O restauraciji jezika i transferu ideja u doba AI

Dnevnik Rio de Žaneira

Dnevnik Rio de Žaneira, najpopularnija dnevna novina u Brazilu, koji upravo slavi 205 godina od osnivanja (izlazi u kontinuitetu od 1821. godine) objavio je članak o tek završenom svjetskom festivalu pisaca poliglota Geoliteratura. Južna obala Jadrana, tačnije Kotor, navodi Dnevnik Rija (Diario do Rio) postao je tačka susreta raznih narativa iz zemalja i nacija širom svijeta.

S pozivom na prethrišćansku povijest Kotora, i na rimskog imperatora Julia Cesara, permanentno opreznog od pirata na Mediteranu, sve do monarhističkih vremena Crne Gore, kada je sačuvan zidinama opasan srednjovjekovni grad (cidade medieval amuralhada), Kotor je preživio između Istambula, Venecije i Beča, navodi se u reportaži posvećenoj Geoliteraturi, da bi danas postao tačka susreta višejezičkih stvaralaca sa raznih kontinenata. U vezi sa konferencijom pisaca poliglota Dnevnik Rija podsjeća na 1826. godinu - na doba svog osnivanja - i na prvi zvanični pomen svjetske književnosti.

Naime, prije 200 godina, u Njemačkoj, lansiran je termin Weltlitertur. Termin je skovao uticajni pisac i mislilac Johan Volfgang fon Gete. Gete je zamišljao globalnu književnu fluktuaciju gdje bi kulture mogle prevazići svoje nacionalne granice i uče jedna od druge. On je posmatrao književnost kao univerzalno sredstvo za ljudsko povezivanje, ili, kako je zaključeno na konferenciji Geoliteratura, kao oružje geopolitike.

Crna Gora je, tačno 200 godina nakon Getea, restartovala ovu ideju i ponudila gostoprimstvo narativima raznih zemalja i naroda pod geslom World Literatute Meeting Point (Tačka susreta svjetske književnosti). Učešća su uzeli autori poliglote iz Italije, Brazila, Srbije, Češke, Nizozemske i Grčke. Posebno je zanimljivo, ističe se, što su ovi pisci i filozofi došli sa najstarijih svjetskih univerziteta (Karlov u Pragu, Univerzitet u Rio de Žaneiru, Sorbona u Parizu, Univerzitet u Amsterdamu, La Sapienca u Rimu, Univerzitet u Atini).

Novosti Vatikana

Uticajnijno svjetsko glasilo u oblasti kulture i međunarodnih odnosa, Vatikanske novosti (Vatican News), u svojoj rubrici Svijet, od 26. juna 2026. piše o Geoliteraturi u Kotoru. Pod naslovom Književni susret u Crnoj Gori, kroz izjavu jednog od osam učesnika svjetske konferencije višejezičkih autora, Olava Šradera (Schrader), s pozivom na narative raznih nacionalnih kultura, što i jeste profil Geoliterature, vatikanski medij podsjeća da je samit poliglota težio uspostavljanju simboličke i kulturne a ne političke ose.

Vatikanske novosti navode da je Schrader bio gost osnivača Geoliterature (sineasta i pisac Gojko Čelebić) na susretu međunarodnih mislilaca poliglota (u portugalskom izdanju: encontro internacional de pensadores poliglotas) i najavio svoj novi roman u Crnoj Gori. Geoliteratura je u jednoj od svojih sesija promovisala tri prevedene knjige: prvi prevod Njegoša na portugalski - Lažni car Šćepan Mali - Manifest Brazil filozofa Rodrigga Moraisa na srpskom i, najzad, prevod pomenutog romana u izdanju Boka F - Podgorica.

Geoliteratura nije zaobišla ni tematiku crkve. Grčki akademik Jorgos Arabacis izlagao je na temu bizantizma i percepcije bizantskog nasljeđa. Lenka Blehova (Vatikanske vijesti navode Jevrejka iz Praga, specijalizovana za istoriju crkve: doutora judia de Praga, especialista em história da Igreja) govorila je o univerzalizmu katoličke crkve u Boki Kotorskoj. Nizozemski pisac dotakao se doprinosa jezuita svjetskoj civilizaciji i kulturi.

Od Grčke i Češke, do Italije i Nizozemske, zemalja učesnica, ali i šire, akcija da se Crna Gora markira kao tačka susreta civilizacijskog potencijala na mnoštvu jezika nazvana je - konkretno u Brazilu - značajnim datumom u savremenoj istoriji ideja. Prava i originalna ideja, zaključuje brazilski medij Žurnal Impakto, u pravi čas i na pravom mjestu - u tekstu pod naslovom Novi međaš u istoriji ideja.

Vijesti - Sao Paulo

Geoliteratura, u zemljama koje su imale svoje predstavnike (Grčka, Nizozemska, Srbija, Češka, Brazil i Italija) čini se da postaje viralan termin u tamošnjim medijima. Ne samo termin, već i sadržaj - ideja da se artikuliše višejezičko iskustvo u doba vještačke inteligencije (AI) i pretvori u svjetsku kulturnu akciju.

Brazilski istraživački novinar Vinicius Mororo opisuje Crnu Goru, prema zajedničkom saopštenju koje su prošle sedmice prenijeli mediji na engleskom, kao epicentar globalne debate (epicentro do debate intelectual global) koja se, iako mala zemlja, konsolidovala kao vododjelnica tokova u savremenoj istoriji ideja (como um divisor de águas na história contemporânea das ideias).

Mororo, urednik vodeće agencije Vijesti u federalnoj državi Sao Paulo sa 46 miliona stanovnika, označava Kotor kao tačku susreta starog evropskog i novog, američkog svijeta a prestižnu izdavačku kuću i filmsku produkciju, Boka F - Podgorica, kao idejnog tvorca. Učesnike prve konferencije (filozof Jorgos Arabacis iz Grčke, istoričar Francesco Caccamo iz Rima, filozof Rodriggo Morais iz Sao Pula), uz osnivača Geoliterature, on označava kao mislioce svjetskog renomea (pensadores de renome mundial) koji su u Kotoru, na Lovćenu, u manastiru Stanjevići i na poluostrvu Luštica pet dana raspravljali o restauraciji jezika i transferu ideja u doba AI (debateram o universalismo e a transferência de ideias).

Vinicius Mororo izdvaja iskustvo učesnika konferencije u Kotoru sa najstarijih univerziteta na svijetu (Sorbona, Karlov univerzitet, Univerzitet u Amsterdamu, Univerzitet u Atini, Rimu i dr.) i njihovo najubojitije oružje - višejezičnost (Elite Intelectual e Multilinguismo). Za svih osam učesnika prve kotorske konferencije sa najelitinih univerziteta autor navodi da govore oko 50 jezika - skupno gledano, a neki među njima i sasvim rijetke, izumrle, poput staroslovenskog, hebrejskog, što je bilo vidjeti u sesiji Geoliterature pod nazivom “Restauracija malih jezika u doba AI”.

Mororo zaključuje da se u Kotoru desio čudni ustanak svjetske književnosti (A Insurreiçao da Geoliteratura) koji učvršćuje Crnu Goru kao novu kolijevku međunarodnog saveza u istoriji ideja za 2027. godinu.

U svim ostalim zemljama učesnicama mediji ili prenose zajedničko saopštenje, na engleskom, ili daju sopstveni prilog, iz ugla kako učesnika, tako u kompilaciji raznovrsnog materijala koji je generisan u pet glavnih sesija (Istorija ideja, Jezici, Geoliteratura, Vještačka inteligencija, Geonjegoš).