Zemlja u kojoj pjevanje ne staje nigdje i nikada: Pjesnici Brazila 1525 - 2025 (3.)

FRA VIĆENTE DO SALVADOR

Fra Vićente do Salvador (Frei Vicente do Salvador, rođeno ime Vicente Rodrigues Palha:1564 - c.1636-9) rođen je iste godine kada i Šekspir, ali ga je nadživio duže od decenije; par godina on je izvjesno nadživio i “pjesnika zemlje i neba”, Lope de Vegu (1562–1635).

Niko ne spori da za tih pola vijeka nema većih pjesnika na zemlji od njih trojice. Da je kojim slučajem zagubljeno djelo jednoga, dvojica najvećih opet bi ostala u sedlu.

Djelo sve trojice nosi posebnost zajedničkog vremena. I smrti su im prividno posebne; prvi je umro u vrućici, koji dan pošto je popio kapljicu više, sa drugovima iz Londona, kad je pozorišna trupa došla u Stratford da ga obiđe - nije ni ustao iz postelje da isprati momke što su se već truckali u pozorišnoj zapregi; drugi je skončao u manastiru gdje je našao pribježište od progona inkvizicije, zbog otmice, neke žene, i ne baš fer ubistva svog rivala; treći, fra Vićente, umro je kao što je i živio - od retorike.

Pokoljenja su bila nepravična prema prvoj dvojici, pošto su trećem dala epitet koji, moguće, prije zaslužuju Uzvišeni Elizabetinac, pa i prvi čovjek Zlatnog vijeka. Elem, fra Vićente je dobio titulu Pai da Historiografia brasileira, otac brazilske istorije, iliti brazilski Herodot zbog svoje monumentalne Istorije Brazila (1627).

Držao sam original u rukama u decembru 2001. godine kad sam obišao piščevu zadužbinu, konvent Sv. Antonije, u Rio de Žaneiru, kolonijalnu arhitekturu sa dvije bočne crkve. Razmišljao sam u dokolici šta je istorija: ukupnost izvjesnih događaja, ukupnost njihovih neizrecivih suprotnosti, ili, prosto, buntovničko redefinisanje jednog i drugog koje je Šekspir u 5. činu Magbeta nazvao snom (Mi smo građa od koje se prave snovi/i naš mali život snom je zaokružen).

PRVI KLASIK BRAZILA

Fra Vićente do Salvador je nazvan “prvim klasikom Brazila”, što ni Šekspir, u sjenci svojih prethodnika (Beda Prečasni, Čoser, Anselmo iz Kanterberija), ni Lope u sjenci savremenika (Kevedo, Servantes) nisu mogli sanjati. Sva trojica su se, sumnje nema, osjećali bespomoćno pred izazovom umnožavanja svog manuskripta, ali samo je fra Vićente to priznao (Inopem me copia facit); pisac koji hoće da zna šta je bespomoćnost - njima da se obrati.

Do Salvador je započeo studij u jezuitskom koledžu u rodnom Brazilu. Nastavio je studij teologije i prava na čuvenoj katedri u portugalskoj Koimbri, gdje je doktorirao kanonsko pravo. Na povratku u rodnu zemlju nastavio je studij filozofije, formalno u Salvadoru, a neformalno do kraja života u mnogim zemaljskim varijantama, poput čistog vazduha, ustajale ćelije, knjižnica u podrumima Rima i, razumije se, ukraj oltara crkava portugalske Amerike.

Prilikom jedne posjete Riju uhitili su ga Holanđani (1624) i on je narednu godinu, u ćeliji, posvetio pisanju svog djela Hronika u pritvoru Brazila (Crônica da Custódia do Brasil); ima i onih koji misle da je napisana desetak godina ranije (Eduardo Sinkevisque), u svakom slučaju, djelo je rezultat zatvoreničkog iskustva s vlastima, kakvo su jezuiti upoznali od osnivanja reda bolje no iko drugi.

Šta je Hronika pritvora, lična meditacija, ili evidencija slave i kalvarije, pojedinaca koji stvaraju jednu naciju u carstvu tigrova i divljaka? I jedno i drugo. Ona je hagiografija, i crkvena istorija jedne velike nacije u osnivanju. Mnogo je očiju uprtih u novootkriveni Brazil, jezuiti, kolonizatori, pomorci, portugalska i španska kruna, domoroci, kopači zlata - i hagiografika leži u osnovi ovog djela, ali su pjesnici prvi zaslužni za slavu zemlje.

Kraljevska kruna u Lisabonu nije bila zadovoljna pjesnikovim izvještajima iz nepoznate zemlje; interesovanja su im bila različita, njima rudnici zlata, raspoloženje domorodaca, resursi i minerali, njemu antropologija i, razumije se, obraćanje Indijanaca na krst.

Čitavo djelo, skupa s pjesničkim radom i Istorijom Brazila prožeto mu je ovim antagonizmom. Kritičar s početka prošlog vijeka, Verisimo (José Veríssimo Dias de Matos, 1857-1916) kaže da sa fra Vićenteom počinje braziska proza misleći na beletristički karakter ove umjetnosti u stilu modernizma.

“S njim počinje naša proza (...) On nije samo povjesničar koji prepričava, posmatra i promišlja već dobro obaviješteni moralista koji upoređuje, cijeni, uopštava i zna šta uraditi i kako graciozno sa urođeno prirodnom frazom.”

Za godinu smrti uzima se 1636. a za datum 2. oktobar, barem Vileke (Venâncio Willeke) daje ove podatke nakon istraživanja u kontekstu uticaja; kao što postoji čitanje i ponovno čitanje, tako postoje uticaji i ponovni uticaji. Ponovljeni uticaj je kruna svih uticaja.

ZABORAVLJENI UTICAJI

Brazilci ga smatraju svojim, rođenim; De Souza (Antonio Loureiro de Souza), na primjer, daje mu najviše mjesta u svojoj monografiji o čuvenim pojedincima iz stare prestonice Brazila (Bahianos ilustres, 1564-1925).

Bio je potpuno zaboravljen, kao i njegov barokni nasljednik Andrija Zmajević (1628-1694), dokle ga u 19. vijeku nisu oživjeli (redefinisali uticaj) Francisco Adolfo de Varnhagen, João Francisco Lisboa i, nimalo slučajno, Pedro de Araújo Lima, državnik, plemić, četvorostruki premijer Imperije Brazil (1793-1870).

Grizla bi me savjest da ne naglasim ogromnu ulogu koju će redefinicija uticaja igrati u godinama pred nama. Nemamo kud, ponovljeni uticaji bitno će redefinisati naše pokoljenje.

Ekspanzija Superinteligencije (da, treba koristiti termin Donalda Trampa), ukrajinski rat i, nikako na trećem mjestu, nacionalno okrepljenje državnih politika (Njemačka) čine trojstvo ponovljenih uticaja, budući da su pojedinačno rođeni kroz prestrukturiranje vlastitih predložaka (AI kroz razvoj tehnološke revolucije, rat kroz svjetsku bezbjednosnu krizu i, najzad, nacionalne politike kroz prestrukturiranje demokratije).

Redefenisanje uticaja mi već živimo kao hljeb i vazduh. Ako je u toku redefinicija istorije čitanja (AI), ako se na naše oči mijenja istorija ratovanja (Evroazija), odnosno prestrukturiraju državne politika (SAD, zapadne nacije itd.), šta onda preostaje dalje za redefinisanje?

Ništa, sve se upravo redefiniše. Percepcija se mijenja na naše oči. Metamorfoza svijeta koji živimo ostvaruje se kroz percepciju. Samo treba pratiti promjene sa četvoro očiju.

REŽINA LIRA

U knjizi Cesar Leal pjesnik i kritičar, izdatoj na engleskom, misli se na akademika i pjesnika (Francisco César Leal, 1924 - 2013), Mario Helio (1965), autor knjige Brazil duboki, Španija crna) piše da teorijsko poznavanje i erudicija ne stoje na putu iskrenoj poetskoj riječi, uprkos prvotnom jazu koji se ponekad čini nepremostiv; slično kaže i kritičarka Ana Lependa da je brazilsko savremeno pjesništvo “polisemično, vezano s emocijama koje okružuju opšte i energično iskustvo”, i da ga karakteriše “dramatično, jedna subjektivna vizija u krugu biti da bi se bilo”.

Delikatno je sačiniti itinerer za totalitet brazilskih pjesnika i poezije sa dosad objavljenim djelima, kaže dalje Hose Luis Garsija (José Luis García) u svom pjesničkom vijencu Antologija brazilske poezije (izd. Laiovento, Santjago de Kompostela, 2001, str. 520). Čisto vidljivi fakti daju mu za pravo - brazilsko pjevanje diseminirano je kroz pet stoljeća, gledamo li na stvar kao što se u mojoj antologiji Poezije Brazila 1525 - 2025. gleda; nevidljivih fakata je više, ili su pak potencijalno u većini već samim tim što se gomila i pjevanje, i recepcija, ne znamo što prije a što obimnije.

RODITI SE I PJEVATI

Nekad mi se čine poezije Brazila - zbog diseminacije sam uzeo plural u naslovu - plave, tamno zelene i zagasito žute, zato što liče na zemlju koja ih rađa. Roditi se u Brazilu, to već znači pjevati.

U tom smislu mislim da je Režina Lira (Regina Lyra, 1948) indikativan slučaj, plodna autorka, svjedok epohe plodnosti kad poezija služi drugim umjetnostima (muzika, društvene mreže, plastika, verbalistika) i one još više njoj; najzad, premda ne i na poslednjem mjestu, tehničke mogućnosti, i još više tehničke ambicije diseminacije pjesničkog govora - govora kome ništa ne može stati na put u zemlji u kojoj se toliko pjeva. O svemu se u Brazilu pjeva, nema toga o čemu se ne pjeva.

Nekad mislim da je to zemlja skrivene političke istorije, posebno moderne koja se ne vidi u cjelosti ni izdaleka; zemlja bez kraja, pa je i politika bez kraja, ni jedna ni druga ne vide se golim okom. Kada mislim na pjesnikinje Brazila, vidim ih u svjetlu te skrivenosti i jedne anegdote: g-đa Kenedi (Jacqueline Kennedy, prva dama SAD) krajem pedesetih znala je da zapita svoje ogledalo, de ogledalce moje, koja je najljepša prva dama na svijetu; Vi, gospođo, začuo bi se odgovor.

Ali je već početkom šezdesetih imala svoj kontrapunkt, bila je to Maria Teresa Fontelle Goulart (prva dama Brazila 1961-64), obožavana u zemlji miliona koji su voljeli da obožavaju, u doba kada je jedna jedina žena imala moć grčkih musa, ćerki Zevsa i Mnemosine da zavlada svijetom preko svoje ljepote.

Pjevati nije isto što i vladati, sugerišu savremene brazilske pjesnikinje: Maćado i Oliveira (Ana Maria Machado, Rosiska Darcy de Oliveira, koja je zbog denunciranja u diktaturi 1964. prošla progone i egzile, do članstva u brazilskoj Akademiji književnosti), Da Silva (Lygia Fagundes da Silva Telles, Sao Paulo, 1918 - 2022) pjevajući o ljubavi, smrti, strahu i ludilu na liri koja nije ista kao instrumenti vladanja, kako u netehnologizovanom, divljem, tako u savremenom, tehnologizovanom svijetu. Interesuje me, dok čitam iskrene brazilske pjesnikinje, hrabrije od muškaraca, kud će krenuti i gdje će se skriti iskrenost u bjekstvu od Superinteligencije.

