Boka F, skromna filmska produkcija i izdavačka kuća, orijentisana na eksperimentalno stvaralaštvo i umjetničke inovacije, organizovala je prvu međunarodnu konferenciju pisaca poliglota pod imenom Geoliteratura ‘26. Geoliteratura je znak za svjetsku književnost, ‘26 označenje tekuće godine, u Kotoru, najtrajnijoj lokaciji na Balkanu i u srednjoj Evropi s motrišta kontinuirane književne radnje.
Motivisani uvjerenjem da filologija, filozofija, geopolitika - uprošćeno rečeno: svjetsko književno znanje kroz glavne žanrovske formate - utiče i svoju težinu ima, što vidljivu, što nevidljivu na političke, i kulturne tokove, na javni život, na rat i mir među narodima, zamolili smo pisce poliglote iz više zemalja i jezika da se okupimo oko te ideje. Svi smatramo da nema ničega u politici što se ranije nije desilo u kulturi.
Odazvali su se, i preko našeg očekivanja, učenjaci sa iskustvom školovanja na više drevnih univerziteta (Sorbona u Parizu, Atina, Amsterdam, Sao Paulo, Rim, Karlov univerzitet i dr.) vođeni istom idejom da su jezici garant znanja i humanističke svijesti. Sporazumjeli smo se iako Rio de Žaneiro i Kotor leže daleko jedan od drugog.
Njihove knjige nose tragove svojih jezika, ali i drugih jezika u svijetu geoknjiževnosti, tj. formalizovanje stvaralačkih poetika u više pravaca i sa ambicijom proširenja polja borbe od lokalnih, teško pristupačnih, sredina, poput balkanskih, do onih koje prednjače u kreiranju i korišćenju vještačke inteligencije (AI) danas, kao Brazil, na primjer.
Slijede imena koja su svoj rad razvila na višejezičkom razboju, dvozanadžije, trozanadžije, višezanadžije, i posvetila svoju misao uvjerenju da je iskustvo drugih, kratko rečeno drugost, neophodno za razumijevanje i mir u nepredvidljivom svijetu.
JORGOS ARABACIS (GRČKA)
Jorgos Arabacis, filozof, pisac, istoričar, filmski kritičar je šef katedre za filozofiju na Nacionalnom univerzitetu u Atini. Formiran je na pariskoj Sorboni. Arabacis je poliglota (engleski, starogrčki, francuski, italijanski), ali, što je za profil Geoliterature ne manje važno, i polihistor.
Centar interesovanja mu je bizantska filozofija kojoj posvećuje naučni rad i fikcione žanrove. On je apsolvirao znamenitu Atinsku filmsku školu i aktivan je u scenskim djelatnostima, prvenstveno na filmu.
“Moj rad ispituje koncept vizantizma kao političke, filozofske i perceptivne kategorije koja se proteže daleko izvan istorijske povezanosti sa Vizantijskim carstvom. Umjesto da se vizantizam tretira samo kao referenca na dvorske intrige ili birokratsku složenost, studija istražuje njegovu ulogu kao trajnog načina političkog diskursa unutar modernosti. Vizantinizmu se pristupa kao obliku političke racionalnosti koji karakteriše napetost između djelanja i nedjelanja, legitimiteta i moći, kao i istorijskog djelovanja i političkog konzervativizma.”
VACLAV ČERMAK (ČEŠKA)
Čermak je jedan od najvećih živih slavista. Potiče sa čuvene filološke škole Karlovog univerziteta kroz koju su prošli najuticajniji jezički mislioci 20. vijeka, počev od ruskih strukturalista (Roman Jakobson) do francuske škole Anali (Žak le Gof).
Zanima ga staroslovenska tekstologija, slovenska rukopisna tradicija, glagoljska pismenost i paleoslovenistika. Rukovodi komisijama za crkvenoslovenske jezike i biblijska pitanja pri Međunarodnom komitetu slavista. Autor je Grčko-staroslovenskog indeksa. Direktor je Instituta za slovenske studije Češke akademije nauka.
Na filološkoj konferenciji Geoliteratura on izlaže temu Unverzalizam crkvenoslovenskog jezika i književni kontakti Južnih Slovena u srednjem vijeku.
“Kontakti južnoslovenskih naroda u srednjem vijeku su važan aspekt pismenosti. Pojedini spomenici pismenosti mogu biti posmatrani kao svjina svih skupa, ali sa napomenom da su ponikli u raznim centrima, i da se mogu među sobom razlikovati. Slovenska pismenost u južnoslovenskim zemjama izuzetno je važna. Sve ove književnosti su bile u međusobnoj korelaciji.”
RODRIGO MORAIS (BRAZIL)
Rodrigo Almeida Morais je brazilski filozof, pisac, istraživač istorije ideja, poliglota iz Sao Paula. Bavi se istorijom sadašnjosti Brazila iz ugla AI, politike i antikolonijalizma.
Ono što je za crnogorskog čitaoca interesantno upravo je njegov prevod Njegoševog epa Lažni car Šćepan Mali na portugalski, koji potpisuje sa Benom Golosovkerom (izdanje Boka F - Podgorica, Mais Brasil - Sao Paulo, 2026). Promovisan je u okviru Geoliterature.
“Moj predgovor Lažnom caru Šćepanu Malom završava se, dakle, proročanstvom koje nije Njegoševo, već je sakupljeno iz odjeka njegovih spisa, pomiješanih sa pjesmama koje se čuju na obalama rijeke Sao Fransisko i na padinama Lovćena. 21. vijek će za Brazil biti vijek prepoznavanja sopstvene pronicljivosti. Čitav svijet, fragmentiran između digitalnih imperija i starih podjela, tražiće model suživota koji nije rat svih protiv svih. Brazil ima ovaj model. Zove se miješanje rasa, stapanje, snalažljivost, antropofagija. To nisu lijepe riječi, društvene tehnologije iskovane u bolu i nuždi.
A Crna Gora, mala domovina kamena i slobode, nastaviće da bude, za Brazil, drevno ogledalo. U njemu će Brazilci vidjeti da veličina ne zahtijeva vojske ili BDP. Potrebna je hrabrost da se održi fikcija koja slabe čini da se osećaju jako. Potrebna je mudrost da se junaku oprosti kukavičluk, jer ono što od njega ostaje je ime koje se pjeva u razgovoru.”
FRANĆESKO KAKAMO (ITALIJA)
Franćesko Kakamo, redovni profesor istorije Istočne Evrope na univerzitetu Gabrijele Danuncio u Peskari, diplomirao je na univerzitetu La Sapienca u Rimu. Doktorirao je s tematikom iz oblasti međunarodnih odnosa. Predavač je na Američkom univerzitetu u Rimu.
Svoje istraživačke interese vezuje, pored Crne Gore i bivše Jugoslavije, za prostor Čehoslovačke i njenih konstitutivnih članica. Bavi se izučavanjem istorije dunavsko-balkanskog regiona. Interesantni su njegovi radovi o odnosima između Čehoslovačke i Svete Stolice u doba dva svjetska rata. Uži izbor iz monografskih radova izgleda ovako:
Il Montenegro negli anni della prima guerra mondiale (Crna Gora u doba I-og svjetskog rata), Aracne, Roma 2008 (str. 172); La Cecoslovacchia al tempo del socialismo reale. Regime, dissenso, esilio (Čehoslovačka u doba realnog socijalizma. Režim, neslaganje, izgnanstvo), Società editrice Dante Alighieri, Roma, 2017); Italija i Crna Gora. Saradnja i sukobljavanje na prostoru Jadrana u prvoj polovini dvadesetog vijeka/Italia e Montenegro. Collaborazione e conflitto nello spazio adriatico nella prima metà del Novecento, Zajednica Italijana Crne Gore Kotor/Comunità degli italiani del Montenegro, Cattaro, 2023.
Dalje: L’occupazione del Montenegro: dai progetti indipendentistici alla collaborazione con i četnici (Okupacija Crne Gore: od projekata nezavisnosti do saradnje sa četnicima, in Francesco Caccamo e Luciano Monzali, L’occupazione italiana della Iugoslavia (1941-1943), Le Lettere, Firenca, 2008; bavio se takođe temama iz istorije odnosa između Svete Stolice i Crne Gore, problematikom prvog crnogorskog filma snimljenog u Italiji, a prisutan je u domaćoj javnosti i sa aktuelnim pitanjima od tekućeg interesa dviju zemalja.
“Neizvjesnosti i pogrešne procjene su se ponovo pojavile čak i nedavno, kada je Italija sporo priznavala posljedice krize u socijalističkoj Jugoslaviji i izbijanje niza ratova za nasljeđe, što je rezultiralo ponovnim oživljavanjem težnji za emancipacijom među narodima regiona, uključujući i Crnogorce. Promjena je morala da sačeka referendum u junu 2006. i postizanje crnogorske nezavisnosti. Danas se može reći da je slika Crne Gore u Italiji tačnija nego u prošlosti i više u skladu sa stvarnošću: slika zemlje koja se ne samo može pohvaliti ogromnim kulturnim i prirodnim atrakcijama, već je i sposobna da obezbijedi koegzistenciju pluraliteta nacionalnih i vjerskih činilaca u njoj, i predstavlja uspješan model za stabilizaciju Zapadnog Balkana. U ovom kontekstu (i pored kontroverzi izazvanih neprisustvom najviših italijanskih zvaničnika na nedavnom samitu u Tivtu), Italija je sada svakako čvrst pristalica brzog ulaska Crne Gore u EU i jačanja partnerstva Rim-Podgorica.”
LENKA BLEHOVA ČELEBIĆ (CRNA GORA)
Blehova-Čelebić je diplomirala i doktorirala na Karlovom univerzitetu, na jednoj od najstarijih katedri na svijetu, koju su vodili filolozi svjetskog glasa Hošek, Pečirka, Borecki i drugi. Rad u Crnoj Gori, isključivo na arhivskoj građi, i van Crne Gore, ali na naše domaće teme, donio je monografije: Lekcionar i Pontifikal Kotorske biskupije iz 1166. godine, zatim Kotorski Misal, monografiju Istorija crkve (na tlu Crne Gore - prvih 500 godina). Knjiga Žene srednjovjekovnog Kotora, objavljena 2002, ove godine doživljava dopunjeno izdanje.
“Dobri duh Kotora - Genius loci - za jednog medijevistu predstavlja svijet koji je otvoren i zatvoren u isto vrijeme. Posebno u tragovima mjesne crkve. Crkvu su činili sveštenici koji su dijelili sudbinu puka, rješavali probleme na terenu, ali su istovremeno bili u kontaktu sa Rimskom kurijom, odlazili na školovanje u inostranstvo itd. Informacije od lokalnog značaja upotpunila sam nalazima u drugim arhivima: Vatikan, St. Petersburg, Beč, Prag, čak i Jerusalim. S obzirom na centralno jedinstvo Zapadne crkve, može se govoriti o univerzalizmu i u Kotoru. Lokalne informacije su ključne.”
MIKONJA KNEŽEVIĆ (SRBIJA)
Knežević, rodom Nikšićanin, formirao se na Univerzitetu u Atini. Geoliteraturu interesuju poliglote koji govore klasičke jezike, pored niza živih, što je njegov slučaj, sa starogrčkim i staroslovenskim. Ostali takođe: Arabacis ima pristup u starogrčki i latinski, Franćesko Kakamo isto tako, Blehova-Čelebić u ove jezike, i još u hebrejski, kao i Čermak sa svojim staroslovenskim i ostalima.
Šta je kapital EU? Odgovor je prost: sve što je bilo mnogo prije ove kratice, i što jeste, u stvari, jezici na kojima je nastala. Bez njih nema ni puta u EU, ni ostanka tamo, ni duha Evrope, ni nje same. - EU počiva na temeljima, a temelji su tri pomenuta svjetska jezika u starini, plus dva vanevropska, persijski i hebrejski. Sve što je nastalo van ovih jezika stari pisci su zvali carstvo varvara. Isključiti iz evropskog duha filološke bravure bilo bi nepristojno.
Kneževićevo poimanje književnosti počiva na jezicima, na iskustvu koje samo jezik može pružiti. On je, poput tolikih drugih, jezikocentrična figura - ali se time, naravno, ne misli na naše uže nego na šire, komotnije okruženje.
OLAV ŠRADER (NIZOZEMSKA)
Svi učesnici Geoliterature ‘26 dolaze sa velikih univerziteta, pa tako i Olav Šrader (Schrader), sa Univerziteta u Amsterdamu (osnovan 1632. g.). On profiliše svoja interesovanja na svim jezicima kojima vlada (holandski, portugalski, engleski, njemački, rumunski, španski), ali je za nas interesantan sa stanovišta eksperimentalnog romana. On stiže iz Brazila gdje živi (Rio de Žaneiro), ali sa životnim i stvaralačkim iskustvom iz drugih zemalja i kultura (Panama, Kostarika, Rumunija, Nizozemska, Njemačka) koje potčinjava svojoj glavnoj opsesiji: transmisiji senzibiliteta.
Šrader svaku knjigu piše na drugom jeziku. Njegov posljednji roman Veliki poglavica i monah ratnik ima za predmet osvajanje Brazila, oko 1500 godine, od strane Portugalaca, ali ga je pisao na engleskom. Za književno tržište Indije.
“Spajajući avanturu, duhovnost i filozofsku refleksiju, moj roman prepliće natprirodne elemente preuzete iz istorijskih izvora sa sukobima između domorodačkih naroda, suparničkih evropskih sila i suprotstavljenih vizija civilizacije. Kroz paralelne narativne tokove istražuje složene načine na koje se društva suočavaju, opiru i preoblikuju jedno drugo.”
KNJIŽEVNE NAVIKE KOTORA
Književne navike Kotora su čudo i mirakulo. Manjega grada a veće književnosti - nema. Isto kao što su Njeguši najveće selo, tako je i Kotor najveći gradić svjetske književnosti (Geoliterature). Slučaj je htio da se iz najvećeg književnog sela u najveći književni gradić može kotrljati kamen da nigdje ne stane.
Kotorski pjesnik Jeronim Pima nagrađen je svjetskom književnom nagradom toga doba (kraj 16. vijeka) na rimskom Kaptolu.
Ljudevit Paskvalić (1500 - 1551), Šekspirov uzor - koji je uticao na Šekspira, što je u nauci potvrđeno, spada među prve bardove renesanse u Sredozemlju.
Andrija Zmajević (1628 - 1694) prvi je pisac istorije svijeta po kalendaru rimskih papa, i najveći južnoslovenski autor baroka, što su mu svi priznali. Južnoslovenska pismenost 17. vijeka bez njega bi izgledala drugačije.
Svi kasniji autori, Smekja, braća Balović, Bizanti, Bona Bolica… I mnogo kasniji Butorac, Brajković, Stjepčević, Milošević bavili su se velikim književnostima - prva dvojica latinskom i italijanskom, treći njemačkom, četvrti italijanskom i francuskom… Kraja nema tome koliko su, i kako, Kotorani zagledani u veliki svijet. Kotor ne prestaje da bude grad totalne pismenosti valjda čitav milenijum - i to okružen usmenošću, s jedne strane morem a sa svih drugih strana, barem u prošlosti, divljinom.
Kad Crna Gora uđe u EU, jedan od malo njenih urbaniteta sigurno će ući prvi, zakoračiće tamo prije ostalih, bešumno i prirodno, sa gestom koji je naviknut da korača na Zapad. Nema dvojbe kako se on zove - Kotor.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
