioneri morati da objasne porijeklo imovine, uključujući i imovinu povezanih lica.

Laković smatra da proces mora obuhvatiti ne samo sudije i tužioce, već i druge nosioce funkcija u bezbjednosnom sektoru koji imaju pristup osjetljivim informacijama i dokaznom materijalu.

Kao jedno od iskustava koje Crna Gora treba da uzme u obzir Laković navodi Albaniju, gdje je sproveden radikalan model provjere pravosudnih funkcionera. On smatra da je albanski proces pokazao da veting može imati snažan efekat u uklanjanju korumpiranih sudija, ali i da loše planiranje može dovesti do ozbiljnih posljedica po funkcionisanje pravosuđa.

„Crna Gora mora primijeniti fazni i institucionalno održiv veting kako se predmeti ne bi nagomilavali“, ocjenjuje Laković.

Njegova poruka je da reforma mora biti dovoljno odlučna da očisti sistem, ali istovremeno dovoljno pažljivo planirana da ne proizvede paralizu pravosuđa. Kao drugi pravac za koji smatra da bi Crna Gora mogla pronaći korisna rješenja navodi iskustva Hrvatske i drugih država Evropske unije.

Posebnu pažnju skreće na napredne bezbjednosne protokole i usko profilisane službe unutar pravosudnog sistema. U takvom modelu, kako navodi, policijske i obavještajne strukture obavljaju redovne i periodične bezbjednosne provjere zaposlenih koji imaju pristup tajnim podacima, dokaznom materijalu i depoima. Za Crnu Goru, prema njegovom mišljenju, nije potrebno „izmišljati toplu vodu“, već primijeniti provjerena rješenja iz regiona i EU, uz prilagođavanje domaćem institucionalnom okviru i izbjegavanje grešaka koje su druge države već napravile.

Laković podsjeća da je o potrebi ozbiljnih promjena u sektoru bezbjednosti i pravosuđa već ranije iznosio svoje stavove, te da, kako kaže, javnost njegove stavove dobro zna.

„Polovična rješenja i kozmetičke promjene više ne prolaze. Bezbjednost se ne kupuje na parče i ne rješava se donošenjem pravilnika koji ostaju mrtvo slovo na papiru“, navodi profesor.

Zbog toga zahtijeva, kako je definiše, „korjenitu, trodimenzionalnu reformu“. U njenom središtu trebalo bi da budu tri komponente: obavještajni kapacitet ANB-a, operativna snaga MUP-a i pravosudni sistem. Laković smatra da te tri komponente moraju biti povezane u jedinstvenu bezbjednosnu cjelinu, uz istovremeno sprovođenje rigoroznog vetinga.

„Država mora hitno integrisati obavještajni rad ANB-a, operativnu snagu MUP-a i pravosudni sistem u jedinstvenu odbrambenu cjelinu, uz beskompromisno sprovođenje vetinga“, poručuje.

Prema njegovoj ocjeni, dok god postoje bezbjednosne smetnje unutar pravosudnog sistema i dok sudije i tužioci ne budu radili u uslovima pune fizičke i psihološke bezbjednosti, borba protiv organizovanog kriminala neće imati potrebnu institucionalnu snagu.

„Vrijeme za izgovore je isteklo – bezbjednost pravosuđa je bezbjednost same države“, zaključuje Laković.