Direktne nabavke u crnogorskim opštinama predstavljaju značajan izvor netransparentne potrošnje i potencijalnih zloupotreba, često se koriste za izbjegavanje tendera i prekoračenje zakonskih pragova.
Revizije Državne revizorske institucije (DRI) potvrdile su sistemske nepravilnosti i zloupotrebe sa stotinama hiljada eura utrošenih zbog neintegrisanosti u centralni sistem javnih nabavki, što otvara prostor za korupciju i sukob interesa.
Iako je Ministarstvo finansija izmijenilo pravilnik radi ograničenja takvih nabavki, problem i dalje opstaje, naročito jer se pravila o sukobu interesa ne primjenjuju na te nabavke.
Vrijednost direktnih nabavki posljednjih godina je rasla, sa oko 65 miliona eura u 2023. na gotovo 69 miliona eura u 2024. godini. Polugodišnji podaci za 2025. pokazuju određeni pad, ali se do izvještaja za svih 12 mjeseci ne može sa sigurnošću reći da li će taj trend biti nastavljen.
Direktne nabavke namijenjene su za jednostavnu kupovinu roba i usluga male vrijednosti do 8.000 eura. One omogućavaju naručiocima da sami izaberu dobavljača, bez sprovođenja konkurentskog postupka. Međutim, kako su pokazala, recimo, istraživanja Instituta alternativa (IA), često se u praksi koriste na način koji smanjuje transparentnost i otvara prostor za zloupotrebe i sukob interesa. Taj mehanizam često se zloupotrebljava dijeljenjem nabavki na više faktura kako bi pojedinačni iznos ostao ispod zakonskog praga, naročito kada je riječ o infrastrukturnim radovima.
VIŠE OD MILION EURA RADOVA BEZ TENDERA U KOLAŠINU, U MOJKOVCU I NABAVKE IZNAD 8.000 BEZ POSTUPKA
Opština Kolašin je, tokom 2023. godine, bez tendera, ugovorila radove na infrastrukturi ukupne vrijednosti oko 850.000 eura. Za izvođenje radova, prema dostupnoj dokumentaciji, pojedina privatna preduzeća češće su birana nego ostala. Tako je “Boter CO” pojedinačnim direktnim pogodbama angažovan na radovima čija je ukupna vrijednost 92.184 eura. “Vujisić Company” je naplatila od Opštine 44.661 euro, “NV Group” 42.186, “Moki Cranes” 38.117 eura.
Podatke o utrošenom novcu na direktne nabavke za infrastrukturne radove tokom 2024. i 2025. godine iz kolašinske Opštine nijesu dostavili “Vijestima” ni nakon nekoliko puta poslatih zahtjeva. Te informacije mjesecima odbijaju da podijele i sa odbornicima.
“Bez rezultata smo tražili podatke o sredstvima utrošenim na održavanje opštinskih puteva. U pojedinim godinama preko polovine svih radova sprovodi se neposrednom pogodbom sa izvođačem, radovi se ciljano ‘cjepkaju’ kako bi se izbjegao tender, a ukupna vrijednost tako izvedenih radova za mandat ove vlasti premašuje milion eura. Jasno je da govorimo o ‘obrascima korupcije’. U takve obrasce se ne ulazi bez razloga. Zakon o javnim nabavkama se ne izbjegava bez razloga. Ja neću govoriti o korupciji bilo koga iz opštine dok za to ne budem imao jasne dokaze, ali ću javno ukazati na modele ponašanja i izbjegavanje svih mehanizama koji su razvijeni da bi korupciju onemogućili”, kaže Bojan Zeković, odbornik opozicionog Pokreta “Zajedno gradimo Kolašin”.
Jedan od slučajeva direktne nabavke rezultirao je optužnim prijedlogom protiv M. R., službenika Opštine, zbog krivičnog djela falsifikovanja službene isprave. On je, kako navode u tužilaštvu, “u svojstvu nadzornog organa u službenu ispravu unio neistinite podatke”. Naime, službenik je potpisao dokumentaciju, prema kojoj su izvedeni radovi na jednom mostu u selu Mušovića Rijeka, za šta je navodno potrošeno 9.160 eura, iako na terenu te građevine nije ni bilo.
Ukupna vrijednost direktnih nabavki infrastrukturnih radova koje je realizovala Opština Mojkovac u periodu od 2023. do 2025. godine iznosila je više od 61 hiljadu eura sa PDV-om, pokazuju podaci koje je dostavila Služba predsjednika Opštine.
Prema tim podacima, u 2023. godini vrijednost direktnih nabavki sa PDV-om iznosila je 18.519,70 eura, u 2024. godini 14.613,17 eura, dok je u 2025. godini takav rad izvođača iznosio 27.921 euro, ukupno 61.053 eura. Više od polovine tog iznosa, odnosno 34.573 eura, plaćeno je za različite radove tokom tri godine firmi “Šavon”, registrovanoj za trgovinu na veliko drvetom, građevinskim materijalom i sanitarnom opremom.
Tokom 2023. godine, infrastrukturne radove, realizovane putem direktnih nabavki, izvodilo je šest preduzeća. Preduzeće “Šavon” je te godine za dvije fakture naplatilo ukupno 13.068 eura za iskop zemljišta, pripremu, armiranje i betoniranje ploče za drvare, kao i za nasipanje i izradu trotoara. Naredne godine, “Šavon” je izveo radove na mostu vrijedne 9.585 eura i izradu obaloutvrde na Štitarici u iznosu od 2.420 eura. “MK Tara” je realizovala dvije sanacije krova na Domu kulture (792,55 eura i 1.815 eura).
Tokom 2025. godine radove su izvodila četiri preduzeća. “Šavon” je bio angažovan na čišćenju korita rijeke Štitarice u iznosu od 9.500 eura. Te godine građevinske radove vrijedne 5.087,50 eura izvela je firma “Buba Home” iz Mojkovca, dok je “NN Design Group” iz Podgorice angažovan za “otkrivanje objekta” u iznosu od 2.783 eura.
Kako je kazala Jovana Tomović, službenica za javne nabavke u Opštini, “privredni subjekti angažovani su na osnovu procjene njihove stručne i tehničke osposobljenosti za izvođenje radova, prethodnog iskustva u sličnim poslovima, kao i raspoloživosti potrebne mehanizacije i radne snage”.
Revizijom, koja je urađena nakon što je Državna revizorska institucija (DRI) usvojila predlog IA i koja je rađena za 2023. godinu, utvrđeno je da je Opština Mojkovac određene nabavke iznad 8.000 eura obavljala prihvatanjem faktura dobavljača. To znači da za te nabavke nije sprovodila postupke jednostavnih nabavki preko sistema ESJN, kako je to propisano članom 26 i 27 Zakona o javnim nabavkama i Pravilnikom o načinu sprovođenja jednostavnih nabavki.
Tako je, kako piše u izvještaju revizije, po osnovu adaptacije kancelarija, pisarnice, bifea i hodnika u 2023. godini plaćen iznos od 17.121 euro, a za izgradnju drvara u Tutićima 28.277 eura. Na isti način plaćen je i iznos od 10.149 eura za obezbjeđenje, fizičku i tehničku zaštitu.
GOTOVO 580.000 EURA “DIREKTNO” U ULCINJU, U BERANAMA NEPRIJAVLJENO VIŠE OD 360.000
Revizijom je konstantovano i da naručioci iz uzorka, uključujući tri opštine, nijesu iskazali preko 1,5 miliona eura utrošenih kroz ove nabavke. Revizija je pokazala da su nabavke vršene direktnim prihvatanjem faktura, da je dijeljen isti predmet nabavke u više postupaka kako bi se izbjegla zakonska ograničenja, te da je ukupna vrijednost faktura prelazila dozvoljene iznose.
Recimo, prema izvještaju revizije, Opština Ulcinj je 2023. sprovela direktne nabavke u vrijednosti od najmanje 577.947 eura, što čini čak petinu ukupno sprovedenih nabavki u toj godini.
Kako je utvrđeno, beranska lokalna samouprava iste godine nije iskazala u izvještaju o direktnim nabavkama nabavke u vrijednosti od oko 361.330 eura sa PDV-om, pri čemu se iznos od 175.061,64 eura odnosi na prenos sredstava mjesnim zajednicama za izvršene radove, dok se iznos od 186.269,15 eura odnosi na ostale nabavke.
Iz te dvije opštine nijesu dostavili podatke o iznosima potrošenim na direktne nabavke za 2024. i 2025. godinu.
Jedina primorska opština iz koje su odgovorili na pitanja “Vijesti” je Herceg Novi, a pored Mojkovca, kada je riječ o sjevernim opštinama, podatke o direktnim nabavkama za radove na infrastrukturi dostavilo je još pet lokalnih samouprava.
U Opštini Herceg Novi je u protekle tri godine potrošeno ukupno 217.625 eura kroz 33 postupka direktne nabavke za, kako tvrde, unapređenje lokalne infrastrukture. Vrijednost direktnih nabavki tokom 2023. godine bila je 121.848 eura, godinu kasnije 70.307 eura. Najmanje, ukupno 25.470 eura, potrošeno je na direktne nabavke prošle godine.
Opština Rožaje je tokom minule tri godine imala 106 direktnih nabavki za radove na infrastrukturi i kroz taj mehanizam potrošila blizu 172.000 eura. Glavni izvođači su bili lokalno komunalno preduzeće i nekoliko privatnih firmi.
Opština Žabljak je realizovala 36 direktnih nabavki u vrijednosti od 175.939 eura, sa DOO “Komunalno i vodovod” Žabljak kao glavnim izvođačem (29 ugovora).
Bijelo Polje je realizovalo 29 direktnih nabavki vrijednosti 138.669 eura.
Opština Plužine je sprovela sedam nabavki za 45.170 eura, uglavnom angažujući lokalno komunalno preduzeće.
Opština Šavnik je imala najmanje tri postupka, ukupne vrijednosti oko 19.165 eura, bez angažovanja lokalnih privatnih preduzeća.
JAĆIMOVIĆ: PROBLEM ŠTO SE PRAVILA O SUKOBU INTERESA NE PRIMJENJUJU NA DIREKTNE NABAVKE
Značajan problem u direktnim nabavkama, kaže Dragana Jaćimović iz IA, predstavlja to što se pravila o sukobu interesa ne primjenjuju na direktne nabavke, jer se one ne sprovode preko Elektronskog sistema javnih nabavki (ESJN).
“Direktne nabavke su uspostavljene da bi olakšale postupak nabavki do određene vrijednosti, ali su u praksi često prostor za netransparentnu potrošnju i potencijalni sukob interesa. Ta vrsta nabavki predstavlja jedan od najmanje transparentnih postupaka, jer omogućava da sami odaberete kod koga ćete nešto da nabavite. Kao ključni problemi mogu se izdvojiti to što u praksi naručioci ne izvještavaju Ministarstvo finansija o svim zaključenim direktnim nabavkama, a što je potvrdila i Državna revizorska institucija (DRI), kao i to što se na ove nabavke ne primjenjuju odredbe o sukobu interesa”, kaže ona.
Ministarstvo finansija je tokom 2024. godine izmijenilo Pravilnik koji reguliše ove nabavke, upravo kako bi ograničilo potrošnju za ove nabavke na godišnjem nivou. Crna Gora se kroz Reformsku agendu obavezala da smanji udio direktnih nabavki u ukupnoj vrijednosti nabavki na dva odsto, i to do decembra 2026.
“Govoreći o zloupotrebama, naše analize su pokazale da je tu dolazilo do brojnih zloupotreba od strane naručilaca. Međutim, ono što se desilo u praksi jeste da su pojedini naručioci to zloupotrebljavali, odnosno imali pojedinačne fakture za određenu nabavku do tog iznosa, dok je na godišnjem nivou ukupni iznos znatno premašivao zakonski prag. To je potvrđeno kroz više istraživanja koje je IA sproveo, a ticala su se primjene direktnih nabavki u ministarstvima i opštinama tokom ranijih godina”, objašnjava Jaćimović.
Iz IA ukazuju da je jedan od problema upravo to što se direktne nabavke ne sprovode preko ESJN-a, pa Ministarstvo finansija ne može automatski izračunati direktnu potrošnju, već se oslanja na izvještaje o potrošnji direktnim putem koje dostave naručioci.
Za kontrolu i nadzor zadužena je Inspekcija za javne nabavke koja djeluje u okviru Ministarstva finansija. Izvještaj Inspekcije za javne nabavke za 2025. godinu pokazuje da su sproveli 13 nadzora kod jedinica lokalnih samouprava, ali iz njega nije moguće zaključiti u kojoj mjeri su kod opština utvrđene ili sankcionisane nepravilnosti, te da li se neka od njih odnosila na direktne nabavke. Nacrtom izmjena zakona o javnim nabavkama, za koje je nedavno završena javna rasprava, predviđeno je ukidanje inspekcije za javne nabavke i preuzimanje nadzora od strane Ministarstva finansija.
Prema trenutnom zakonskom okviru, ne postoji prepreka da se direktne nabavke ugovore uz sukob interesa, budući da se te odredbe odnose samo na nabavke koje se sprovode putem ESJN-a. Kako se direktne nabavke ne sprovode putem ESJN-a, tu je i najveći prostor za potencijalni sukob interesa.
Kako podsjeća Jaćimović, zbog toga je IA tokom javne rasprave o izmjenama i dopunama Zakona o javnim nabavkama, koja je trajala do kraja februara ove godine, predložila da se antikoruptivne mjere prošire i na jednostavne i direktne nabavke, zajedno sa prekršajnim mjerama. Međutim, iz Ministarstva finansija su smatrali da to ne može biti predmet Zakona o javnim nabavkama, već posebnog pravilnika kojim se navedeno može definisati.
Proširenje antikoruptivnih mjera na direktne nabavke svakako bi značajno smanjilo prostor za zloupotrebe. Uz to, pravovremeno i potpuno izvještavanje Ministarstvu finansija, uz jasno definisane sankcije za kao i kršenje pravila, osiguralo bi odgovornije trošenje javnog novca, veća javna dostupnost podataka omogućila bi građanima da prate detalje cijelog mehanizma direktnih nabavki.
Ovaj članak nastao je u okviru aktivnosti na projektu “Digni glas: za Crnu Goru bez korupcije” koji realizuje Centar za monitoring i istraživanje CeMI, uz podršku INL kancelarije Ambasade SAD u Crnoj Gori. Članak je finansiran iz granta Vlade Sjedinjenih Američkih Država. Izneseni stavovi, nalazi i zaključci pripadaju isključivo autoru i ne predstavljaju nužno stavove Vlade Sjedinjenih Američkih Država
Bonus video:
