Stabilan izvor električne energije je ključ uspjeha u rudarenju kriptovaluta, jer samo jedna mašina koja rudari digitalni novac mjesečno može da potroši struje kao domaćinstvo u manjem stanu, kazao je “Vijestima” Marko P. (pravo ime poznato redakciji).
Marko je u Crnoj Gori pet godina rudario najvredniju svjetsku kriptovalutu - bitkoin, koristeći tzv. ASIC uređaje koji su napravljeni samo za rudarenje i neuporedivo su jači od grafičkih kartica.
Kriptovalute su digitalni oblici novca koji nemaju fizički oblik poput novčanica ili kovanica.
ASIC (Application-Specific Integrated Circuit) je specijalizovani čip napravljen isključivo za rudarenje kriptovaluta, a uređaji savremene generacije koštaju između 3.000 i 6.000 eura.
Marko tvrdi da je za ozbiljniji ulazak u rudarenje potrebno od pet do deset hiljada eura, da zarada nije stabilna, te da se dešavaju periodi kad je rudarenje na ivici isplativosti. Upozorava i da je održavanje opreme zahtjevno jer uređaji rade pod snažnim opterećenjem, a ASIC mašine su izuzetno glasne i potreban im je poseban prostor.
Sagovornik lista kazao je da je struju koristio s redovne elektromreže uz prilagođene instalacije, pojašnjavajući da jedan ASIC uređaj troši između 2,5 i 3,5 kilovata na sat i radi non-stop.
“Kad se sve sabere i oduzme, rudarenje mi se finansijski isplatilo, ali ne kroz stabilnu mjesečnu zaradu. Najveća dobit je došla jer bitkoin nisam odmah prodavao, već sam ga čuvao i prodao kasnije, kad je cijena bila znatno viša”, navodi on.
Rudarenje kriptovaluta je proces u kom snažni računari rade neprekidno da bi provjeravali i potvrđivali transakcije u blokčejn mreži i dodavali nove blokove. Za taj rad rudari troše veliku količinu električne energije i zauzvrat dobijaju nagradu u vidu novih jedinica kriptovalute ili transakcijskih naknada.
Koliko se građana bavi rudarenjem kriptovaluta nije poznato, jer ta djelatnost u Crnoj Gori nije zakonski regulisana. Crna Gora još nema zakone koji regulišu rudarenje kriptovaluta i oblast digitalne imovine. Vlada je 2020. godine najavila izradu Zakona o kriptovalutama, dok su u septembru 2024. iz Ministarstva finansija saopštili da rade na zakonu, u saradnji s Centralnom bankom Crne Gore i Komisijom za tržište kapitala.
RADNI DAN KRIPTO-RUDARA
Marko P. pojašnjava da se u suštini “kopa” sigurnost mreže i potvrda transakcija, kao i da se on isključivo bavio rudarenjem bitkoina. Tvrdi da je izabrao tu kriptovalutu jer je najstabilnija, najozbiljnija i dugoročno najvrednija, pojašnjavajući da je u svijet rudarenja ušao iz radoznalosti i interesovanja za blokčejn tehnologiju. Navodi da je u početku to radio iz hobija, a da je kasnije preraslo u “ozbiljniju priču”.
On navodi da “radni dan” rudara kriptovaluta ne liči na klasični posao.
“Većinu vremena sistemi rade sami. Uglavnom sam provjeravao da li su uređaji onlajn, kakve su temperature, da li je heš rejt stabilan i da li pul isplaćuje nagrade. Reagovao sam samo kad nešto stane, kad se uređaji pregriju ili kad nestane struje”, kazao je on.
Pojašnjava da je “heš rejt” mjera ukupne računarske snage koja učestvuje u rudarenju.
“Što je heš rejt veći, to znači da više uređaja učestvuje i da je konkurencija veća. Visok heš rejt čini mrežu sigurnijom, ali istovremeno znači da je teže doći do nagrade. Danas je heš rejt ogroman u odnosu na prve godine, što direktno utiče na isplativost rudarenja”, dodao je.
Marko navodi da tokom rudarenja uređaji rade pod snažnim opterećenjem, da se prašina brzo skuplja, ventilatori stradaju, a napajanja ponekad otkazuju. Ukoliko se uređaji ne čiste i ne prate redovno - kvarovi su neminovni.
Prema njegovim riječima, kad nestane struje, rudarenje momentalno staje i nema nikakve zarade dok se sistem ne podigne ponovo. Upozorava i da česti prekidi ili loš kvalitet napona mogu i oštetiti uređaje, što povećava troškove.
“Zarada u rudarenju nikad nije stabilna, oscilacije su česte i ponekad velike. Zavise od cijene valute koja se rudari, težine mreže, cijene struje i tzv. halving (prepolovljavanje) događaja. Dešavalo se da zarada varira i po trideset ili četrdeset odsto iz mjeseca u mjesec. Bilo je perioda kad se radilo skoro bez profita, pa čak i na ivici isplativosti”, tvrdi sagovornik.
Halving događaji su programirana smanjenja nagrade za rudare, koja se dešavaju u unaprijed određenim intervalima i služe kao metoda protiv inflacije.
Marko P. kaže da rudarenje zna da postane neisplativo, posebno kad cijena bitkoina padne ili težina mreže poraste. Jedan bitkoin, u trenutku pisanja ovog teksta, vrijedi skoro 75.000 eura.
“To se redovno dešava i oni koji ulaze u ovu priču moraju biti spremni na takve faze. Mnogi gase uređaje i čekaju povoljnije vrijeme”, poručio je.
Govoreći o problemima s kojima se suočio, naveo je da to uključuje tehničke kvarove, pregrijavanje, nestanke struje, buku, ali i pravnu nesigurnost.
“… To je dodatno stvaralo konfuziju, jer niko nije znao tačno kako se takva aktivnost tretira po zakonu”, tvrdi on.
BEZ PODATAKA O UKRADENOJ STRUJI
Da je rudarenje kriptovaluta prisutno u Crnoj Gori pokazuju i zapljene opreme na graničnim prelazima na ulazu u državu. Na graničnom prelazu Dobrakovo u januaru 2024. kod državljanina Srbije je pronađena neprijavljena oprema za rudarenje vrijedna 6.700 eura. Prošlog marta na graničnom prelazu Ilino brdo kod mađarskog državljanina je zaplijenjeno šest uređaja za rudarenje, čija se vrijednost procjenjuje na 30.000 američkih dolara.
Iz Vrhovnog državnog tužilaštva kazali su “Vijestima” da nemaju podatke o neovlašćenom rudarenju kriptovaluta jer u Krivičnom zakoniku nije propisano krivično djelo u vezi s rudarenjem, već krivična djela protiv imovine, krađa i teška krađa.
U oktobru 2020. u stambenoj zgradi na Zabjelu, koju je koristila firma “PS Gradnja”, otkriveno je preko 250 računara koji su bili nelegalno priključeni na obližnju trafo-stanicu kako bi rudarili kriptovalute. Osnovni sud u Podgorici je vlasnika firme Dejana Petričevića u februaru 2021. osudio na šest mjeseci zatvora zbog krađe električne energije.
Sud je utvrdio da je u periodu od 14. februara 2018. do 7. oktobra 2020. pribavio sebi protivpravnu imovinsku korist, dok je dug za ukradenu struju iznosio 308 hiljada eura.
Crnogorski elektrodistributivni sistem (CEDIS) je od 2020. do septembra prošle godine podnio 22 krivične prijave zbog krađe struje u iznosu od preko 10.000 eura, ali se u sudskim postupcima nije moglo utvrditi da je struja nezakonito korišćena za rudarenje kriptovaluta. Navode i da je tražena odšteta za 22 krivične prijave iznosila 527.505 eura, a da je tužilaštvo odbacilo 11 prijava.
Prema zakonskim procedurama, ekipe CEDIS-a prilikom suzbijanja eventualne krađe struje mogu da utvrde nepravilnosti isključivo kontrolom mjernog mjesta, dok su unutrašnje instalacije u nadležnosti i odgovornosti vlasnika objekta. Kad ekipe konstatuju neovlašćenu potrošnju struje, CEDIS podnosi krivične ili prekršajne prijave.
“CEDIS može da vidi samo ukupnu potrošnju električne energije na mjernom mjestu, ali ne i koji uređaji tu energiju troše, niti ima pravo da ulazi u objekat radi provjere opreme. Ne vršimo inspekcijski nadzor nad uređajima korisnika, niti imamo zakonski osnov da utvrđujemo da li neko koristi opremu za rudarenje kriptovaluta”, tvrde iz CEDIS-a.
Zakonom o energetici, koji je usvojen prošlog marta, preciznije se definiše oblike neovlašćene potrošnje struje i samovoljnog priključenja objekta na elektromrežu, kao i načine naknade štete i kazni za počinioce.
U presudi vlasniku firme “PS Gradnja” navodi se da su kontrolori CEDIS-a prijavili neuobičajeno visoke gubitke na trafo-stanici “19. decembar” u Podgorici, iako je riječ o mreži s malim brojem potrošača. CEDIS-ovi inženjeri su tokom kontrola nalazili dodatne, nepoznate kablove, a u više navrata im je uskraćen ulazak u prostorije firme.
U oktobru 2020. policija i CEDIS su, uz nalog suda, izvršili pretres poslovnih prostorija kompanije i zatekli tri direktna priključka na trafo-stanicu, preko kojih su napajana 252 uređaja i deset klimatizacionih sistema - oprema vrijedna više miliona eura.
NEISPLATIVO ZA MALE IGRAČE
Osnivač nevladine organizacije “Bitcoin mreža Crne Gore” Nikola Grbović rekao je “Vijestima” da tokom rudarenja računari troše električnu energiju kako bi verifikovali transakcije i obezbijedili sigurnost i decentralizaciju mreže. Navodi i da se kod bitkoina taj proces zasniva na ogromnoj računarskoj snazi, zbog čega rudarenja nema bez specijalizovane opreme i stabilnog i jeftinog izvora električne energije.
Grbović naglašava da je rudarenje bitkoina neprofitabilno za male, tzv. “retail” rudare.
“Mreža je toliko velika i snažna da se u njoj sada takmiče ogromne korporacije sa desetinama hiljada mašina i direktnim ugovorima za električnu energiju po izuzetno niskim cijenama. Postoje i tzv. lottery miners - pojedinci koji samostalno ‘kopaju’ blokove, iako imaju male šanse da dobiju nagradu”, kazao je on.
“Rudarenje kriptovaluta, poput etirijuma, ranije je moglo biti isplativo čak i na kućnim grafičkim karticama, ali je ta digitalna valuta prešla na drugačiji protokol i više se ne može rudariti. Ostale kriptovalute i dalje mogu, i u nekim slučajevima mogu biti profitabilne, ali nose daleko veći rizik. Najčešće te valute dugoročno gube vrijednost u odnosu na bitkoin, pa i potencijalna dobit ostaje upitna”, dodao je Grbović.
Brojne države imaju regulatorni okvir za rudarenje kriptovaluta, uz obavezu poštovanja lokalnih propisa o oporezivanju, zaštiti potrošača i sprečavanju pranja novca. U Rusiji je rudarenje dozvoljeno kao privredna djelatnost uz obaveznu registraciju većih rudara, dok se za rudarenje ne smije koristiti subvencionisana struja. U Norveškoj se rudari tretiraju kao industrijski potrošači, dok se u Njemačkoj rudarenje oporezuje kao privredna djelatnost.
Rudarenje je od 2021. zabranjeno u Kini, u Iranu je dozvoljeno samo uz posebne dozvole, dok je na Kosovu zabranjeno rudarenje iz javne mreže.
Grbović tvrdi da je najveća prepreka rudarenju kriptovaluta u Crnoj Gori potpuni izostanak regulatornog okvira, ističući da bi Crna Gora trebala da promoviše rudarenje zbog svoje energetske strukture.
“Naša zemlja raspolaže značajnim hidroenergetskim kapacitetima, ali se veliki dio tog potencijala i dalje ne koristi u punom obimu. Rudarenje može da koristi viškove električne energije koji bi inače ostali neiskorišćeni, naročito u sistemima zasnovanim na hidroelektranama i obnovljivim izvorima”, ocjenuje sagovornik.
Kao primjer je naveo Sjedinjene Američke Države (SAD), gdje je u saveznim državama Teksas, Vajoming i Kentaki rudarenje zakonski regulisana djelatnost, a kompanije imaju dugoročne ugovore s elektrodistribucijama i tretiraju se kao veliki industrijski potrošači. U Teksasu su rudarske kompanije uključene u sistem upravljanja potrošnjom električne energije i za tu uslugu dobijaju finansijsku nadoknadu.
“Kad je struja jeftina i ima je u višku, rudari je koriste. Kad je struja potrebnija domaćinstvima i privredi, oni privremeno isključuju opremu i ustupaju kapacitete mreži. Na taj način rudarenje ne funkcioniše kao stalni potrošač, već kao fleksibilni regulator koji doprinosi stabilnost elektroenergetskog sistema”, naveo je.
Govoreći o isplativosti, Grbović je kazao da ona zavisi gotovo isključivo od cijene električne energije, pojašnjavajući da, prema industrijskim standardima, rudarenje postaje održivo kad se cijena struje kreće ispod približno 0,05 američkih dolara po kilovat-času, dok se optimalnim smatra raspon od 0,03 do 0,04 dolara.
“Velike kompanije koje imaju pristup takvim cijenama mogu poslovati profitabilno čak i tokom nepovoljnih tržišnih ciklusa. Zbog toga se danas rudarenjem uglavnom bave velike firme s hiljadama uređaja, direktnim energetskim ugovorima i profesionalnom infrastrukturom”, podvukao je sagovornik.
Prema njegovim riječima, u tom kontekstu, Crna Gora ima realnu šansu da, uz jasno definisana pravila i pametnu regulaciju, privuče investicije u toj oblasti, posebno u dijelovima zemlje gdje postoje energetski viškovi i slabija industrijska aktivnost.
“Rudarenje tada ne bi predstavljalo trošak za sistem, već način da se domaći resursi pretvore u dodatnu ekonomsku vrijednost”, ocjenjuje Grbović.
Napomenuo je da bitkoin tržište u suštini funkcioniše odlično i bez upliva države, ali da je za kompanije koje žele da posluju u sistemu, ipak značajno imati jasno definisana i povoljna “pravila igre”.
“Takva vrsta regulacije ne bi remetila tržište, već bi omogućila sigurnije i predvidljivije uslove poslovanja, što je ključno za privlačenje ozbiljnih investitora u Crnu Goru”, podvukao je sagovornik.
Stotine uređaja za profit
Grbović tvrdi da većina profitabilnih operacija rudarenja danas počinje sa desetinama ili stotinama uređaja, dok velike kompanije upravljaju farmama koje broje i po nekoliko hiljada ASIC mašina.
Objašnjava da cijena jednog uređaja zavisi od modela, efikasnosti i trenutnih tržišnih uslova.
“Stariji ili manje efikasni modeli mogu se pronaći u rasponu od oko 1.000 do 2.000 eura, dok savremeniji uređaji, poput Bitmain Antminer S19 ili novijih generacija, najčešće koštaju između 3.000 i 6.000 eura po komadu, a ponekad i više”, kazao je sagovornik.
Kad se sve sabere i oduzme, rudarenje mi se finansijski isplatilo, ali ne kroz stabilnu mjesečnu zaradu. Najveća dobit je došla jer bitkoin nisam odmah prodavao, već sam ga čuvao i prodao kasnije, kad je cijena bila znatno viša
Marko P. pojašnjava da tokom procesa rudarenja računari 24 sata dnevno rješavaju složene matematičke operacije kako bi potvrdili transakcije i dodali nove blokove u blokčejn (blockchain) mrežu.
“Na nivou cijele mreže, novi blok se u prosjeku pronađe na svakih deset minuta, ali to nikad ne radi jedan čovjek sam. Rudari se preko pulova (bazena - eng. pool), gdje se više rudara udružuje i dijeli nagradu u skladu sa snagom koju svako ubacuje u mrežu”, tvrdi on.
Kosovo zabranilo rudarenje s mreže
Kosovo je početkom 2022. zabranilo rudarenje kriptovaluta, nakon što je tamošnji parlament krajem 2021. uveo hitne mjere usljed energetske krize u toj državi.
U januaru 2022. kosovske institucije zaplijenile su skoro 700 uređaja za rudarenje kriptovaluta.
Četiri opštine s većinski srpskim stanovništvom na sjeveru Kosova (Severna Mitrovica, Zvečan, Leposavić i Zubin Potok) predstavljale su posebno “atraktivnu lokaciju” za rudarenje, jer građani u tim opštinama decenijama ne plaćaju račune za struju, a kosovske vlasti procjenjuju da dug za potrošenu struju u tim opštinama iznosi oko 12 miliona eura godišnje.
Kosovski Zakon o kriptoimovini, koji je usvojen nakon zabrane rudarenje digitalnog novca, predviđa da je rudarenje dozvoljeno samo ako se koristi alternativni izvor električne energije, a ne ako se struja uzima iz univerzalne mreže - ta restrikcija i dalje važi.
Požar u stanu i najveća greška
Marko P. kazao je “Vijestima” da su se u periodu kad je rudario bitkoin dešavale i neprijatne situacije.
“… Postoje i privatne anegdote, kao što je stan jednog mog prijatelja, gdje je zbog pregrijavanja i velike potrošnje struje usljed rudarenja došlo do požara. To pokazuje koliko je opasno rudarenje obavljati u stanu bez odgovarajuće ventilacije i sigurnosnih mjera...”, rekao je on.
Kao najveću grešku koju je napravio za pet godina rudrenja, navodi to što je kupovao opremu u trenucima “tržišne euforije”, kad su cijene uređaja bile previsoke, što je, prema njegovim riječima, značajno produžilo povrat investicije.
Bonus video:
