Rodno odgovorno budžetiranje (ROB) predstavlja način planiranja i trošenja javnog novca koji uzima u obzir različite potrebe žena i muškaraca, a cilj je smanjenje rodnih nejednakosti i stvaranje pravednijeg društva. U Crnoj Gori taj princip još nije zakonska obaveza, zbog čega njegov razvoj i primjena ostaju ograničeni, uprkos određenom napretku u povećanju rodno osjetljivih budžetskih stavki i sprovedenim obukama za institucije.
Uprkos tome što su u pojedinim sektorima zabilježena veća izdvajanja za rodno osjetljive programe, većina budžetskih politika i dalje nema jasnu rodnu analizu niti dovoljno razvijene mehanizme za procjenu stvarnog uticaja na rodnu ravnopravnost. Poseban problem predstavljaju nedostatak političke volje, slabi institucionalni kapaciteti, manjak rodno razvrstanih podataka i izostanak rodno odgovornih politika na lokalnom nivou.
Rodno budžetiranje nije poseban novac za žene i ženske probleme/interese ili osobe drugačijih rodnih identiteta, već budžet koji je kreiran i realizuje se na način da najbolje odgovori na potrebe i interese građana i građanki.
“ROB u Crnoj Gori nije zakonska ili institucionalna obaveza, što znači da nije dio Zakona o budžetu i fiskalnoj politici. Konkretna obećanja Ministarstva finansija da će ROB biti zakonska obaveza postoje od 2023. Po tome je Crna Gora jedina država u regionu kojoj ROB nije obaveza. Da li zbog toga što ovakvi principi budžetiranja dovode do veće transparentnosti budžeta ili je navika zanemarivanje potreba građana i građanki - u Crnoj Gori ne postoji politička volja da rodno odgovorno budžetiranje postane obaveza, navika i pokazivanje odgovornog odnosa prema biračima i mimo izborne kampanje”, kaže za “Vijesti” Slavica Striković, stručnjakinja za edukaciju, rodnu ravnopravnost i komunikaciju.
Prema njenim riječima, trenutno je ROB u Crnoj Gori u fazi razvoja, sa postignutim napretkom u identifikovanju rodno osjetljivih stavki (9,1 odsto ukupnog budžeta za 2025. godinu, 24,3 odsto tekućeg budžeta), ali bez dovoljnog uticaja na rodnu ravnopravnost.
Budžet za 2025. godinu obilježen je povećanjem rodno osjetljivih stavki u sektorima kulture (42,9 odsto), odbrane (28,7 odsto) i socijalne zaštite (22,4 odsto). Iste godine, podsjeća Striković, sprovedena je obuka za preko 150 zaposlenih, a u nekim ministarstvima postoje rodne izjave.
Međutim, većina budžetskih programa i dalje je označena kao “rodno neutralna”, sa preko 70 odsto ciljeva bez rodne analize.
“Uticaj budžetskih politika na žene i muškarce ispituje se kroz rodnu analizu, alat (metodologiju) koja svaku odluku i politiku ispituje kroz značaj ili razlike koje politike imaju na žene i muškarce. Nacrt Fiskalne strategije za period 2024-2027. ne sadrži termine rodna ravnopravnost ili rodno budžetiranje”, objašnjava Striković.
Lokalni budžeti nemaju linije koje se odnose na rodno budžetiranje, a rijetke su opštine koje imaju planirana sredstva za realizaciju aktivnosti lokalnog akcionog plana za rodnu ravnopravnost.
Dio zaposlenih u Ministarstvu finansija je tokom 2025. prisustvovao obukama o rodnom budžetiranju, uz podršku Misije OEBS-a u Crnoj Gori. Parlamentarna budžetska kancelarija godišnje objavljuje podatke o udjelu rodno odgovornog budžetiranja. Savjet Sekretarijata za konkurentnost je ranije izradio rodnu budžetsku izjavu koja sadrži podatke o budžetskom programu, analizu sektora sa fokusom na rodne nejednakosti, mjere za smanjenje rodnog jaza između muškaraca i žena, očekivane rezultate i rodne indikatore za praćenje učinka programa.
Međutim, ove mjere se ne primjenjuju u potrebnoj mjeri, te je ova namjera ostala bez rezultata.
“Najveći izazovi u primjeni principa rodnog budžetiranja su, prije svega, nedostatak političke volje za uvođenje obaveze ROB-a u Zakon o budžetu i fiskalnoj politici, iako postoje ponovljene preporuke Državne revizorske institucije da se to učini, što je dovelo do ograničenog napretka prema izvještajima EU. Zatim, prepoznati su nedovoljni institucionalni kapaciteti; nedostatak podataka razvrstanih po polu, iako je i to zakonska obaveza; nedostatak znanja o rodnoj analizi; slaba rodno-finansijska pismenost donosioca budžetskih odluka; kao i nedostatak rodnih indikatora - većina programa je bez procjene uticaja na rodne nejednakosti; kapitalni i lokalni budžeti su bez odredbi o rodno odgovornom upravljanju”, podsjeća Striković.
Nadzor primjene rodnog budžetiranja u Crnoj Gori kontinuirano obavljaju Državna revizorska institucija i nekoliko nevladinih organizacija (Ženska akcija, CEDEM, Udruženje mladih sa hendikepom, Mozaik, SPES…), u okviru regionalnog programa Mreža za nadzor rodnog budžetiranja, koji se realizuje već osam godina. Isti program u kontinuitetu realizuje obuke za rodno budžetiranje za zaposlene u lokalnim samoupravama.
Prema riječima Striković, neophodno je insistirati i na lokalnoj implementaciji rodnog budžetiranja kroz aktivnosti u lokalnim akcionim planovima za rodnu ravnopravnost, te praćenju implementacije.
“Postoje i primjedbe na to što nema jasno definisanog i nezavisnog mehanizma koji bi provjeravao da li rodno odgovorno označena sredstva zaista ispunjavaju postavljene ciljeve rodne ravnopravnosti, a ne samo da se formalno prate. Značajna pomoć je i saradnja sa medijima radi povećanja vidljivosti izazova u primjeni rodno odgovornog budžetiranja, potrebe za njihovim prevazilaženjem i šireg dosega postignutih rezultata”, poručuje ona.
Nedovoljno precizno praćenje
Prema onome što su “Vijestima” kazali u Ministarstvu finansija, posebne budžetske linije za rodnu ravnopravnost nijesu eksplicitno definisane na nivou budžetskog korisnika, već se rodna dimenzija integriše kroz njihove programske budžete. Budžetski korisnici dostavljaju zahtjeve sa definisanim rodnim ciljevima i indikatorima.
“Na taj način omogućeno je da budžetski korisnici kroz budžetske zahtjeve mogu prepoznati i pratiti realizaciju aktivnosti koje doprinose smanjenju rodnih razlika, odnosno unapređenju rodne ravnopravnosti. Prema podacima o izvršenju budžeta, u periodu 2022-2025, izdaci za aktivnosti koje su potrošačke jedinice označile kao rodno osjetljive porasli su sa oko tri odsto na preko devet odsto ukupnog budžeta, uz visoku stopu realizacije od preko 87 odsto”, tvrde u Ministarstvu.
Međutim, kako kažu, ti podaci ne odražavaju punu sliku. Prije svega, kažu u Ministarstvu, sve aktivnosti koje doprinose smanjenju rodnog jaza nijesu prepoznate kao rodno osjetljive, a drugo jer se uglavnom vrši označavanje cijele aktivnosti programskog budžeta, iako samo dio sredstava ima rodnu dimenziju.
U tom smislu Ministarstvo finansija je, najavljuju, u procesu analiziranja najboljih rješenja i dobrih praksi koje će omogućiti preciznije i efikasnije praćenje realizacije rodno odgovornih aktivnosti.
Najveći izazovi su, objašnjavaju, ograničeni kapaciteti potrošačkih jedinica za rodnu analizu, izradu indikatora, procjenu uticaja na žene i muškarce i usklađivanje zahtjeva sa fiskalnim ograničenjima. Potrošačke jedinice koje sprovode javne politike treba da prepoznaju ključne zaposlene u svojim resorima i da ih obuče da u kontinuitetu prate i primjenjuju rodno odgovorno budžetiranje.
Podsjećaju da su uz podršku međunarodnih partnera sprovedene obuke i pripremljeni priručnici i metodologije za rodno odgovorno budžetiranje, uz jačanje kadrovskih, normativnih i IT kapaciteta. Nastavljaju se aktivnosti na unapređenju sistema, praćenju i izvještavanju, uključujući izradu evaluacionih smjernica i metodologije za označavanje rodno odgovornih izdataka.
Puletić: “Nečinjenje je najgora politika”
Kako za “Vijesti” kaže psihološkinja Katarina Puletić, dosljedna primjena ROB-a značila bi korak ka inkluzivnijem i pravednijem društvu. Time bi se poslala jasna poruka građanima koliko su pojedinačno važni.
“Ako sagledamo činjenicu da se budžeti dominantno kreiraju u odnosu na želje političkih konstituenata, procjene koje se rijetko svode na individualne potrebe stanovništva, jasno nam je koliko se kao građani u tom smislu možemo osjećati sigurno, samopouzdano i spremno da kvalitetnije živimo i doprinosimo lokalnoj zajednici. ROB ide ruku pod ruku sa razvojem svijesti. Godinama unazad se dosta radi na podizanju svijesti po pitanju rodne ravnopravnosti, ali mišljenja sam da nerijetko u praksi imamo potpuno pogrešno tumačenje ovog koncepta”, kaže ona.
Kako objašnjava Puletić, kreiranjem budžeta tako da se približi svakoj ženi i da svaka žena može kvalitetnije da živi, nezavisno od toga na kojoj je adresi, motivisaće ih da budu aktivnije učesnice društva. Žene su, kaže psihološkinja, često žrtve naučene bespomoćnosti.
“Vjerujete li da finansijske politike mogu smanjiti rodne stereotipe, a osnažena žena je zadovoljnija, produktivnija i posvećenija? Osjećaj da ste vrednovani zbog toga što radite, a ne samo tretirani kroz prizmu pola, osnažuje i ‘ozdravljuje’ ličnost… Trenutno jedini otpor institucija vidim u nečinjenju i neprimjenjivanju ovakvog načina kreiranja budžetskih politika. Nečinjenje je mnogo gore od bilo kakve primjene, jer nepreduzimanjem mjera nesvjesno učestvujemo u produbljivanju stereotipa i predrasuda”, zaključuje Puletić.
Subjektivni pokazatelji, kao što su zadovoljstvo korisnica i osjećaj osnaženosti, u evaluaciji programa se koriste vrlo ograničeno i samo u pojedinim sektorima. Puletić tvrdi da bi njihova šira primjena doprinijela kvalitetnijem kreiranju javnih politika.
Sagovornica “Vijesti” ukazuje i na problem da se mjere često zasnivaju na potrebama “većine”, umjesto na individualnim potrebama žena i muškaraca, što udaljava politike od stvarnih iskustava građana. Zbog toga, poručuje Puletić, neophodan je pristup “ništa o nama bez nas”, odnosno uključivanje ličnih iskustava korisnika u procjenu politika.
Prema njenim riječima, veće uvažavanje individualnih potreba i subjektivnih iskustava omogućilo bi efikasnije rodno odgovorno budžetiranje i doprinijelo većem kvalitetu života.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
