Konstrukt komunikativnog djelanja
Dva su vodeća autora u oblasti socijalne i političke filozofije (teorije) dvadesetog veka. Jedan je Džon Rols a drugi je Jirgen Habermas. Prvi pripada familiji političkog liberalizma; drugi, republikanskoj političkoj školi. Dok se za Rolsa može reći da pripada monologičkoj epistemološkoj školi koja polazi od čvrstih teorijskih polazišta i izvodi svoju teorijsku zgradu teorije pravde i političkog liberalizma; Habermas demonstrira drugu vrstu epistemološkog polazišta; on u svojim radovima demonstrira osobitu formu harmonizacije i sinteze različitih teorijskih familija (empirizma, marksizma, hermeneutike, fenomenologije, sistemske anlize) i autora raznorodnih orijenacija poput Vebera, Marksa, Dirkema, Mila, Lukača, Horkhajmera i Adorna pokazujući kako mogu biti rauzmevani sa stanovišta jedne komprehezivne socijalne i političke teorije u cilju razumevanja racionaliteta i procesa racionaliziranja savremenog društva. Otuda se s pravom njegov najcelovitiji rad Teorija komunikativnog delanja označava kao “nova sistematska sinteza” a Habermas kao “majstor celine” i mislilac sa “sistematskim impulsom”.
U temelju njegovog razumevanja je konstrukt “komunikativnog delanja” koji Habremas za razliku od empiričko-analitičkih modela koji počivaju na zadatim premisama monologičkog mišljenja (polazišta su data i izvode se iz već zadatih filozofskih premisa) Habermas u osnovi zagovara jedno “prateorijsko značenje” pomerajući analizu ka filozofji jezika i teoriji govora kao formi komunikativnog delanja. Pojam komunkativnog delanja se za razliku od monologičke strukture mišljenja koja polazi od zadatih pretpostavki temelji na formama dijaloške strukture u kojoj se prepoznaje ideja politike kao horizontalnog polja jednakosti u kome ljudi u formi uzjamane argumetacije, međusobnog poverenja i razumevanja uspostavljaju osobitu formu saglasnosti. Ideja je da se u dijaloškoj strukturi svi argumenti prihvate kao jednaki, celoviti i istiniti i da u diksurzivnom polju dijaloga pobedi argument koji je najbolji. Izvođenje komunikativnog delanja iz dijaloškog polja uveliko objašnjava Habermasovu naklonjenost formi deliberativne demokratije.
O razlici sistemske i socijalne integracije
Ako je konstrukt komunikativnog delanja došao dobrim delom kao deo spora sa Gadamerom, druga ključna inovacija koja je neka vrsta zaštitnog znaka Jirgena Habermasa - razlika između sistemske i socijalne integracije, “sveta sistema” i “sveta života” - došla je kao rezultat debate sa drugim velikim nemačkim savremenikom Niklasom Lumanom, koji se smatra najznačajanijim teoretičarom sistemske političke teorije. Ova teorijska formula poslužiće Habermasu za analizu “patologije moderne”.
Osnovna argumentacija Habermasa je sledeća. Dva su glavna oslona integracije savremenih političkih društava; jedan je sistemska integracija društva koja se oslanja na poluge moći (vlast) i novca (ekonomija); drugi segment je socijalna integracija koja se posreduje našim privatnim i porodičnim životima, susedstvom, pripadnosti profesijama, učešćem u dobrovoljnim asocijacijama. Ova dva tipa integracije zasnivaju se na dva različita tipa racionaliteta; instrumentalnom i komunikativnom. Bitno je obeležje savremenih političkih društava osobita forma kolonizacije sveta života od strane sveta sistema; dominacija instrumentalne nad komunikativnom (dijaloškom) formom racionaliteta. Ova kolonizacija i asimetrija između ova dva tipa racionaliteta u osnovi je glavno izvorište patologije moderne. Paradoks racionalizacije i uzroci patologije su u tome da je racionalizacija sveta života preduslov i polazna tačka procesa sistemske racionalizacije koja zatim postaje sve autonomnija u odnosu na normativne ograničenosti ugrađene u svet života, dok na kraju sistemski imperativi ne počnu da instrumentalizuju svet života i na kraju ga razore.
Demokratija i legitimitet
Pojmovnu matricu koju smo razastrli (komunikatvno delanje, dijaloška forma dolaska do konsenzusa, razlika između socijelne i sistemske integracije, kolonizacija sveta života od strane sveta sistema, patologija moderne (poznog kapitalizma) Habermas kontektualizira u teoriji demokratije i problemu legitimiteta.
U relativno malom radu “Tri modela demokratije” Habermas analizira osnovna normativna polazišta liberalnog (lokovskog), republikanskog i deliberativnog modela demokratije. Sežeto prema liberalnom lokovskom gledištu demokratski proces ima zadatzak programiranja u privatnom interesu koji se strukturira u tržištu. Ovde politika u smislu opšteg obrazovanja volje građana ima zadatak da poveže i daje prednost privatnom interesu naspram mogućnosti ostvarivanja kolektivnih ciljeva. Prema republikanskom stanovištu politika je konstitutivna za način postupanja društva kao celine. Politika je shvaćena kao refleksivni oblik supstantivnog etičkog života (to je ono što Habremas naziva svet života) u kome članovi zajednice postaju svesni zavisnosti jednih od drugih i delujući kao građani u formi deliberacije oblikuju i razvijaju postojeće odnose uzajamnog priznanja u udruženje (asocijaciju) slobodnih i jednakih građana pored zakonom. Ovim se solidarnost i orijentacija kao opštem dobru pojavljuje kao treći izvor društvene integracije. Komunikativno postignuti konsensus ima prioritet u oblikovanju političke javne sfere koja ima ključni značaj za oblikovanje demokratije i legitimiziranje političke vlasti.
Ovu argumentaciju Habermas nadgrađuje raspravom o krizi legitimiteta savremene države i konstrukta proceduralne demokratije koju ona proizvodi. Pitanju pod kojim uslovima možemo vlast smatrati legitimnom stavlja u središte svoje knjige Faktizität und Geltung (Fakticitet i važenje). Kriza se legitimiteta savremene proceduralne demokratije u osnovi izražava u supstituciji kategorije legitimiteta formalno pravnom (pozitivističkom) formom legaliteta, što u jednom širem istorijskom smislu označava napuštanje “staroevroopske perspektive” i “odvakanje od univerzalizma prosvetiteljstva” koji su u temelju moderne države i demokratije. Sve od zrelog političkog prosvetiteljstva odgovor na temeljno pitanje političke teorije zašto se pokoravamo i gde su su granice pokoravanja ima samo jedan odgovor: demokratija. Prirodan pratilac ovoga procesa je “kržljanje demokratije” i unošenje elemenata protivprosvetiteljstva u masovnu demokratiju. Izlažući kritici doktrinu “demokratskog elitizma” koja svoje izvorište ima u Šumpeterovoj konstrukciji političkog proceduralizma, Habermas upozorava da se demokratija više ne određuje sadržajem nekog životnog oblika koji izražava poopštive interese svakog pojedinca; ona vredi samo još kao metod izbora vođa i vodećih garnitura. Pod demokratijom se više ne podrazumjevaju uslovi u kojima se mogu ispuniti svi legitimni interesi na putu ostvarenja fundamentalnog interesa u vezi sa samoodređenjem i participacijom; demokratija postaje ključ za raspodelu sistemski komfornih obeštećenja, to jeste, regulator za zadovoljenje privatnih interesa; ta demokratija omogućava blagostanje bez slobode.
Demokratija i Evropa
Habermas se problemu demokratije vraća predavanjem što ga drži u Parizu nakon neuspeha u donošenju evropskog ustava. Habermas upozorava na dva simultana i međusobno povezana procesa. Organsku krizu Evrope i degradaciju demokratije. Sažeto njegova je argumentacija sledeća: demokratija je politička osa Evrope; Evropa je stanište demokratije; degradacija i naraslo nepoverenje prema demokratiji i uzlet neprijatelja demokratije i narasle forme autoritarizma zakonito proizvode krizu političkog projekta demokratije. Habermas pritom upozorava na lekcije iz prošlosti podsećanjem da je urušavanje demokratije u vreme Francuske treće republike u vreme Luja Bonaparte o čemu je najbolje pisao Marks u Osamnaestom brimeru Luja Bonaparte (“Pariz kleči pred vojničkim čizmama, bacio je slobodu kroz prozor”) uzrokovalo da je Evropi trebalo sto godina da povrati poverenje u demokratiju. Na neki način Evropa se danas nalazi u sličnom stanju. Dominacija autoritarnih režima i uzlet neprijatelja demokratije u savremenim političkim sistemima upozoravaju Evropljane na teške lekcije iz prošlosti. Sve ovo političkim idejama Jirgena Habermasa daje značaj važnih normativnih međaša savremene Evrope. S pravom ga nedeljnik Špigl nakon ovog kanonskog predavanja označava “poslednjim velkikim Evropljanom”.
Nacionalitet i građanstvo
Shema procesa izgradnje moderne nacionalne države (nacionalna država evropska je inovacija) je opšta: u ovome procesu razaznaju se procesi racionaliziranja (“racionalna administracija”), osvajanja prava i emancipiranja (“legalni okvir slobodne indiviue”) i kulturne integracije (“kulturna i etnička homogenizacija”). Sa stanovištsa uticaja formativnih sila ovog modernizacijskog procesa, Habermas ponavlja ovo opšte mjesto: moderna nacionalna država nastaje kao uzajamna interakcija tri moćne slile: moći, nacionaliteta i građanstva. Citiram Habermasa: nacionalna država pribavlja istovremeno infrastrukturu racionalne administracije i legalni okvir slobodne individue i kolektivne akcije. Međutim, nacionalna država podastire osnove homogenosti na osnovu koje će moći da se unapredi proces demokratske vladavine, mada se ovaj proces odvija isključivo na račun isključivanja manjina. Nacionalna država i demokratija su blizanci rođeni u Francuskoj revoluciji. Sa kulturne tačke gledišta i jedna i druga rasle su u sjeni nacionalizma. Sekularizacija i demokratizacija moderne države neizbežno postavlja pitanje o osnovama ujedinjavanja moderne političke zajednice. Ključno pitanje koje se postavlja jeste: ako je vlast svetovnog karaktera i ako su svi jednaki, na kojima se osnovama uspostavlja lojalnost prema državi na čijoj se teritoriji živi. Od osamnaestog vijeka a to se podudara s procesom izgradnje moderne države na ovo pitanje postoji samo jedan jasan odgovor: nacionalizam. Podanici mogu državu smatrati svojom i biće spremni da se žrtvuju a u krajnjoj liniji i da umru za nju, ako su već i sami, nezavisno od političke pripadnosti međusobno solidarni i ako će država biti politička forma njihove solidarne zajednice. No, mada je nacionalitet najrobusnija forma socijalne integracije supstantivni, pred-politički identiteti nisu dovoljni za integraciju kompleksnih društava. Argumentacija Habermasa je sledeća: transformacija populacije u naciju koje su formirale države odvijala se pod nacionalizma koji je uspeo da pomiri republikanske ideje sa proširenim okvirom modernih nacionalnih država. Uporedo sa administrativnom moći, novac je postao anonimni medij društvene integracije koji funkcioniše izvan svesti individualnih aktera. Sada se ova sistemska integracija takmiči sa drugim tipom integracije u kojoj je svest aktera uključena, to jest sa socijalnom integracijom kroz vrednosti, norme i procese dostignutog razumevanja. Najvažniji aspekt ovoga tipa integracije jeste integracija kroz građanstvo.
Habermas kao javni intelektualac
Habermas je bio ne samo jedan od najznačajnijih socijalnih mislilaca dvadesetog veka već i javni intelektualac. Oglašavao se u javnom polju o događajima koji su obeležili ne samo Nemačku već i Evropu.
Međutim kao i sve velike intelektualne biografije nije bez senki. U mladosti je bio pripadnik Hitlerove mladeži i to je senka koju je nosio čitav život. U nemačkim “historijskim debatama” tražio je od Nemaca da se odrede prema naslagama totalitarnog (nacističkog nasleđa). Smatrao je da Nemačka ne može svoj kolektivni identitet graditi iz polja nacionalnog identiteta već saglasnost oko osnovnih ustavnih vrednosti (ljudska prava, vladavina prava, ljudsko dostojanstvo) uvodeći u raspravu konstrukt “ustavnog patriotizma”. U vreme bombardovanja Srbije i Crne Gore 1999. godine piše sporni tekst “Humanost i bestijalnost. Rat na granici prava i morala” kojim je branio NATO bombardovanje. U čuvenom dijalogu sa Papom Benediktom koji je naprasno prekinuo branio je stav da crkva nema obevezu da prihvati i brani vrednosti moderne i zrelog političkog prosvetiteljstva.
(Autor je profesor na Humanističkim studijama UDG)
Bonus video:
