Crna Gora, Srbija i BiH duguju više od 45 milijardi eura, ali nijesu visoko zadužene države...

Crna Gora od juna ove godine, kada je neto državni dug pao na 58,2 odsto BDP-a, formalno nije više visoko zadužena država, prvi put nakon 2015. godine kada je prešla granicu od 60 odsto BDP-a

38537 pregleda 91 reakcija 35 komentar(a)
U protekle dvije godine nije bilo značajnijih zaduženja (ilustracija), Foto: Shutterstock
U protekle dvije godine nije bilo značajnijih zaduženja (ilustracija), Foto: Shutterstock

Crna Gora, Srbija i Bosna i Hercegovina zadužene su više od 45 milijardi eura, ali nijedna od država ne spada u kategoriju visoko zaduženih.

Visoko zadužene zemlje su, prema takozvanim mastrihtskim kriterijumima, one čiji javni dug premašuje 60 odsto brutodomaćeg proizvoda (BDP).

Crna Gora od juna ove godine, kada je neto državni dug pao na 58,2 odsto BDP-a, formalno nije više visoko zadužena država, prvi put nakon 2015. godine kada je prešla granicu od 60 odsto BDP-a.

Ovaj rezultat, prema podacima Ministarstva finansija, nastao je jer u protekle dvije godine nije bilo značajnijih novih zaduženje, dio starih dugova vraćan je i iz prihoda budžeta, a glavni razlog je što je došlo do značajnog rasta BDP-a usljed povećanja prihoda od turizma i veće potrošnje građana i novopristiglih stranaca iz Ukrajine i Rusije.

Da li je Crna Gora nakon osam godine perioda u kojem se računala kao visoko zadužena država, i zvanično postala srednje zadužena država, kako su “Vijestima” nezvanično kazali iz Ministarstva finansija, biće poznato kada se završi obračun javnog duga za kraj 2023. godine, što se očekuje u martu naredne godine.

Da li će granica javnog duga na kraju godine biti ispod 60 odsto BDP-a, zavisi od više faktora - kolika će biti konačna procjena BDP-a, da li će u međuvremenu doći do rasta duga lokalnih samouprava koji se računa u javni dug, da li će i u kojoj mjeri biti trošeni sadašnji depoziti i da li će do kraja godine biti novih zaduženja i koji će biti njihov karakter.

Posljednji podaci o državnom dugu odnose se na jun ove godine, a obračun koji je trebalo da bude urađen za kraj septembra još nije gotov zbog toga što je krajem oktobra došlo do promjene vlade i nadležnih u Ministarstvu finansija.

Ukupan državni dug na kraju juna iznosio je 4,02 milijarde eura, a neto iznos umanjen za vrijednost depozita 3,75 milijardi.

Pojedinačno najveće zaduženje Crne Gore odnosi se eurobond obveznice od 1,75 milijardi eura, koje je u iznosi od milijardu eura emitovala Vlada Duška Markovića 2019. godine i od 750 miliona iz decembra 2020. godine koda je emisiju obavio tadašnji ministar finansija Milojko Spajić, a sadašnji premijer.

Novac od emitovanja ovih obveznica na međunarodnom berzanskom tržištu korišćen je većinom za vraćanje starih dugova i u manjem obimu za javne investicije.

Ove obveznice zajedno sa drugim kreditnim zaduženjima na naplatu dolaze narednih godina, tako da Crna Gora u 2024. treba da vrati 436 miliona eura, u 2025 - 810 miliona, u 2026 - 284 miliona, a u 2027 - 950 miliona.

Preporuke međunarodnih finansijskih organizacija su da Crna Gora dio ovih zaduženja (čak i do jedne trećine) koja dolaze u naredne četiri godine vrati iz svojih prihoda, a ne iz novih zaduženja kako bi očuvala javni dug ispod mastrihtskog kriterijuma od 60 odsto BDP-a.

Ilustracija
Ilustracijafoto: Shutterstock

Drugi po veličini dug Crne Gore odnosi se na gradnju dionice od 41 kilometra auto-puta od Podgorice do Kolašina, i on je na kraju juna iznosio 720 miliona eura. Otplata kredita za izgradnju ove dionice auto-puta počela je u julu 2021. godine i do sada je vraćeno pet polugodišnjih rata, a ova obaveze prema kineskoj Eksim banci vraćaće se još 11 i po godina.

Treći po veličini dug od 380 miliona eura odnosi se na dva zaduženja kod više domaćih banaka i međunarodnih banaka na osnovu takozvanog “sindiciranog zajma -PBG”. Ovi zajmovi uzimani su proteklih godina, a većinom su korišćeni za pokrivanje deficita i investicije.

Četvrti po veličini javni dug od 180 miliona eura odnosi se na novac koji je proteklih godina povlačen iz Međunarodne banke za obnovu i razvoj (IBRD) na osnovu ranije odobrenih razvojnih projekata.

Dug od 142 miliona eura odnosi se na emitovane domaće obveznice koje dospijevaju 2024. i 2026. Dok je šesti po veliči dug od 90 miliona, koji se odnosi na investicione projekte koje je finansirala Evropska investiciona banka (EIB).

Zatim slijede dugovi od 76 milona preba Banci za razvoj Savjeta Evrope, 74 miliona prema MMF-u, 60 miliona Evropskoj komisiji, 58 miliona Evropskoj banci za obnovu i razvoj (EBRD)…

Srbija: Javni dug 35,5 milijardi evra, rastu troškovi kamata

Javni dug Srbije na kraju septembra ove godine, prema poslednjim podacima Ministarstva finansija, iznosio je 35,46 milijardi eura. Kako se navodi na sajtu Ministarstva, u odnosu na BDP javni dug je 30. septembra iznosio 51,3 odsto.

Na početku godine javni dug je iznosio 33,32 milijarde evra i za ovih devet meseci povećan je za 2,14 milijarde eura. Zanimljivo je da je na početku ove godine javni dug bio na nivou 55,1 odsto BDP-a i mada je nominalno dug porastao, u odnosu na BDP je smanjen.

To je posledica nominalnog rasta BDP-a, odnosno projekcije Ministarstva finansija da će BDP na kraju ove godine biti za 14,2 odsto veći nego na početku godine.

S obzirom da se Vlada nada da će na kraju godine realni rast BDP-a iznositi 2,5 odsto, jasno je da se ostatak nominalnog rasta BDP-a odnosi na inflaciju.

Najveći dio javnog duga Srbije čini spoljni dug, odnosno dug prema stranim rezidentima. Od 35 milijardi, čak 25 milijardi je spoljni dug, dok je oko 10 milijardi dug prema domaćim povjeriocima. Najveće učešće ima dug u evrima sa 58 odsto, dok u dolarima dugujemo 13,8 odsto. U dinarima dugujemo oko petine ukupnog duga.

Ilustracija
Ilustracijafoto: Shutterstock

Ako pogledamo strukturu javnog duga Srbije, najveći dio se odnosi na državne obveznice. Po osnovu evroobveznica, izdatih što u evrima, što u dolarima, dug iznosi 8,9 milijardi eura.

Po osnovu dugoročnih hartija u dinarima dugujemo 6,8 milijardi eura, a po osnovu dugoročnih hartija u eurima izdatim na domaćem tržištu dugujemo 1,9 milijardi.

Dugovi po osnovu kredita stranih vlada iznose 3,4 milijarde eura, dok su krediti poslovnih banaka 2,5 milijarde eura.

Koliko Srbija duguje poslovnim bankama, toliko duguje i Eksport-import banci Kine (Eksim) - 2,5 milijarde eura.

Značajni povjerioci Srbije su i međunarodne finansijske institucije. Naime, Međunarodnom monetarnom fondu dugujemo 2,4 milijarde evra, a Međunarodnoj banci za obnovu i razvoj (deo Svetske banke) 2,2 milijarde evra. Od Evropske investicione banke smo pozajmili 1,85 milijardi evra, a od Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) 565 miliona evra.

Javni dug Srbije u nominalnom iznosu deluje kao visok, ali sa učešćem od 51 odsto u BDP-u spada u sredinu zemalja Centralne i Istočne Evrope. Međutim, ono što može predstavljati otežavajuću okolnost su sve više kamatne stope po kojima se Srbija zadužuje.

Prinosi na evroobveznice u evrima sa dospećem 2027. i 2028. godine su oko 5,6 odsto, dok su prinosi na dolarske evroobveznice od 6,1 do 6,7 odsto.

Do kolike promene je došlo u ceni zaduživanja najbolje pokazuje to što je izvršna stopa za dolarske evroobveznice 2020. godine iznosila 2,35 odsto, a za emitovane evroobveznice ove godine 6,8 odsto.

To se vidi i u budžetu. U državnom proračunu za ovu godinu, za kamate je izdvojeno 148,8 milijardi dinara, odnosno 1,3 milijarde eura. Već u budžetu za sledeću godinu planira se 183,6 milijardi dinara ili 1,56 milijardi evra. Država će sledeće godine za kamate koje su neproduktivan rashod i većim delom predstavlja odliv kapitala iz zemlje, platiti otprilike sličan iznos kao za sve subvencije za poljoprivredu, željeznicu, puteve, investicije...

Troškovi kamata biće za preko 200 miliona evra veći od izdvajanja za socijalnu zaštitu. Doduše, ocena Fiskalnog saveta je da su troškovi za kamate precenjeni u budžetu i da bi mogli biti 15-ak milijardi manji nego što je planirano.

Ilustracija
Ilustracijafoto: Shutterstock

Po prosečnoj kamatnoj stopi na javni dug, prema analizi Fiskalnog saveta, Srbija je u 2022. godini bila pri vrhu EU sa tri odsto. Sa preko četiri odsto ubedljivo najskuplje se zaduživala Mađarska. Preko tri odsto kamatnu stopu su plaćali još Poljska, Italija i Češka.

Još jedna otežavajuća okolnost je što će naredne godine Srbija morati da se zaduži 6,5 milijardi evra, što za otplatu dospelog duga, što za finansiranje novog budžetskog deficita koji je u sledećoj godini planiran na 1,7 milijardi evra.

Savet ocenjuje i da će se skoro petina javnog duga Srbije refinansirati u 2024. po znatno nepovoljnijim uslovima, što će dovesti do rasta izdataka za kamate u srednjem roku.

“Dok je prosečna kamatna stopa za stari dug Srbije iznosila oko tri odsto, aktuelna kretanja na međunarodnim finansijskim tržištima ukazuju na to da bi se Srbija mogla zaduživati po kamatnim stopama od šest, sedam odsto (pri čemu su ove godine uzimani neki još skuplji krediti, s kamatnom stopom na nivou osam, devet odsto). Troškovi novog zaduživanja jesu porasli za sve evropske zemlje, ali Srbija ostaje pri vrhu Evrope po novim, većim kamatnim stopama. To znači da će se 6,5 milijardi evra novog zaduženja u 2024. morati obezbediti pod nepovoljnijim uslovima, odnosno da će gotovo petina javnog duga Srbije imati osetno veću kamatnu stopu nego stari dug”, navodi Savjet.

BiH ipak umjereno zadužena

Javni dug Bosne i Hercegovine na kraju trećeg kvartala iznosi 12,75 milijardi KM (oko 6,6 milijardi eura).

“Učešće javnog duga u BDP-u je 26,31 posto, što BiH ne svrstava u prezadužene zemlje”, kazali su nam iz Ministarstva finansija i trezora BiH.

Prema njihovim riječima, u prvih devet mjeseci ove godine angažovano je 262,6 miliona KM kreditnih sredstava iz vanjskih izvora.

Iz resornog Ministarstva navode kako namjenska struktura vanjskog novog duga, odnosno vanjskog duga koji je nastao poslije 14.12.1995. godine, pokazuje da je 56,7 odsto kredita namijenjeno za infrastrukturne projekte, 32 odsto kredita za privredne djelatnosti i 11,3 odsto za javni sektor.

Admir Čavalić, ekonomski analitičar, kazao nam je kako se BiH, s obzirom na uređenje, teško zaduživati u smislu proceduralnosti, konsenzusa različitih nivoa vlasti i slično.

“Da smo centralizovani kao susjedne zemlje vjerovatno bi se donosioci odluka brže usaglašavali da se zadužimo. Najviše se zadužujemo za infrastrukturne projekte, zatim za održavanje tekućih budžeta, te za podršku privredi. Smatram da bi trebalo mijenjati taj redoslijed, te je stavka za javni sektor i budžete uglavnom suvišna. Ono što je problem ubuduće jeste kolateral, odnosno garancija i to je ključno pitanje današnjice u kontekstu dugovanja, zaduživanja. Naime, do sada se uglavnom koristio budžet kao neka garancija, npr. akcize su se svojerovremeno uvodile pod opravdanjem novih zaduživanja, sada nemamo više taj potencijal budžeta i sada se teret prebacuje na javna preduzeća u smislu privatizacije ili koncesije, te s druge strane na državnu imovinu što zahtijevaju kreditori nekih zemalja”, mišljenja je Čavalić.

Kada je u pitanju zaduživanje za infrastrukturne projekte on dodaje kako problem nije u samom dugu, nego u netransparentnom, odnosno neefikasnom korištenju sredstava.

“Zadužujemo se za infrastrukturne projekte koje ne gradimo ili sporo gradimo”, istakao je Čavalić.

Ilustracija
Ilustracijafoto: Shutterstock

Naglasio je i veliku razliku između zaduženosti dva entiteta, te je Federacija BiH dosta manje zadužena od RS-a.

Podaci Ministarstva za finansije BiH pokazuju da je na kraju trećeg kvartala unutrašnji dug FBiH iznosio 1,2 milijarde KM, a RS-a 2,5 milijardi KM.

“Ta razlika je još vidljivija kada dug uporedimo sa BDP-om, onda su razlike drastične. Za RS se već može reći da ima problema sa dugom, naročito ako uključimo gradove i opštine, dok su u FBiH, gradovi, općine i kantoni nisko zaduženi”, kazao je Čavalić.

U stanju vanjskog duga, prema podacima Ministarstva finansija i trezora BiH, najveće učešće imaju Svjetska banka (IDA i IBRD) 25,8 odsto, Evropska investicijska banka 24,1 posto, Evropska banka za obnovu i razvoj 9,2, te Međunarodni monetarni fond 8,5 odsto.

“Prosječna kamatna stopa vanjskog duga iznosi 2,7 odsto, a prosječno vrijeme dospijeća je 6,7 godina. U strukturi vanjskog duga 63,5 odsto kredita se odnosi na kredite sa fiksnim kamatnim stopama, a 67,4 odsto je u valuti euro”, pojasnili su iz resornog državnog Ministarstva.

Kako je kazao Čavalić kada gledamo strukturu ino duga “još uvijek se zadužujemo kod respektabilnih institucija kod kojih se zadužujemo i to po prilično dobrim uslovima, sa velikim grejs periodima, te rokovima otplate od 20 do 30 godina”.

Prema zvaničnim podacima CBBiH, Bosna i Hercegovina spada u red umjereno zaduženih zemalja.

Bonus video: