(Nastavak prethodnog dijela)
Imena kao jake pozicije teksta
Postupci imenovanja i preimenovanja u stilističkoj literaturi su zastupljeni kao posebna vrsta stilskih sredstava, figura (v. npr. Kovačević 2000). No, imena književnih likova i postupci imenovanja uopšte takođe pripadaju kategoriji jakih pozicija teksta (v. Katnić-Bakaršić 1999: 99). U romanima Slavice Perović oni su i jedno i drugo. Navešćemo neke primjere.
Agneza Ena se sjeća djetinjstva, u kojem je imala “baku” i “nonu”. Nona joj je izabrala ime, čiju semantiču i simboličnu vrijednost baka ne razumije. Kratke, elidirane rečenice, eksklamacija i interogativnost unose živost i emocionalnu ekspresiju u dijalog, uz jedno kratko nepretenciozno intertekstualno upućivanje na završetku razgovora:
- Dijete, dođi ovamo! Imam nešto za tebe.
- Ne zovem se ja Dijete. Ja sam Agneza Ena.
- A jes’ vala! Kakvo ti je to ime, Božja voljo?
- Jagnjeće, bako.
- Kako jagnjeće, jadna ne bila?
- Tako, bako. Nona mi je rekla da me to ime čuva, da sam ja jagnje Božje.
- Ma kakva Agneza, kakva Ena! Ti si moja Milena! Dođi ovamo, Milena, da ljubim tu pametnu glavu! No, evo ti da kupiš knjigu o onome princu. Mali, reče li? (Perović 2012: 159)
Pošto je elektronsko pismo londonskom poznaniku koji je poziva da učestvuje na takmičenju završila sa “BW, Agnes.” - Agneza Ena razmišlja o svom imenu u potpisu. Postupak uzastopnog ponavljanja perfekta glagola biti na početku ritmičkih cjelina - kumuliranih, koordiniranih klauza (anafora) naglašava preteritalnost i pojačava emocionalnost izraza. Kumulacija imena i nadimaka u varijacijama podsjeća je na kompleksnost i upitnost sopstvenog identiteta:
“Agnes. Bila je Agneza Ena, bila je Ena, bila je Anjeza, bila je Milena, zašto ne bi Agneza? Ionako nije znala koji je njen identitet. Dodala je smiley, i time priznala Endrju Beriju da mu je nešto dužna. Nije tačno znala šta.” (Perović 2012: 314)
Beton bluz je tekst koji obiluje postupcima imenovanja, izrazito emocionalno markiranim i semantički interesantnim. […] Nova Nora duplira jaku poziciju naslova izborom imena glavne junakinje i takođe donosi maštovite postupke imenovanja u estetskoj funkciji. Zanimljivost da se u tekstu pominje “hirurškinja” Lejkof (diskretno prisutna jaka pozicija teksta), kojoj se pripisuju određeni (pseudo)citati, uspostavlja intertekstualnu vezu sa naučnim radovima prof. dr Slavice Perović, čija je mentorka na Berkliju bila ugledna lingvistkinja, profesorka Robin Lejkof (v. takođe intervju za Art od 7. novembra 2009, 6-7, pod naslovom Jezik je dijagnostičko sredstvo, koji je autorka ovog rada napravila sa prof. dr Slavicom Perović povodom lingvističke studije Jezik u akciji, objavljene iste godine). Kombinacija fakata i fikcije u stilu postmodernističke poetike ovdje je upadljivo prisutna. U kontekstu ovakve, specifične intertekstualnosti, tj. transsemiotičke upućenosti na tekstove istog autora (u ovom slučaju autorke), još jednom ćemo se osvrnuti na fenomen bezimenosti žene, svojevrsnog minus-prisustva znaka čija je semantika neupitna - a koji je bio predmet naučnog rada profesorke Perović. U književnoumjetničkom tekstu, na primjer, upadljivo je prisutan u romanu Beton bluz, naročito kroz komparaciju savremene i feudalne, srednjovjekovne društvene zbilje, u kojoj se motiv “Mlade Gojkovice” i njene bezimenosti ponavlja i razmatra u različitim registrima, sa ironijskom distancom u odnosu na semantiku “jabuke od zlata”, emocije i suze prolivene nad nedužnom žrtvom “manjka znanja iz statike” kojem treba “doakati” - a vjerovatno i “neuhranjenosti radnika” i loših vremenskih uslova, te drugih nepovoljnih okolnosti koje je najlakše pripisati ćudima vile, natprirodnog bića (ženskog), a za sugestivnost ove ideje već će se postarati narodni guslar kao idealni ‘pi-ar’ - čime se u narativu zaokružuje ironija kao semantička figura. [...]
Internet, intertekstualnost i emocija
Poseban izvor emocionalno-ekspresivnih stilskih sredstava, intertekstualnosti i citatnosti predstavlja prostor Interneta, prisutan u svim djelima kojima se ovaj rad bavi, a ponajviše u romanu Beton bluz.
Interakcija Internet - osjećanja stilski je obilježena i semantički interesantna. Zastupljenost epistolarne onlajn forme u strukturi i kompoziciji teksta samo je jedan od načina da se naglasi emocionalnost izraza u privatnoj komunikaciji između likova, ali svakako jedan od efektnijih.
Ideja Kulture kao Teksta (Geertz), po kojoj je svaki pojedinačni tekst samo još jedno dodato značenje u okeanu univerzalnog, jedinstvenog Teksta, medijski se proširuje i obuhvata onlajn prostor.
“As in more familiar exercises in close reading, one can start anywhere in a culture’s repertoire of forms and end up anywhere else.” (Geertz 1973: 453) (“Kao i u vježbama pomnog čitanja, može se početi bilo gdje u repertoaru oblika kulture i završiti bilo gdje drugdje.” - konstatuje ovaj autor prije više od pola vijeka.)
Upravo kao u citiranoj rečenici, iako napisanoj decenijama prije nego što je Internet kao izum našeg doba počeo da utiče na ljudske živote - u romanu Life lift otkriva se onlajn univerzum u kojem “može se početi bilo gdje” i “završiti bilo gdje drugdje”. Otuda obilje veza, međutekstovnih i intermedijalnih upućivanja, od nižih pa do najviših estetskih standarda i registara u različitim umjetnostima i neumjetničkim sadržajima - a da to ipak nije upadljivo eklektično, već je savršeno uvjerljivo.
Ovo “široko koautorstvo” priziva ideje i kreacije koje mu prethode ili se javljaju istovremeno, a anticipira one koje će tek doći, najavljuje i inspiriše novo, seže u prošlost i doseže budućnost - i predstavlja tipičan postmodernistički manir, mnogoznačan i višestruko estetski interesantan. (Šerbedžijino Do posljednjeg daha bitno je drugačija priča od Godarove, drugi žanr, drugi medij i druga umjetnost - a u drugom žanru, odnosno umjetnosti, korišćenje istog naslova je legitiman postupak za koji postoji ne mali broj primjera - ali već naslov, kao najjača pozicija teksta, otvara dijalog koji je po sebi očuđenje i izvor značenja.)
Od formalnog tona AFS i NFS koji donose distancu i potiskuju osjećajnost, do neformalnog RFS kojim se lakše i neposrednije izražavaju emocije, a koji često konotira i ludičku funkciju jezika - svi FS su zastupljeni, i svi se podvrgavaju estetskoj funkciji koja je vrhovno načelo književnoumjetničkog stila (KFS). Preregistracija obogaćuje tekst i unosi nova značenja. Ovaj umjetnički postupak prepoznatljiv je u svim romanima autorke Perović.
U samoj intertekstualnosti i intermedijalnosti sadržana je emocionalna stilistička vrijednost. Drugim riječima, citatnost, asocijacije i aluzije u citatima svih vrsta, pravim i onim vakantnim, karakterističnim za književnoumjetnički stil, kao narativna figura funkcionišu najčešće kao svojevrsni emotem sa stilskim potencijalom, kao emocionalno-ekspresivno sredstvo čija stilogenost se ostvaruje u kontekstu.
U književnosti kao umjetnosti oblik je neodvojiv od suštine, stoga je i stilski postupak sa vrijednošću emoteme neodvojiv od emocije koju izražava i umjetnički oblikuje.
(Odlomci iz rada prezentovanog na Trećem stilističkom kolokviju, održanom 4. i 5. aprila 2025. u Zadru, pod nazivom “Emocija u slavenskoj stilistici i poetici”, u organizaciji Međunarodnog slavističkog komiteta i Sveučilišta u Zadru)
Bonus video:
