oživjele rasprave o genetski zasnovnoj vakcini

Nove vrste vakcina - šanse i opasnosti

Do sada nijedna vakcina, bazirana na DNK i RNK, nije dobila dozvolu za primjenu na ljudima, a više njih se nalazi na kliničkom ispitivanju 

2887 pregleda 0 komentar(a)
Ilustracija, Foto: Shutterstock
Ilustracija, Foto: Shutterstock

Epidemija koronavirusa ponovo je oživjela rasprave o genetski zasnovnoj vakcini i prednostima odnosno rizicima sa kojima je skopčana, piše danas Dojče vele (Deutsche Welle - DW).

Prema široko važećoj teoriji, virusi prodiru u organizam i u ćelijama su sposobni da se razmnožavaju. Oni u određenim ćelijama ponekad, ali ne uvijek, izazovu simptome bolesti. Imunosistem može da prepozna virus i napadnute ćelije i da ih odbrambenom reakcijom odstrani. To imunosistemu uspijeva kod najvećeg broja virusa, ali ne kod svih – izuzetak je, recimo, HIV.

Uobičajena vakcina podrazumijeva unošenje oslabljenih ili umrtvljenih izazivača bolesti, ili njihovih djelova, u organizam. Prema važećoj medicinskoj školi, imunosistem reaguje na strana tijela antitijelima i memoriše taj odgovor u "memorijske ćelije".

Tako organizam u sljedećem susretu sa virusom reaguje bolje i efektivnije, pa se virusna infekcija spriječava ili u najmanju ruku bivaju spriječeni teži oblici bolesti. Što bi značilo da tijelo postaje imuno. U kojoj meri i koliko to traje – to zavisi od mnogo faktora.

Sa druge strane, navodi DW, vakcine zasnovane na DNK i RNK sadrže genetske informacije izazivača bolesti. Ćelije organizma u koje se unese vakcina prevode te informacije u proteine. Bezazleni djelovi virusa takođe izazivaju odbrambeni odgovor imunosistema. Tako organizam i poslije ove vakcine može brže da reaguje na pravi virus.

Vakcina na bazi RNK – ribonukleinske kisjeline – se unosi u organizam u obliku takozvane "informacione RNK", koja sadrži neku vrstu uputstva za izgradnju antigena, proteina koji provociraju odgovor imunosistema.Vakcine na bazi DNK – dezoksiribonukleinske kisjeline – funkcionišu slično, ali molekuli DNK moraju najprije da prodru u jezgro ćelije da bi ih "informaciona RNK" prepoznala i potom tu poruku iznijela iz ćelijskog jezgra.

Prednosti ovih vakcina su mogućnost proizvodnje veće količine u kratkom vremenu i uz manje mjere bezbjednosti – za proizvodnju nije potreban uzročnik ili njegovi djelovi. I vakcinisanje je jednostavnije takozvanim "vakcinacionim pištoljima".

Vakcine zasnovane na DNK i RNK sa sobom nose teoretski mogućnost da unošenjem stranog genetskog materijala u ćeliju on prodre u genetski materijal, genom, same ćelije. Moguće posljedice su pojačano formiranje tumora ili autoimune bolesti. Obimna ispitivanja na životinjama nisu potvrdila ovu mogućnost.

Nasuprot tome, vakcina zasnovana na RNK ne prodire u ćelijsko jezgro, pa ne postoji ni teorijska opasnost da bude integrisana u genom ćelije domaćina. Teoretski je ipak moguće da virusi koji su prisutni u ćeliji "prepišu" RNK u DNK i tako ipak dospiju u genetsku strukturu domaćina. Do sada takav proces nije zabilježen.

Svi ovi teoretski rizici, koji navodno nisu zabilježeni u praksi, odnose se na manji broj ćelija u organizmu, a ne na genom čovjeka koji je vakcinisan. Tvrdnja da ovakve vakcine utiču na čovjekov genom je netačna.

Ovakve vakcine su relativno nestabilne i moraju se stabilizovati, osim toga, potrebne su im transportne materije, na primjer nanočestice. Neželjena dejstva nisu dovoljno ispitana, ali prije izdavanja dozvole za proizvodnju i ovi aspekti moraju da se pokriju u velikim kliničkim studijama.

Do sada nijedna vakcina, bazirana na DNK i RNK, nije dobila dozvolu za primjenu na ljudima. Više njih se nalazi na kliničkom ispitivanju – vakcina se daje dobrovoljcima. Za vakcinisanje životinja nekoliko ovakvih vakcina je već dobilo dozvolu.

U Evropskoj uniji je moguće da se dozvola dobije za cijeli prostor Unije, ako se traži dozvola za primjenu vakcine od Evropske agencije za ljekove (EMA). Dvije države članice preuzimaju u ime svih ocjenu vakcine. U Njemačkoj je nadležan Institut Paul Erlih (PEI) pri Saveznom institutu za vakcine i biomedicinske ljekove.

Trenutno se radi i na drugim vrstama vakcine – bjelančevine uzročnika se takođe upotrebljavaju kao antigen. Postoje i takozvane vektor-vakcine upotrebljavaju bezazlene viruse da bi izazvale odgovor imunosistema.