Pjeva se u brazilskoj savani epski, kao Feliks de Sousa (Alfonso Felix de Sousa, 1925 - 2002); ili antiepski, kao Hulio Gimaraeš (Julio Castañon Guimarães), sa kadencama nalik na pertle, haikovski se pjeva; ili, najzad, kao Režina Lira, u zavojcima muzike savremenog života i ritma prilagođenog savremenoj, najhučnijoj civilizaciji u istoriji.

Uvijek se pjeva, i pjêv ne staje nigdje i nikada. Pjevanje nije dio hučnosti ove civilizacije, pjevanje je dio antihučnosti, govorna tišina, bučna tišina, što bi rekao moj nezaboravni učitelj Bohumil Hrabal (1914 - 1997), najskloniji verbalnoj polifoniji među modernim pripovjedačima. Minimalno verbalan - maksimalno melodičan, to je Brazil.

Iskrenost dolazi od muzike. Režina Lira pjeva kao Astrid Kabral (Astrid Cabral Félix de Sousa, amazonski megalopolis Manaus, 1936), pjesnikinja koja ne bi postojala bez muzike, kantautorka, kako se u estradnom krugu veli, “pjesnikinja napredovanja i povlačenja”, kako dalje kaže kritičarka Nisija Zukolo, što za Liru isto važi.

Iskrenost je, zapravo, što i muzika, napredovanje i povlačenje i za evropsku pjesničku svijest (ponekad čitaj tradiciju, a ponekad ne, zavisno od konteksta) predstavlja ovdje-ondje nedostižan domet; iskrenost je, u mom razumijevanju evolucije šumova ljudskog srca, svojstvenija širokim prostorima, poput dviju Amerika, gdje čovjek nije na udaru, nije upućen na drugoga na svakom koraku, i u svakom trenutlku, kao na Bliskom Istoku, na primjer, ili na Balkanu, ako stvari gledamo geografski i kroz prizmu na geografiji baziranog mentaliteta - tu si stalno na nečijem udaru.

ŽENE VLADAJU LJEPOTOM

Žene koje su vladale ljepotom, dok se ljepotom moglo vladati, druga polovica prošlog stoljeća, bile su: Eloiza Pinjeiro (vezana za dvojicu najboljih muzičara i pjesnika Brazila: Vinícius de Moraes, 1913-1980; Tom Žobim, odnosno Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim, 1927-1994); Norma Jeane Mortensen, alias Merilyn Monroe; Nara Lofego Leão, Rio de Žaneiro 1942–1989; i tolike druge.

Iskrenost je širina, demonstrira brazilska popularna žena toga doba, ali za one koje su stasale uz tu iskrenost, i prenose je još uvijek na filmsko platno, pozorišnu scenu, književni papir, iskrenost više ne stoji na raspolaganju kao instrument umjetničkog uticaja.

Stiže vrijeme postistine, Superinteligencije kojoj će film, muzika i riječ biti smiješni u iskrenom izdanju. Ako se AI uopšte bude smijala. To je zapravo ključno pitanje, da li će AI izbaciti i smijeh iz kataloga iskrenosti kao što već izbacuje retoriku, nježnost, toplinu (osim topline kablova za struju), Šopenhauera, TV, muziku, moral a s njime i lažni moral - svako zlo za neko dobro.

Najpoznatije pjesničke zbirke: Atos u umjetnosti, Percepcija, Autoportret, Odgovor, Hladna noć, Biti ljubavnik i dr.

Murio Leal (Cláudio Murilo Leal) posvetio joj je knjigu Poezija Režine Lire i njena savremenost; Valinjo Alvarez (Reynaldo Valinho Alvarez) istakao je liriku za brazilske prilike i više od ljubavi - način postojanja (Slava hedonizmu u poeziji Režine Lire); moja minornost, pak, zadovoljava se da je uvrsti u antologiju.