Nakon dugog perioda oslanjanja na ugalj i velike hidroelektrane, elektroprivrede regiona počele su da razvijaju vjetroparkove i solarne elektrane, a mnoge već imaju desetogodišnje iskustvo u razvoju ovih projekata. Crna Gora trenutno nema nijedan zeleni megavat u državnom vlasništvu, ali bi već u 2026. godini, kada u probni rad bude puštena VE Gvozd i solarne elektrane na branama Slano i Vrtac, mogla da preuzme lidersku poziciju prema kriterijumu procentualnog učešća OIE projekata.
To je navedeno u istraživanju Udruženja obnovljivi izvori energije (OIE) Srbije za sedam država regiona, u koji su “Vijesti” imale uvid. Istraživanje se odnosi na to koliko državne elektroenergetske kompanije ulažu u obnovljive izvore energije iz vjetra i sunca. Ukazuje se i da je crnogorska državna kompanija značajno kasnila, ali je sada krenula u velike projekte.
Crna Gora najkasnije u narednih 15 godina mora da ugasi Termoelektranu, od koje dobija polovinu potrebne energije, a do tada mora da izgradi elektrane koje po količini i stabilnosti rada mogu da je zamijene.
Analiza pokazuje da se iskustva i projekti od države do države regiona značajno razlikuju u izboru tehnologija i dinamici razvoja i izgradnje.
“Zajedničko im je da su prve državne vjetroelektrane snage 50-70 MW, dok su solarne elektrane uglavnom povezane na distributivni sistem električne energije. I finansije uglavnom dolaze iz sličnih izvora - kredita međunarodnih finansijskih institucija, grantova EU i sopstvenih sredstava. Slovenija nema nijednu vetroelektranu u državnom vlasništvu, a ni privatni sektor ne bilježi značajniji razvoj projekata vjetroenergije.
Istovremeno, Slovenija planira izgradnju najveće plutajuće solarne elektrane u Evropi. Ni Albanija ne zaostaje u inovacijama, postavljanjem solarnih panela na površinu brane hidroelektrane, što takođe radi i Crna Gora. Sjeverna Makedonija je prva u regionu pustila u rad vjetroelektranu, uz ambiciozne planove na polju solarne energije”, navedeno je u istraživanju.
Analiza je obuhvatila pregled investicija, kapaciteta, tehnologija i planova elektroprivrednih kompanija iz Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Sjeverne Makedonije i Albanije. Napravljena je na osnovu zvaničnih podataka sa sajtova regionalnih elektroprivreda i u konsultacijama sa kolegama iz partnerskih udruženja.
Crna Gora - VE Gvozd jedna od najznačajnijih u regionu
“Vjetroelektrana Gvozd crnogorske EPCG, čije se puštanje u rad očekuje uskoro, jedan je od najznačajnijih vjetroenergetskih projekata u regionu, sa ukupnom instalisanom snagom od 54 MW. Instalisana snaga po turbini je 7 MW, a očekivana godišnja proizvodnja oko 150 GWh električne energije. Vjetroelektrana je poznata po najvišem stubu u Evropi visine 120 metara, uz elipse dužine 85 metara. Paralelno se razvija VE Gvozd 2 snage 21 MW. EPCG paralelno razvija intenzivne solarne programe. EPCG-Solar gradnja, koji je dio EPCG Grupe, instalira stotine manjih i većih solarnih elektrana, uključujući i sistemske solarne parkove, prvo kroz projekte Solari 3000+ i 500+, kojim građanima Crne Gore predstavljaju stvarne mogućnosti energetskih i finansijskih ušteda”, navedeno je u istraživanju za Crnu Goru.
Oni ukazuju da se tokom ove godine očekuje da EPCG pusti u rad svoje prve dvije solarne elektrane snage po 4,8 MW, koje su postavljene na branama na jezeru Slano kod Nikšića i na brani Vrtac.
Srbija - VE Kostolac novo poglavlje energetske tranzicije
Nakon višegodišnjih priprema, Elektroprivreda Srbije (EPS) je 2025. godine pustila u rad svoje prve OIE kapacitete u Kostolcu.
“Vjetropark Kostolac, instalisane snage 66 megavata i solarna elektrana Petka od 10 megavata zajedno su donijeli 76 megavata obnovljive energije u sistem. Nekadašnje odlagalište uglja pretvoreno je u polje vjetroturbina, dok je iscrpljeni kop postao solarni park, pa je prostor koji je decenijama bio simbol rudarske industrije sada postao simbol energetske tranzicije. VE Kostolac sastoji se od 20 Siemens Gamesa vjetrogeneratora. Vrijednost investicije je 144 miliona eura, a finansirana je kreditom Njemačke razvojne banke (KfW) i bespovratnom donacijom Evropske unije (30 miliona eura) i sredstvima EPS. Vjetropark Kostolac se nalazi u sistemu podsticaja (feed in tarifa)”, navedeno je u istraživanju.
Ukazuju i da EPS već posjeduje fotonaponsku elektranu Brana Lazići u Zaovinama snage 330 kW koja je operativna od 2017. godine, kao i da ova državna energetska kompanija Srbije u planovima ima izgradnju šest solarnih elektrana snage 1GW uz 200 MW sistema baterijskog skladištenja.
Hrvatska - VE Korlat od početka van podsticaja
“Korlat, kao prva vjetroelektrana u istoriji Hrvatske elektroprivrede (HEP), puštena je u rad 2018. godine i od početka se nalazi van sistema podsticaja. Priključna snaga vjetroelektrane iznosi 58 MW, dok je prosječna ostvarena godišnja proizvodnja 161 GWh. Ukupna vrijednost investicije iznosila je oko 67 miliona eura. Vjetroelektrana Korlat se sastoji od 18 Nordex vjetrogeneratora pojedinačne snage 3,6 MW. Trenutno se na obližnjoj lokaciji gradi i solarna elektrana Korlat, snage 99 MWp i projektovanom godišnjom proizvodnjom od 165 GWh”, navedeno je u istraživanju.
Za hrvatsku državnu energetsku kompaniju se navodi i da ubrzano širi i solarnu proizvodnju kroz dva modela: neintegrisane solarne elektrane koje su potpuno nezavisni proizvodni objekti i integrisane solarne elektrane koje su postavljene na objekte koji su već dio energetskog sistema, poput hidroelektrana, trafostanica i industrijskih kompleksa.
Slovenija nema VE, usmjerenI na solarne
Za Sloveniju se navodi da je specifična po tome što u državnom vlasništvu nema nijednu vjetroelektranu, a ni privatni sektor u toj državi ne ostvaruje značajniji napredak na ovom polju.
“Razvoj vjetra ograničen je geografskim i ekološkim faktorima, kao i snažnim otporom lokalnih zajednica. Umjesto toga, zemlja je strateški usmjerena na solarne elektrane. Državni projekti nalaze se u okviru energetskog Holdinga Slovenske elektrane (HSE). Solarna elektrana Prapretno, puštena u rad 2021. godine, izgrađena je na prostoru nekadašnjeg odlagališta termoelektrane Trbovlje. S kapacitetom od 3,03 MW i godišnjom proizvodnjom od 3,36 MWh, ova elektrana snabdijeva oko 800 domaćinstava. U izgradnji je solarna elektrana Družmirje, koja će biti najveća plutajuća solarna elektrana u Evropi snage oko 140 MW. Postavljena na rudarskim jezerima i jalovištima, ona pokazuje kako se degradirana zemljišta mogu pretvoriti u energetske resurse. Time Slovenija postaje pionir u plutajućoj solar tehnologiji”, navedeno je u istraživanju.
Za Sloveniju se navodi da njena kompanija HSE upravlja i nizom manjih solarnih elektrana, koje su često postavljene na krovovima škola, administrativnih zgrada ili u okviru hidroelektrana, čime se maksimalno koristi postojeća infrastruktura.
BiH - Grede VE od 2018. godine
U Bosni i Hercegovini se nalaze tri državne - entitetske elektroprivrede EP HZ, EPBiH i EP RS.
“Prva vjetroelektrana na teritoriji Bosne i Hercegovine je VE Mesihovina kod Tomislavgrada, snage 50,6 MW koju je 2018. godine u rad puštila Elektroprivreda HZ. Sastoji se od 22 Siemens vjetroturbine, a vrijednost investicije je 81 milion eura dobijenih iz kredita KfW i javnih izvora finansiranja. Ista kompanija planira izgradnju VE Poklečani, kao i svoje prve velike solarne elektrane snage 150 MW, navedeno je u istraživanju.
EPBiH je izgradila vetroelektranu Podveležje koja sa svojih 15 vjetrogeneratora ukupne snage 48 MW godišnje proizvodi oko 120 GWh električne energije.
“Elektroprivreda BiH planira izgradnju novih solarnih elektrana - Gračanica 1 i 2, s planiranom snagom od 45 MW s godišnjom proizvodnjom više od 66 GWh, čija je realizacija podržana kreditnim aranžmanima sa Evropskom bankom za obnovu i razvoj (EBRD). Paralelno se pripremaju projekti poput vjetroelektrane Bitovnja (do 90 MW) i vjetroelektrane Vlašić (do 50 MW)”, podaci su za EP u BiH.
Vjetroelektrana Hrgud biće prvi veliki vjetropark Elektroprivrede Republike Srpske, koji je projektovan kao ključni dio budućeg energetskog razvoja, instalisane snage 48 MW i prosječne godišnje proizvodnje oko 126 GWh.
“Planirana je i izgradnja solarne elektrane Trebinje instalisane snage od 100 MW i prosječne godišnje proizvodnje od 147,7 GWh, dok se procijenjena investiciona ulaganja kreću od 134,43 miliona KM (69 miliona eura).
Sjeverna Makedonija - VE Bogdanci za 60.000 domaćinstava
Vjetropark Bogdanci, jedina vjetroelektrana u vlasništvu Elektrana na Sjeverna Makedonija (ESM), završen je u februaru 2014. godine.
“Na vjetroparku je postavljeno 16 Siemens vjetroturbina snage po 2,3 MW. Vjetropark Bogdanci godišnje proizvodi oko 100 GWh električne energije, dovoljno za više od 60.000 domaćinstava, uz ukupni kapacitet od 36,8 MW. Naredna faza predviđa izgradnju od četiri do šest novih turbina ukupne snage 13,8 MW, sa proizvodnjom od 37 GWh godišnje, uz prateće pristupne puteve i kablovsku infrastrukturu. Kad je riječ o solarnoj energiji, na lokaciji nekadašnjeg površinskog kopa uglja, izgrađena je državna fotonaponska elektrana Oslomej 1 kapaciteta 10 MW, što je dio ambicioznog plana od 120 MW. Godišnja proizvodnja trenutno iznosi 15-17 GWh, što je dovoljno za snabdijevanje približno 2.800 domaćinstava. Projekat je realizovan uz kombinovano finansiranje: Evropska banka za obnovu i razvoj (EBRD) obezbijedila je kredit u iznosu od oko 5,9 miliona eura, dok je Investicioni okvir za Zapadni Balkan doprinio sa dodatnih 1,6 miliona eura podrške”, navedeno je u dijelu istraživanja za Sjevernu Makedoniju.
Energetska kompanija ove države potpisala je ugovor o finansiranju državne solarne elektrane Bitola 3 snage 134 MW za koju su sredstva u iznosu 87 miliona evra obezbijedili EBRD i KfW.
Albanija - SE na površini brane
Albanija, sa energetskim sistemom koji se gotovo u potpunosti oslanja na hidroelektrane, posljednjih godina, kako se navodi, ubrzano razvija solarne elektrane kako bi smanjila rizike od hidroloških oscilacija.
“Albanska energetska korporacija (KESH) je javni proizvođač i u isto vrijeme najveći proizvođač električne energije u Albaniji. Solarna elektrana Qyrsaq je prva velika solarna elektrana KESH-a snage 5 MWp. Solarni paneli postavljeni su na površinu brane hidroelektrane, pa ovaj inovativan pristup kombinuje dva obnovljiva izvora energije: hidroenergiju i solarnu energiju. Qyrsaq je puštena u rad u februaru 2022. godine. Postrojenje radi na punoj efikasnosti i doprinosi diversifikaciji proizvodnog portfelja KESH-a. Godišnja proizvodnja je 7.019 MWh, što je dovoljno električne energije za 1.900 domaćinstava”, navedeno je u izvještaju.
Ova susjedna država priprema i dva veća solarna postrojenja.
“Projekat Belš, finansiran od WBIF, predviđa ugradnju solarne elektrane na zemlji od 50 MW. Očekuje se da će postrojenje proizvoditi oko 79 GWh električne energije godišnje, što je ekvivalentno godišnjoj potrošnji 16.100 prosečnih domaćinstava. Solarna elektrana Zadeja je još jedan projekat koji kombinuje solarnu i hidroenergiju u jednom sistemu. Fotonaponska elektrana biće kapaciteta 8,25 MWp na brani Zadeja hidroelektrane Vau i Dejes”, navedeno je u izvještaju.
Investicije u veće projekte prepuštene privatnom sektoru
Analiza OIE Srbija pokazuje da su elektroprivrede regiona napravile značajne prve korake ka obnovljivim izvorima u smislu investiranja.
“Zajedničko im je da su se opredijelile za evropske proizvođače vjetrogeneratora, kao i da su finansiranja dijelimično obezbijeđena sredstvima međunarodnih finansijskih institucija, donacijama i sopstvenim novcem, bez većeg upliva komercijalnih banaka. Zanimljivo je da su se države opredijelile za projekte snage do 100 MW, dok investicije u veće projekte prepuštaju privatnom sektoru kupujući od njih jeftinu električnu energiju.”
Bonus video:
