Crna Gora osniva agenciju za upravljanje EU fondovima

Crna Gora sprema jednu od najznačajnijih reformi u upravljanju evropskim novcem – Direktorat za finansiranje, ugovaranje i sprovođenje EU podrške (CFCU) u Ministarstvu finansija trebalo bi da preraste u samostalnu Centralnu agenciju za finansiranje i ugovaranje EU fondova. Cilj nije samo administrativna reorganizacija, već stvaranje institucije koja će imati pravnu, operativnu i finansijsku autonomiju kako bi država bila spremna za upravljanje milijardama eura iz evropskih strukturnih i kohezijskih fondova nakon ulaska u Evropsku uniju.

Plan osnivanja Centralne agencije za finansiranje i ugovaranje EU fondova predstavljen je u dokumentu Ministarstva finansija koji je razmatrala Vlada.

“U kontekstu prelaska Crne Gore sa pretpristupnih fondova (IPA) na podijeljeni model upravljanja EU fondovima, transformacija direktorata u samostalnu Agenciju je opravdana i neophodna radi institucionalne stabilnosti, kontinuiteta i usklađenosti sa regulativom EU, uključujući efikasno upravljanje, nadzor i izvještavanje prema Komisiji. Pored važećih regulativa, u periodu 2024–2032 očekuje se usvajanje novog EU pravnog okvira za fondove, što dodatno potencira potrebu za jačanjem institucionalnog kapaciteta i osnivanjem agencije, jer će složeniji programi i veći obim sredstava zahtijevati stabilniju i operativno fleksibilniju strukturu upravljanja”, naveli su u Ministarstvu finasija.

Evropske komisije je ove sedmice usvoji finansijski paket od 3,2 milijarde eura koji će se primjenjivati na Crnu Goru nakon njenog ulaska u EU.

Preporuke

Iz Ministarstva finansija navode da preporuku za transformaciju CFCU u samostalnu agenciju potvrđuju nalazi Revizorskog tijela Crne Gore, preporuke OECD SIGMA, izvještaji Evropske komisije i Generalnog direktorata za proširenje i istočno susjedstvo (DG ENEST).

“Transformacija se sprovela kroz usvajanje posebnog zakona o osnivanju Agencije, uz prethodnu konsultaciju sa Delegacijom Evropske unije i Evropskom komisijom, kako bi se obezbijedila usklađenost sa zahtjevima za akreditaciju i principima dobrog finansijskog upravljanja”, kazali su u ovom resoru.

Dokument Ministarstva finansija upozorava da sadašnji model rada, u kojem CFCU funkcioniše kao direktorat bez statusa pravnog lica, ograničava zapošljavanje stručnog kadra, usporava donošenje odluka i povećava rizik od gubitka akreditacije i evropskih sredstava. Zato se predlaže osnivanje posebne agencije zakonom, po uzoru na uspješne modele Hrvatske i Litvanije, koja bi preuzela sve nadležnosti CFCU, ali uz veću institucionalnu nezavisnost, fleksibilnije zapošljavanje i sopstveni budžet.

Prema predloženom modelu, nova agencija bila bi pravni sljedbenik CFCU, zadržala bi kontinuitet svih ugovora i obaveza prema Evropskoj komisiji, dok bi njeno osnivanje predstavljalo ključni korak u pripremi Crne Gore za korišćenje fondova kohezijske politike EU. Autori dokumenta smatraju da bi ovakva reforma ojačala administrativne kapacitete države, povećala efikasnost u povlačenju evropskog novca i otklonila dugogodišnje primjedbe evropskih i revizorskih institucija na nedostatak kadra i ograničenu operativnu samostalnost postojećeg sistema.

Iz Ministarstva finansija su pojasnili da je država kroz pretpristupne IPA programe izgradila sistem za upravljanje evropskim fondovima, pri čemu je CFCU bio prvo akreditovano implementaciono tijelo za realizaciju projekata finansiranih iz IPA fondova.

“U skladu sa Uredbom (EU) 2021/1529 CFCU predstavlja ključni subjekt za sprovođenje procedura javnih nabavki, ugovaranja, kontrole i finansijskog upravljanja projektima u okviru indirektnog modela upravljanja (IMU) IPA sredstvima”, istakli su u Ministarstvu finansija. S obzirom na imperativ uspješnog prelaska iz faze indirektnog upravljanja pretpristupnim instrumentima ka sistemu podijeljenog upravljanja strukturnim fondovima EU, Crna Gora mora u pretpristupnom periodu, do ulaska u EU, značajno ojačati kadrovske kapacitete i uspostaviti adekvatan institucionalni okvir, uključujući i pravnu i budžetsku samostalnost tijela koje obavlja operativne funkcije”, kazali su iz Ministarstva finansija.

Problemi

Iz resora kojim rukovodi ministar Novica Vuković su kazali da se na zaposlene u CFCU primjenjuje Zakon o državnim službenicima i namještenicima i sistem centralizovanog upravljanja kadrovima preko Uprave za ljudske resurse.

“Te činjenica ima niz negativnih posljedica koje direktno ugrožavaju efikasnost i održivost kontrolne i upravljačke funkcije CFCU - dugotrajnost procesa zapošljavanja jer prosječno trajanje postupka zapošljavanja je od 12 do 24 mjeseca, nemogućnost direktnog ugovaranja eksperata po tržišnim principima, zabrane zapošljavanja van usvojenog kadrovskog plana, zasnivanje radnog odnosa pod režimom plata centralne državne uprave onemogućava privlačenje stručnjaka, nemogućnost fleksibilnog reagovanja na fluktuacije u radnom opterećenju kroz povećanje ili smanjenje broja izvršilaca: zapošljavanje zavisi od kadrovskog plana, saglasnosti Ministarstva i Uprave za ljudske resurse i nekonkurentne zarade i odliv stručnog kadra”, naveli su u ovom Vladinom resoru.

Iz Ministarstva su pojasnili da zaposleni u okviru CFCU-a, kao dijela Ministarstva finansija, predstavljaju ključnu institucionalnu memoriju i profesionalni kapacitet koji treba zadržati u novoj strukturi.

“Međutim, zbog različitog pravnog statusa zaposleni u državnim organima ne mogu biti formalno preuzeti u Agenciju koja zapošljava po Zakonu o radu, već moraju prvo da prekinu postojeći odnos, a onda mogu potpisati novi ugovor o radu u agenciji, zbog toga što se radi o različitim pravnim režimima: državni organ vs. radni odnos kod agencija koja je pravno lice. Kako se ne smije dopustiti da dođe do prekida u radu nacionalnih struktura za upravljanje EU sredstvima, neophodno je obezbijediti da CFCU funkcioniše u punom kapacitetu sve do dana kada Agencija formalno preuzme upravljačke nadležnosti. Paralelno, potrebno je da Agencija do tog dana ima zaposlene ključne kadrove kako bi ispunila uslove za dobijanje saglasnosti Evropske komisije za preuzimanje odgovornosti”, kazali su u Ministarstvu finansija.

Šta sve zakon treba da sadrži?

Iz Ministarstva finansija navode da bi Zakon o osnivanju Agencije trebalo da sadrži naziv, sjedište i pravni status agencije, kao i precizno pobrojane funkcije koje Agencija preuzima od CFCU-a - upravljanje sredstvima EU, ugovaranje, sprovođenje procedura nabavki, finansijsko upravljanje, izvještavanje, interne kontrole, koordinacija sa drugim tijelima koja učestvuju u upravljanju fondovima EU.

“Zakon bi trebalo da sadrži način imenovanja, mandat, uslove za Savjet/Upravni odbor i direktora, način finansiranja po kome bi se agencija finansirala iz državnog budžeta, a može koristiti i sredstva EU za tehničku pomoć. Propisati obavezu Agencije da donosi kadrovski plan koji sadrži planirana radna mjesta, projekciju troškova zarada i izvore finansiranja, pribavlja prethodne saglasnosti Ministarstva finansija na taj kadrovski plan i svaku njegovu izmjenu, sa aspekta raspoloživosti sredstava i zasniva radne odnose izvan okvira usvojenog kadrovskog plana i bez navedene saglasnosti nije pravno valjano”, objasnili su iz Ministarstva finansija.

Zakon bi trebalo da sadrži i prelazne odredbe u kojem roku od dana stupanja zakona na snagu, Vlada donosi akt o osnivanju Agencije, kada se imenuje Savjet/Upravni odbor i kada preuzimanja nadležnosti od CFCU-a.