Prvo ćemo objasniti značenje izraza “od temeljne vrijednosti za nauku”. Taj izraz znači da monografija i studije koje ona sadrži, pripadaju kategoriji fundamentalnih iliti bazičnih studija i da ih, u tome pogledu, valja razlikovati od primijenjenih ili aplikativnih studija: to je jedino moguće značenje rečenog izraza. Drugo što ima da znamo jeste to da je ova naša monografija sastavljena od deset studija. Prva studija “Motivacija postignuća razmotrena u presjeku sa varijablama ličnosti izvedenim iz teorije otvorenog /zatvorenog društva” nastala je na osnovu magistarskog rada koji je na Filozofskom fakultetu u Beogradu odbranjen pred komisijom koju su činili, u najmanju ruku, u potpunosti kompetentni profesori, pri čemu ćemo napomenuti da je taj rad u međuvremenu produbljen i prerađen u izvjesnim pogledima kao i to da je Filozofski fakultet u Beogradu apsolutno najozbiljnija adresa za ovu nauku u regionu. Ostalih devet studija je nastajalo u različitim prilikama za koje smo ocjenjivali da su podesne za psihologiju postignuća kao temu te one temeljnu vrijednost za nauku imaju tek posredstvom prve studije, imaju je dakle na eliptičan način. Takođe, poslije duže zabrane za objavljivanje u časopisu “Sociološka luča” kojem je bila predata, studija “Kako psihologiju u Crnoj Gori zaštititi od napasti”, kao jedna od pomenutih devet, nedavno je objavljena u kulturnom dodatku “Vijesti” i oko toga se podiglo nešto prašine pa i bure; čak je autoru prikaza bilo zaprijećeno svojevrsnom osvetom (zamislite, osvetom za kritički tekst!) koju je, međutim, rektor Univerziteta Crne Gore svojim autoritetom spriječio; ovaj emancipovani gest su zatim slijedili i prorektor UCG i dekanka Filozofskog fakulteta: do kada će ova empancipacija UCG trajati, da li samo do kraja rektorskog mandata prof. Vladimira Božovića ili duže ili zauvijek, vidjeće se. U svakom slučaju, kvalifikacija o elementima fašizma i staljinizma koji su u kulturnom dodatku Vijesti bili prepoznati u jednoj od reakcija sa studija psihologije, morala bi da se shvati kao ozbiljna opomena za same studije psihologije, za Filozofski fakultet i za UCG.
Dakle (pogledati pitanje u podnaslovu):
I Monografija u prvoj studiji “drži na okupu” teorije iz nekoliko naučnih oblasti: iz psihologije, sociologije, političke filozofije, teorije istorije, ekonomije, te najzad i epistemologije - i to ih drži u supstantivnoj povezanosti sa motivacijom (i društvom) postignuća kao konstruktima za koje je empirijski argumentovano da su u kauzalnom smislu povezani sa društvenim i takođe individualnim prosperitetom a onda i sa društvenom i individualnom stagnacijom. Naime, pošto je prvobitno bio samo jedan od dvadeset i nekoliko motiva na listi koju je sačinio Henri Mari, američki psiholog, motiv postignuća (MOP) je Dejvid MekKleland, takođe američki psiholog, podvrgao eksperimentalnim i korelacionim ispitivanjima, da bi nakon toga teorija postignuća prodrla u oblast ekonomije, istorije, sociologije… sa čime se došlo i do konstrukta “društvo postignuća”. U pitanju je konstrukt kojim se argumentuje da visok MOP u nekoj populaciji, zajednici ili državi povlači za sobom visoka ekonomska a zatim i druga - saznajna, naučna, kulturna… postignuća pa onda prosperitetnu populaciju, zajednicu ili državu, dok nizak MOP sve to potkopava pa stvari idu u stagnaciju, ili čak, kako se to dokazuje na istorijskim primjerima, idu pravo u propast. Jedan upadljiv i noviji istorijski primjer predstavlja i raspad jugoslovenske države iz devedesetih godina prošlog vijeka, a na povezanost ovog raspada sa teorijom postignuća ukazuje nam podatak da je u jednom beogradskom istraživanju, koje je 1981. godine sprovedeno na reprezentativnom i adekvatnom uzorku, ustanovljen nizak MOP kod jugoslovenske omladine (o tome Havelka, N. i Lazarević, Lj.), dok su mjerenja iz devedesetih indikovala još niži MOP kod školske omladine u Crnoj Gori (o tome Simunović, M. “Otvoreno društvo i društvo postignuća”, 2001.)
U gore objašnjenom smislu, monografija se pokazuje saobrazna načelu/geslu koje glasi: “kako otvoriti društvene nauke?” - i sve to predstavlja jedan aspekt koji pokazuje da ova monografija ima temeljnu/bazičnu vrijednost za nauku. Navedene nauke idu s one strane “prestabilizovane harmonije”, za koju se u starije doba moglo smatrati da ih povezuje.
II Monografija takođe, u prvoj studiji posebno, a to tačnije znači empirijski i, još tačnije, to znači da ona u vidu rigorozne korelacione studije ispituje veze motivacije (i društva) postignuća sa konstruktom otvorenog/zatvorenog društva kao konstruktom koji objašnjava demokratsku, odnosno antidemokratsku nastrojenost ljudskih zajednica i društava: koliko je autoru poznato, ova studija je prva, i zasad jedina, koja za svoj predmet ima ispitivanje takve veze - i to je drugi aspekt koji sugeriše da monografija “O psihologiji postignuća” ima temeljnu vrijednost za nauku.
III Teorija otvorenog/zatvorenog društva u svom originalnom obliku nije formulisana kao empirijska - ona se identifikuje kao filozofija otvorenog društva - te njeni pojmovi nemaju operacionalni status. U našoj studiji pojmovi te filozofije se operacionalno definišu pomoću nekoliko psiholoških dimenzija: A (autoritarnosti), T (tradicionalizma), K (konformizma), kao dimenzija antidemokratske orijentacije, zatim DIT (test ispitivanja moralnog rasuđivanja) i IAR (lokus kontrole potkrepljenja), odnosno pomoću izvjesnog broja testova/upitnika kojima se rečene dimenzije mjere i takav operacionalni zahvat je prvi i, koliko nam je poznato, zasad jedini, izveden u našoj studiji /našem istraživanju - to je treći aspekt koji sugeriše da ova monografija ima temeljnu vrijednost za nauku.
IV 1. Primjena datih testova/upitnika kojima se operacionalizuju, kako konstrukt postignuća, tako i konstrukti/dimenzije izvedeni iz teorije otvorenog/zatvorenog društva dala je kao rezultate korelacije koje u neku ruku predstavljaju iznenađenje, pa se dobijeni nalazi empirijski sugerišu kao otkrića - i svakako da otkriće predstavljaju nulte korelacije motiva postignuća i dimenzija antidemokratske orijentacije, i pogotovo se to poima tako naspram dominantnih/modernih pa i pomodnih predstava o demokratiji kao o uslovu koji je i nužan i dovoljan za društveni prosperitet: ovaj empiriski nalaz predstavlja četvrti aspekt koji sugeriše da monografija “O psihologiji postignuća” ima temeljnu vrijednost za nauku.
IV 2. Empirijski nalaz o pozitivnim korelacijama motiva postignuća sa unutrašnjim lokusom kontrole potkrepljenja, kao i sa moralnim rasuđivanjem jeste nalaz koji ukazuje na to koji su to aspekti ličnosti (a ovo su “sržni” aspekti ličnosti) na koje se oslanja socijalizacija pojedinca u društvu postignuća: to je još jedan aspekt (peti) zbog kojeg je monografija “O psihologiji postignuća” od temeljne vrijednosti za nauku. Što se tiče našeg uzorka (i vjerovatno Crne Gore), nalaz na dimenziji moralnog rasuđivanja nije slavan: naš moral je, u prosjeku gledano, tek na trećem od ukupnih šest nivoa. (I molim vas, da računate da sam vam ovaj lokalni rezultat saopštio u strogom povjerenju - i s molbom da se on ne širi dalje i ostane među nama).
V 1. Studija/monografija uvodi kao relativno nov konstrukt “kontramotivacije” koji, sa (zasad) tri definisane tendencije (1. tendencijom da se ne izbjegavaju ishodi bez postignuća; 2. tendencijom da se izbjegavaju ishodi sa postignućima; 3. tendencijom da se ostvaruju ishodi bez postignuća), u svojevrsnoj progresiji, nastoji da objasni kako se razvijaju autodestruktivni potencijali ponašanja pa, prema tome, i kako se razvijaju mnogi nepovoljni efekti koji se znaju pojaviti onda kad se iscrpe, prvo proaktivni, a onda i reaktivni potencijali/smjerovi motivacije kakve inače potvrđuje teorija evolucije. Sa navedene tri tendencije (i potpuno indiferentno prema teoriji evolucije) konstrukt kontramotivacije nalazi se tek na pola puta svog operacionalnog definisanja, ali upravo sa rečene tri tendencije definiše/osigurava precizno korišćenje intervjua i kliničke eksploracije: na putu prema potpunoj operacionalizaciji, konstrukt kontramotivacije predstavlja šesti aspekt koji sugeriše da je monografija “O psihologiji postignuća” od temeljne vrijednosti za nauku.
V 2. 3. U objašnjenju/izlaganju konstrukta “lokus kontrole potkrepljenja” naša studija pribjegava ekstrapolaciji na osnovu koje se rečeni konstrukt prepoznaje/ispoljava u “istorijskoj nužnosti” kao jednom od derivata spoljašnjeg lokusa, što svoje efekte aktualizuje u “naučenoj bespomoćnosti”, sa kojom se utvrđuje psihološko stanje u populaciji čiji mentalitet nastoji da definiše naša bazična studija; “teorije zavjere” predstavljaju još jedan izdanak spoljašnjeg lokusa kontrole i, sa naučenom bespomoćnošću, istovremeno čine još jedan, tj. sedmi aspekt koji monografiji “O psihologiji postignuća” pridaje kvalifikaciju temeljne vrijednosti za nauku (a čini mi se da je ovaj aspekt potvrđen i u drugim studijama). Teorijski je, uz teoriju tipova Bertranda Rasela, izvedeno i to kako se na osnovu teorije dvostruke veze, dijalektičko mišljenje pokazuje kao uzročnik mentalnog rascjepa pa i ovdje imamo pravo na kvalifikaciju “temeljnog značaja za nauku”.
(Kraj naredne subote)
Bonus video:
