Glavni uzrok raka kože je ultraljubičasto zračenje Sunca – a ono je posljednjih godina u porastu u skoro cijeloj Evropi. Nova studija otkriva gdje, kada i zašto je UV zračenje povećano.
Nakon što su nam naučnici otkrili da je Evropa, poslije Arktika, kontinent koji se najbrže zagrijava, sada stiže još jedna neprijatna vijest: u Evropi značajno raste i štetno ultraljubičasto (UV) zračenje. Povećanje nije svuda isto: u zavisnosti od lokacije, godišnjeg doba i mjernih stanica, zabilježeni su vrlo različiti trendovi rasta UV zračenja.
Prostor na kojem je zabilježeno pojačano UV zračenje proteže se od zemalja juga, poput Grčke, preko centralnih djelova Skandinavije, pa od zapadnih britanskih ostrva sve do država istočne Centralne Evrope, kao što su Poljska i Slovačka. Samo je na srednjim i južnim djelovima Pirinejskog poluostrva situacija gotovo nepromijenjena.
Posebno veliko povećanje UV zračenja registrovano je u zimskim mjesecima, kao i u urbanim sredinama sa boljim kvalitetom vazduha, gdje je ranije zagađenje (aerosoli) djelovalo kao štit.
Za razliku od ranijih decenija, kada je povećano UV zračenje povezivano sa oštećenjem ozonskog omotača, autori ove studije zaključuju da čak 80 odsto ovog porasta ima veze sa smanjenjem oblačnosti, dok se oko 20 odsto pripisuje smanjenju zagađenja vazduha.
Naučnici su do ovih rezultata došli opsežnim istraživanjem podataka od 2013. do 2022. godine, kombinovanjem mjerenja sa 40 stanica na tlu i američkih (OMI) i evropskih (TEMIS) satelitskih podataka. Istraživanje u kojem je učestvovalo 50 naučnika iz 19 zemalja, uključujući i Srbiju, vodio je Alojz Šmalvizer sa Veterinarskog medicinskog univerziteta u Beču (Vetmeduni), u saradnji sa njemačkim Saveznim zavodom za zaštitu od zračenja (BfS).
Kako nas je čistiji vazduh ostavio bez zaštite kože?
Od početka industrijskog doba, čestice zagađenja u vazduhu (aerosoli) djelovale su kao nevidljivi filter koji je odbijao dio sunčevih zraka nazad u svemir. Smanjenje zagađenja zahvaljujući sve strožim zakonima donijelo je čistiji vazduh, ali je istovremeno uklonilo dio tih čestica koje su ključne za formiranje kišnih oblaka, koji su naš najveći prirodni štit od zračenja.
Da bi oblak uopšte nastao, vodenoj pari su potrebna jezgra kondenzacije – mikroskopske čestice prašine, soli ili zagađenja za koje se vlaga "hvata". Kada se milijarde takvih kapljica okupe, nastaju tamni, gusti kišni oblaci koji uspješno blokiraju Sunce.
A oni lijepi, prozračni bijeli oblačići na plavom nebu – umiju da budu još opasniji od potpuno vedrog neba. Zbog trodimenzionalnog rasijanja svjetlosti kroz ivice oblaka, oni privremeno mogu povećati količinu UV zračenja koje dopire do ljudske kože i do 20 odsto više nego kada je nebo potpuno vedro.
Manjak oblaka doprinosi i bržem zagrijavanju. Da je ovakav scenario neizbježan, naučnici su upozoravali još prije više od dvije decenije. Njemački istraživači su slikovito opisali planetu kao tamni automobil: ako sa njega speremo "šećer u prahu" (aerosole koji odbijaju svjetlost), unutrašnjost će se drastično brže zagrijati. Upravo taj paradoks danas živimo.
Zimska anomalija
Studija otkriva: UV zračenje raste znatno brže tokom zimskih mjeseci (oko 4 odsto godišnje u sjevernim zemljama Evrope) nego tokom ljeta (oko 2 odsto godišnje).
Evropske zime su obično oblačne i sive, a u mnogim urbanim sredinama se i dalje javlja zimski smog, jer meteorološka inverzija zimi djeluje kao poklopac koji zarobljava zagađenje nad gradovima. Čišćenje vazduha uklonilo je ovaj niski štit i donijelo ogroman statistički skok u količini svjetlosti i UV zračenja koji stižu do tla.
Pored toga, snijeg na planinama djeluje kao koso postavljeno ogledalo koje refleksijom pojačava zračenje niz padine i stvara "ping-pong" efekat sa atmosferom. Manje snijega donosi novi klimatski obrt: tlo se zbog tamne površine više zagrijava, ali se ukupno UV zračenje na tim lokacijama smanjuje jer više nema bijelog pokrivača da ga reflektuje ka tlu.
Ipak: ljetnji mjeseci i dalje ostaju period kada je ukupna količina UV zračenja neuporedivo najveća i najopasnija po ljudsko zdravlje.
Rizik od raka kože raste
Procjene pokazuju da bi ovaj decenijski skok zračenja mogao da poveća učestalost nemelanomskog raka kože za čak 24 odsto – ukoliko ne promijenimo svoje navike. Jer, u Evropi je najzastupljeniji tip potpuno bijele kože, koji je ujedno i najosjetljiviji na UV zračenje. Evropa je prva na svijetu po broju malignih oboljenja kože.
Dok je melanom poznat kao izuzetno agresivan rak koji nastaje iz mladeža, nemelanomski tipovi su znatno češći. Oni nastaju u gornjim slojevima kože i direktno su povezani sa kumulativnim (dugotrajnim) izlaganjem suncu tokom života.
Uticaj na prirodu: Ugrožena fotosinteza
Pored direktne opasnosti po zdravlje ljudi, naučnici upozoravaju da ovaj nagli porast UV zračenja ozbiljno utiče i na prirodu oko nas. Pod uticajem intenzivnijeg Sunčevog zračenja mijenjaju se kopneni i vodeni ekosistemi, što direktno narušava balans fotosinteze kod biljaka.
To ne samo da slabi prirodnu sposobnost vegetacije da prerađuje ugljen-dioksid, već negativno utiče i na poljoprivrednu produktivnost i prinose usjeva u Evropi. Autori studije naglašavaju da se ovi ekološki uticaji ne smiju posmatrati odvojeno, već kao dio šireg i složenijeg klimatskog problema.
Može li tehnologija da zamijeni prirodni štit?
Neke zemlje uveliko koriste tehnologiju sijanja oblaka u borbi protiv suše i zagađenja vazduha. Istovremeno, neki naučnici sve ozbiljnije razmatraju radikalna rješenja kroz takozvani solarni geoinženjering ili modifikaciju sunčevog zračenja (SRM). Međutim, to su eksperimenti koji ostaju u polju oštrih naučnih i političkih debata.
Za sada nam preostaje jedino da se prilagodimo novoj stvarnosti pod sve intenzivnijim Suncem – da pokrivamo tijelo odjećom i tamo gdje je to moguće, budemo u sjenci.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
