ŽOZE DI ANŠIJETA (1534-1597)
Anšijeta (port. José de Anchieta,1534-1597) pjesnik je čija se priča može zamisliti u milionima nečega: obratio je milione na hrišćansku vjeru; osnovao dva grada, Sao Paulo i Rio de Žaneiro koja danas imaju dvadesetak miliona; dalje, ovjenčao je svoja zapažanja milionima idioma (bio je poliglota, napisao je prvu gramatiku domorodačkog jezika tupi).
No, uprkos tome što je svoj um razvio u više ukrštenih pravaca, diferentnih jedan prema drugom, on je prije svega pjesnik, osnivač brazilske književnosti. Ruku na srce, “osnivač” treba staviti pod navodnike, kao što su “osnivači” srednjeg vijeka jedan Isidor Seviljski (601-636), Beda Prečasni (672-735), i Rikardo (1110-1173); u tom kontekstu ih pominje Dante: D’Isidoro, di Beda e di Riccardo (Raj, 131-132).
Italiju ostavimo po strani, jer ona je u kulturi Zapada na samom čelu, posle Grčke, pošto je evakuisala ugroženu duhovnu iskru iz Bizanta u Lacij, ali onda, kako ideš zapadno, prva sljedeća stanica je Portugal.
Anšijeta je bio savremenik Kamoeša, oca portugalske književnosti (Luís de Camões,1524-1580), jednog od ključnih autora Zapada. Ne košta me ni pola brazilskog reala zapažanje da su on i Anšijeta “osnivači”, jer su odista zasnovali dvije književnosti jednog jezika.
Španija stiže nakon njih, Zlatni vijek; tek onda Engleska, Elizabetinci.
Apostol Brazila
Anšijeta je nazvan Apostol Brazila (Apóstolo do Brasil); papa Jovan Pavle II beatifikovao ga je 1980. godine, a papa Fransisko kanonizovao svecem 2014; u mnogo čemu je bio prvi: prvi gramatičar i pjesnik rođen na Kanarskim ostrvima; prvi misionar na obalama Atlantika; prvi koji propovijeda Jevanđelje jednom jaguaru u prašumi; prvi književnik na tlu dvije Amerike. No, zasnovati jednu književnost znači više nego biti prvi - znači sanjati.
Otac mu je bio baskijski pobunjenik protiv španskoga kralja a majka kćerka pokrštenog Jevrejina. Upisao je filozofiju na slavnoj kaderi u Koimbri, i 1551. pristupio Jezuitskom redu očevog srodnika Inasija de Lojole. Umovi ljudi sklonih diferentnim gramatikama, a Anšijeta je to svakako bio, znao je latinski, grčki, hebrejski, španski, portugalski, gvarani, tupi (kečua), domorodački jezik ajmar i druge, ne spadaju pod rutinske zakonitosti. Sa svega dvadeset godina života osnovao je Sao Paulo i gradu dao, zapravo, filološko ime, razgovor o apostolu Pavlu (conversão do apóstolo Paulo).
Nema sumnje da je bio veliki pjesnik (Não ha dúvida, era un grande poeta), kaže pisac Aires di Montalbo (pravo ime fra Aloísio Furtado), rukovođen, očevidno, moralnom ali i zanatskom obavezom da se gramatičarima ne odrekne zasluga za slavu koju poezija uživa u disanju nacija.
Jedna književnost može biti dijaloška ili monološka; ova prva je grčka, na primjer, francuska, engleska, dakle ona koja svoje domete mjeri, pored ostalog, stepenom udaljenosti od epike. Brazilska je svakako među njima; većina afričkih i azijskih imaju drugo polazište, monološko (i sve balkanske književnosti u osnovi su monološki orijentisane).
Monološka književnost rađa monološke politike (dobrodošli na Balkan u autokratskom izdanju!). Monolog je, na svoj način, patnja. Orijentisati se na svjetsku književnost za jednog pisca, znači, uz mnoge nevolje, i preimućstvo što će biti pošteđen folklornih patnji.
Filozof fantastike
Anšijeta, uprkos tome što je autor jedne vjerske epopeje (De Gestis Mendi de Saa, port. Os Feitos de Mem de Sá, o pobjedi portugalske nad francuskom armadom, Rio u pjesnikovo doba), ostaje dijaloški orijentisan kao jedan od temeljnih autora humanizma na Zapadu. Nota bene, onaj koji piše na dva ili više jezika (Anšijeta je napisao ep na latinskom) automatski je dijaloški pisac. Jednog pisca određuje jezik na kom piše i jezici na kojima čita, ostale priče su obično nagvaždanje.
Brazilska kritika opisuje njegov rad epitetima teocentrizam, lirizam, jevanđelizam, ali i kroz potcjenjivanje indijanske kulture (desvalorização da cultura indígena), što je samo djelomice tačno, kad se uzme partikularno, kroz optiku nasilne preobrazbe jedne civilizacije. Ne i kad se ocijeni očuvanje lokalnih jezika, kojih prosto ne bi bilo bez pismenog očuvanja gramatičkih struktura.
Anšijeta pjesnik bio je svjedok preinadžbe milionskih govora u jedan, portugalski, dok je Anšijeta hroničar svjedok francuskog vojnog poraza, talac Indijanaca (naučio je njihov jezik i napisao mu gramatiku). Čitati njegovu poeziju čista je spekulacija, pogotovo poemu Sveta Ines, čista recepcija fantastike. On je filozof fantastike.
Poezija je nepotkupljiva kad progovara kroz talenat, znamo to još od ranih Bokelja. Svetačka slika formirana kroz obožavanje - ima tradicionalnih simbola evropskih, iako se uočavaju partikularne osobine novog pjevanja na novom tlu - dekapitacija u funkciji vjere (Virginal cabeça); znamo tu priču, uostalom, Kotor toga doba priča jednu vrlo sličnu, i ostalo, dakle, govori prije o univerzalnom filingu nego o lokalnom folkloru.
Uostalom, Anšijeta je savremenih kotorskih pjesnika, najbliži Ljudevitu Paskavliću (1500-1550), kao da su odrasli u istom gradu; poezija je zanat sklopljen od senzitivnog instrumentarija, čitali su na istom jeziku, latinskom, prema tome jedan im je i govor.
Jezik i ton
Za novo izdanje toga što je Anšijeta napisao o jeziku tupi, i na njemu, zaslužna je filoškinja Maria de Lourdes de Paula Martins koja je opus objavila u kritičkom svjetlu, Sao Paulo, 1954. g. Romantičar Gonçalves Dias tumači etimologiju da tupi znači ono što mora umrijeti, pri čemu tu nema protivurečnosti, pod uslovom da je tupi sve što postoji; Dijas dodaje ou deverá ser, ili će morati da bude (mrtvo), što se hvata isto; iako je danas mrtav, kao donekle persijski, ili staroslovenski, tupi je bio jezik Brazila za nekoliko prvih vjekova (a língua do Brasil dos primeiros séculos).
Malo je koji od kasnijih pjesnika Amerike i Afrike propustio da se divi Anšijeti.
Jedan od najvećih romatičara Brazila, boem i ukleti pjesnik Varela (port. Luiz Nicolau Fagundes Varela, 1841-1875), posvetio mu je zbirku Anchieta ou O Evangelho nas Selvas (Anšijeta, ili Jevanđelje u džunglama).
Portugalski jezik nosi ime deset miliona onih govornika gdje je nastao, Portugal, ali 250 miliona iz drugih nacija (Brazil, Angola, Mozambik) zove svoj jezik imenom te “manjine” bez kompleksa. Zato sam naprijed kazao da su balkanske književnosti monološke, jer da nisu, zvale bi, svoj zajednički jezik, jednim imenom kao sav normalan svijet. Monološki kompleks, u stvari, nije ništa drugo do folklorna patnja. Stradanje kroz razgovor sa samim sobom.
ANA KRISTINA CESAR (1952-1981)
Postmoderni pjesnici Brazila imaju nešto zajedničko sa svim postmodernistima, gnjev stvaralaštva. Koštalo bi sto hiljada stranica da se ova radoznalost opiše dokumentarno kao što traže profesori na katedrama, i daljih sto hiljada da se katalogizuje evidencija, te je stoga ekonomičnije izbjeći suvišni trud i osloniti se na srce postmodernizma, dakle, na bijes stvaralaštva.
Svako od nas daje za pravo Šopenhaueru (Arthur Schopenhauer, 1788-1860): Lako mi je da zamislim kako moje tijelo izjedaju crvi u grobu, ali mi se diže kosa na glavi pri pomisli kako profesori na katedrama grickaju moje djelo.
Prema tome, nije naporno smatrati Šopenhauera istomišljenikom ni dva stoljeća kasnije u atributima postmodernizma: gotička intima; neformalni jezik; fragmentacija; svakodnevne teme; parodija na klasiku i tradiciju; intertekstualnost; samokritika marginalnog pjesništva; otklon od tradicionalnih struktura; autobiografija; kritika kroz ironiju i dvosmislenost. Mogle bi se nabrajati nastranosti postmoderne još do 2030. godine dan i noć, ali u nekim stvarima treba znati mjeru.
Karioka, što će reći rođena u Riju, Ana Cristina Cesar (1952-1981) ubraja se među najbolje postmoderne pjesnike Brazila. Neko vrijeme svoga kratka vijeka živjela je u Londonu, i prevodila sa engleskog. Bavila se kritikom u talasu tzv. marginalne literature sedamdesetih, u doba kad je petrolejska kriza drmnula SAD i Brazil a digla Japan i Njemačku. Vjerovatno bi ovdje bilo nepromišljeno baviti se dalje berzanskim kretanjima, zato treba požuriti da se kaže nešto partikularno o pjesnikinji.
Postmoderna klima
Postmodernisti svoje prve korake zovu početkom zla, evo njenih prvih dejstava u književnoj klimi Rija sedamdesetih: objavljuje poeziju; piše za najbolje novine, Jornal do Brazil, i Folha (Stranica) koje i danas izlaze u Sao Paulu u milionskim tiražima; objavljuje u časopisu Opinião (Mišljenje), i Beijo (Poljubac). Za boravka u Engleskoj objavila je zbirku Dječje rukavice (Luvas de Pelica).
Prijatelj i pjesnik, Armando Freitas Filho, objavio je zbirku Londonska pisanja (Escritos em Londres) nastalu takođe u Lonodu, kao zaostavštinu. Posthumne počasti uobičajene su više za američke postmoderniste, čega se dotakao jedan od vodećih među ranima, Njujorčanin Ešberi (John Ashbery, 1927-2017), u kontekstu postmodernističkog poigravanja sa idejama, no tako je završila i pjesnikinja iz Rija.
Zanimljiva je njena doktorska teza na Katoličkom Univerzitetu u Riju, Književnost nije dokumenat (Literatura não é documento, 1980), ne samo naslovom već i sadržajem, pošto se u to vrijeme, u Evropi, vodi donekle jalova polemika kakva je snaga te proze i dokle dobacuje. Sa američkog tla stiže jednostavan i tačan odgovor da je dokumentarna proza precijenjena; svi znamo da je i dosadna, ali Amerikanci su to prvi rekli.
Objavljuju joj najpoznatiju zbirku Na tvojim nogama (A teus pés, 1982), posthumno. Te godine još poznaju naviku ranog postmodernizma da pamti slavne naslove zbirki, slavne autore.
Neće dugo, već kraj stoljeća donijeće blagi okus terora da se književno ime, i književna zbirka ignoriše, minimizuje, a dvijehiljadite nešto još gore: autor ne postoji, ni zbirka, ni ideja, ni stil, ni umjetnička snaga. Danas, 2024. g. autor zaista ne postoji, postoji samo nečiji projekat, aplikacija, hab, instalacija, obilježen turističkom skraćenicom. No, to više nije autor.
Disidenti, kontrakultura
Zašto je postmoderna značajna, zato što iz njene perspektive Ana Kristina Cesar sa stvaralaštvom od jedva deceniju djeluje kao klasik; i zašto je današnja, prolazna moda projekata i aplikacija tričava, glupava, zato što umjetnička snaga ne leži u aplikacji i skraćenici, nego u talentu i znanju. I u eksperimentu s pozicija talenta i znanja, tom najjačem umjetničkom oružju. Ali, avaj, za dobru pripovijetku je neophodan autor, a ne institucija, ne projekat, ne skraćenica!
Sedamdesetih se pojavila u Brazilu generacija tzv. mimeografa, eksperimentalnih autora na margini; oni knjige objavljuju u vlastitoj nakladi, nešto kao ruski samizdat; doduše, samizdat je bio prinuđen zbog komunističke cenzure, dočim je brazilski talas određen estetskim zavodništvom da bude alternativan i, donekle, cenzurom vojne hunte. Disidenti su objavljivali zarazno dobru prozu, ali su je pisali teško i krvavo.
Bio je to kontrakulturni pokret, po ugledu na američku Counterculture, američka mimeografija, na Zapadu; šapirografi, samizdat, tehnologija je disidentske epohi ne samo na Istoku, već kod marginalaca svuda. U ovoj privlačnoj tehnici objavljena su dva rada Kristine Cesar, Večere u aprilu (Cenas de abril, 1979), i Cjelokupna prepiska (Correspondência completa, 1980).
Posthumno su objavljeni sljedeći naslovi: Neobjavljeno i rasuto (1985); Engleska pisanja (1988); Napisano u Riju (1993); Kritika i prevod (1993). Postoje godine kulture kad se čini da njihovi istinski predstavnici (autori, ne projekti) nisu od majke rođeni, kao drugi ljudi, već od tih kulturnih godina tvoreni; da ih nisu odgojili otac i mati već ukus, ukus decenije; takva je bila autorka zbirke Napisano u Riju.
Autorstvo
Ana Kristina Cesar je izvršila samoubistvo skokom sa zgrade u ulici Tonelero, na Kopakabani. To je jedna od onih ulica u obliku polumjeseca koje prate pješčani luk Kopakabane, dug više kilometara, pa su i ulice duge, sa perivojem sekvoje, araukarije, i jobutikabe, njegovanim oko ograda od kovana gvožđa i starih vila brazilske aristokratije imperijalnog stila.
Ne košta me napora da se divim dobu kad je bilo slavno nositi titulu postmoderni pjesnik, kao ni da podsjetim na nestanak autora iz djela sedamdesetih (Roland Barthes, 1915-1980; Michel Foucault, 1926-1984; Giorgio Agamben, 1942). Koštalo bi, međutim, napora i griže savjesti da stavim znak jednakosti između nestanka autora iz djela, s jedne, i nestanka autora uopšte sa scene sa druge strane. Zašto? Odgovor je prost.
Autor koji nestaje iz djela još uvijek je tu, u pozadini, paravan, kortina, obojena pozadina. Međutim, nestanak autora danas, pedeset godina kasnije, zapravo izmišljanje autora, izmišljanje jezika, jalovi pokušaji da se umjesto umjetnika poturi (nečiji) projekat, skraćenica, institucija, umišljeni sivonja, uglačan kao činovničko dupe, sasvim je druga stvar. No, to je već i drugi par rukava.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
