Predsjednik Skupštine Andrija Mandić i njegova Nova srpska demokratija (NSD) kao najbrži put ka dobrim odnosima sa Vašingtonom vide saradnju sa Izraelom.
To ocjenjuju sagovornici “Vijesti” komentarišući nedavno potpisivanje šefa crnogorskog parlamenta inicijative američkog i izraelskog kolege da predsjednik SAD Donald Tramp dobije Nobelovu nagradu za mir, ali i mnoge druge primjere saradnje sa zvaničnim Izraelom i jevrejskim organizacijama.
NE PROPUSTITE
Mandić je nedavno podržao nominaciju Trampa koju su početkom decembra sačinili predsjednik američkog Kongresa Majk Džonson i čelnik Kneseta (izraelski parlament) Amir Ohana.
Saradnja Mandića sa Izraelcima datira još od 2016. godine, kada je kampanju tadašnjem Demokratskom frontu za parlamentarne izbore radio izraelsko-britanski marketinški stručnjak Aron Šaviv, a prema navodima nekih medija, sadašnji šef parlamenta ga je angažovao i sedam godina kasnije kad se kandidvoao za predsjednika države.
Spoljnopolitički komentator Boško Jakšić ocjenjuje da su veze stečene 2016. godine “nesumnjivo zadržane i podsticane iz Beograda”.
On podsjeća da su te godine Mandić i lider njegovog koalicionog partnera Demokratske narodne partije (DNP) Milan Knežević optuženi da su na dan izbora pokušali izvršiti državni udar, dodavši da je “ostala nerazjašnjena uloga Šaviva”.
Prilikom oproštajne posjete prethodnog ambasadora Izraela u Crnoj Gori Jahela Vilana u julu 2024. godine, Mandić je naglasio da će ta država u Crnoj Gori “uvijek imati iskrenog prijatelja i saveznika, i poželio da Vilan prenese srdačan pozdrav predsjedniku Kneseta”.
Vilan je istakao da su odnosi Crne Gore i Izraela mnogo bolji nego što su bili četiri godine prije toga (period kad je na vlasti u Crnoj Gori bila Demokratska partija socijalista), dodajući da su Crna Gora i Srbija danas najsigurnije turističke destinacije za njegov narod.
Mandić je bio počasni gost na svečanoj dodjeli nagrade Teodor Hercl, koju je organizovao Svjetski jevrejski kongres, u Muzeju moderne umjetnosti u Njujorku. Tom prilikom je razgovarao sa predsjednikom Svjetskog jevrejskog kongresa Ronaldom Lauderom, američkim milijarderom, biznismenom, nekadašnjim ambasadorom SAD i filantropom.
Krajem oktobra 2024. godine, Mandić je u Budvi otvorio Jedanaestu konferenciju “Mahar”, koja predstavlja tradicionalno okupljanje Jevreja sa prostora bivše Jugoslavije, jugoistočne i centralne Evrope.
Sve manje se pominje Rusija
Saradnik u nastavi na Fakultetu političkih nauka i nekadašnji savjetnik predsjednika države Mladen Grgić ističe da put ka Vašingtonu preko Izraela od Mandića ne traži promjenu političkog diskursa.
“Vjerujem da stratezi njegove vanjskopolitičke agende s razlogom vjeruju da je ulazak u Vašington možda najbrži, ali i najekonomičniji preko Izraela, najvećeg saveznika SAD, a pogotovo u novoj administraciji. Ostali putevi, npr. lobiranje u Vašingtonu, mogu biti skupi i spori, ali i bez dugoročnog efekta. Ako je cilj Vašington, rekao bi da se radi o pragmatičnoj strategiji, i najblažoj - ne iziskuje bilo kakva vrednosna skretanja. Naprotiv”, objašnjava.
On dodaje da se “čini da je Izrael važan šraf njegove vanjskopolitičke agende”.
“Sve manje se pominje Rusija, a sve više SAD i Izrael, naravno, kada pričamo o zemljama van našeg regiona”, ističe Grgić.
Jakšić podsjeća i da je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić preko Izraela pokušavao da se približi SAD.
“Pošto je preko Vučića obezbijedio bliskost sa Kremljom, i Mandić bi da sjedi na nekoliko stolica, od kojih je ona u Ovalnoj sobi Bijele kuće veoma važna. Pokušava da kopira predsednika Srbije koji pod imenom ‘Partnerstvo za budućnost’ pokušava da promiviše stratešku saradnju u trouglu SAD-Izrael-Srbija. Bio je to pokušaj da se preko Izraela i jevrejskog lobija Vučić približi administraciji Donalda Trampa, ali uzalud. Da li je Mandić naučio lekciju? Sumnjam”.
Zapad koristan, Moskva skupa
Odgovarajući na pitanje zašto je Izrael toliko bitan, Grgić ukazuje da i Mandić shvata da mu je Zapad koristan, a Rusija skupa.
“Čini se da je Mandić shvatio da je korisno imati sponzore na Zapadu, jer je granica na istoku zatvorena a bliskost sa Rusijom je sve skuplja. Izrael je značajan saveznik i najlakši za prići - nije potrebna promjena vrednosnog narativa. Takođe, veliki broj naših političara vjeruje da blagoslov iz SAD ima veliku ulogu u formiranju vlade i može biti kontrateza eventualnom ‘pritisku’ iz EU. Dosta je to plod percepcije, ali ona je nekada za politiku važnija od realnosti”.
Jakšić dodaje da je “nesumnjivo da je Izrael bolje imati za saveznika nego protivnika, imajući u vidu nesrazmjerno veliki uticaj koji sedam miliona izraelskih Jevreja, i njih nešto više u dijaspori, imaju na svjetska zbivanja”.
“Izrael je istovremeno neraskidivim sponama vezan za sadašnju američku administraciju, pa je to razlog više za razvoj saradnje. Dvije decenije od kako su uspostavljeni diplomatski odnosi, jevrejske organizacije po Izraelu i SAD često podsjećaju da su veze dva naroda uspostavljene još u rimska vremena, da su mnogi Jevreji u Crnoj Gori preživjeli Holokaust i da u Kotoru i danas postoji jevrejsko groblje. Podsjeća se i da je Crna Gora 2012. zvanično priznala judaizam i da je godinu kasnije u Podgorici otvorena prva sinagoga”.
On objašnjava da je ta saradnja na obostranu korist.
“Izrael ima jasno definisan interes - Crna Gora je u NATO i vodeći je kandidat za ulazak u EU, pa je dobrodošao saveznik u regionu u kome rastu uticaji Rusije, Turske i Irana. Ističe se i ekonomski potencijal: izraelske ekspertize u poljoprivredi, hidro tehnologiji, obnovljivoj energiji. Važan segment je vojna saradnja. Dvije zemlje su 2023. potpisale 20 miliona eura vrijedan ugovor o izvozu sistema “Elbit” izraelske minobacačke municije Crnoj Gori, treći od kako je 2019. uspostavljena bezbjednosno-vojna saradnja”, konstatuje Jakšić.
Kako dodaje, saradnja dviju država se ogleda i u turizmu, podsjetivši da su u prethodnoj godini turisti iz Izraela bili među najbrojnijima.
Desničari tradicionalni partneri Izraela
Grgić objašnjava da konzervativne političke strukture desne orijentacije imaju tradicionalno dobre odnose sa Izraelom:
“Bivši predsjednik Republike Srpske, Milorad Dodik je godinama ulagao u taj odnos, slično je i sa liderima Mađarske, Slovačke, Češke... Ali, imajte u vidu da ključne zemlje EU imaju odlične odnose sa Izraelom. Tokom rata u Gazi to možda nisu isticale, ali to se nije promijenilo. I zemlje regiona, uključujući Hrvatsku i Srbiju, imaju dobre odnose sa Izraelom. Jedino je Slovenija, od zemalja naše šire regije, bila glasna u svojoj principijelnoj kritici zločina u Gazi”.
Jakšić ocjenjuje da je problem “što kalkulacije Mandića, Kneževića, Vučića ili Dodika manje počivaju na ostvarivanju državnih interesa, a više se svode na traganje za saveznikom kome ne smetaju njihove autokratske ideje i nacionalistički naboji”.
“Predsjednik Izraela Benjamin Netanjahu je prirodan izbor, ali u regionu ne shvataju da će im tako važan partner okrenuti leđa kada dođe do zaključka da mu oni više nisu potrebni. Danas evropska Crna Gora više treba Izraelu nego Izrael Crnoj Gori, ali pokušajte to da objasnite ovim političarima koji umišljaju da su veliki igrači globalnog gambita koji je u toku”.
On objašnjava da su “decenijski saveznici Izraela iz zapadne Evrope značajno ohladili odnose sa vlastima Netanjahua tokom rata u Gazi zbog koga je Međunarodni krivični sud za premijerom raspisao poternicu, a institucije UN razmatraju da li da Izrael optuže za genocid”.
Dodik proputio, Vučić nastavio, Mandić slijedi
Jakšić podsjeća da je “izraelski kanal na zapadnom Balkanu prvi otvorio Dodik.
“Neprijatelj mog neprijatelja (muslimana) je moj prijatelj. Izraelski savjetnici stigli su u Banjaluku odmah za njima i izraelski investitori i prodavci oružja, vojne i policijske opreme. Dodik će krajem ovog mjeseca ponovo posjetiti Izrael, što će biti njegovo prvo putovanje poslije marta 2025. kada je 'zamoljen' da napusti konferenciju o antisemitizmu u Jerusalimu pošto je Sud BiH zatražio raspisivanje međunarodne potjernice za njim zbog podrivanje ustavnog poretka BiH i nepoštovanja odluka Ureda visokog predstavnika (OHR)”.
Jakšić dodaje da i Vučić odavno ima izraelske savjetnike (Šaviv, Srulik Ajnhorn, Asaf Eisen) te da “Mandić samo slijedi matricu ponašanja koja se ispisuje u Beogradu”.
“Četnički vojvoda na položaju predsjednika crnogorske skupštine imenovao je za savjetnicu predsjednicu Jevrejske zajednice Crne Gore (Ninu Ofner Bokan). Izrael je posljednjih godina postao jedan od većih investitora u Srbiji. U Trampovom društvu je 2020. Vučić potpisao saglasnost da Srbija svoju ambasadu iz Tel Aviva preseli za Jerusalim - suprotno svim odlukama UN. Mandić je tokom prošlogodišnjeg boravka u zvaničnoj posjeti Izraelu ponovio grešku. U želji da se umili domaćinima, posjetio je i istočni Jerusalim koji Crna Gora priznaje kao buduću prestonicu nezavisne palestinske države”.
Ofner Bokan je, takođe, i potpredsjednica Svjetskog jevrejskog kongresa.
Mandić je u februaru prošle godine boravio u zvaničnoj posjeti Izraelu i tom prilikom se u sastao sa predsjednikom te države Isakom Hercogom, ali i šefom Kneseta Ohanom.
Šef crnogorskog parlamenta je tom prilikom posjetio i stari grad Jerusalim koji je pod kontrolom Izraela, ali ga Palestina smatra svojom teritorijom i glavnim gradom, što je i zvaničan stav UN-a, ali i Crne Gore. Zbog ovoga je reagovala ambasada Palestine u Crnoj Gori.
Tom prilikom, Mandić se pohvalio i da se susreo sa Efraimom Zurofom, posljednjim lovcem na naciste.
Saradnja tokom zločina - poruka svojima ili promašen potez?
Govoreći o tome kakvu poruku Mandić šalje saradnjom sa Izraelom u jeku ratnih zločina koje ta država vrši u Gazi, Grgić ističe da se šef crnogorskog parlamenta obraća isključivo svojim biračima i potencijalnom biračkom tijelu, ne mareći šta drugi misle.
“Takođe, valja razdvojiti vanjsku i unutrašnju politiku, i biti oprezan sa ‘moralisanjem’ jer bi mnogi naši zakleti partneri pali na ispitu iz morala”.
Jakšić, sa druge strane, ocjenjuje da “Mandić šalje poruku koju od njega očekuju njegovi politički mentori u Beogradu”.
“Ako Srbija rizikuje da bude postavljena na međunarodni stub srama, onda taj rizik mora da prihvati i Crna Gora. To što takva politika ne pomaže ubrzanju evrointegracija, Vučiću ne smeta. Naprotiv. Svako je na tom putu ometanja proevropske Crne Gore dobrodošao. Vučić, Dodik, Mandić i Knežević ne samo da su proruski raspoloženi, već je njihova bliskost sa Izraelom, preko granica ekonomskih interesa, u ovom trenutku sasvim kontraproduktivna, a nadanja da će preko Netanjahua stići do Trampa sasvim iluzorna, baš kao i Mandićevo potpisivanje inicijative da Tramp dobije Nobelovu nagradu za mir”, konstatuje, podsjećajući da je američki predsednik “prošle godine vojno intervenisao u Iranu, Siriji, Jemenu i Nigeriji, ove godine u Venecueli, a oružjem prijeti i Evropi - prisilnom kupovinom ili okupacijom Grenlanda”.
Ove postupke on označava kao “još jedan Mandićev promašeni izbor”.
I partijske kolege gledaju ka Jerusalimu
Osim Mandića, u saradnji sa Izraelcima istakli su se i drugi članovi njegove stranke.
Prilikom posjete Mandića Izraelu, sa njim u delegaciji su bili i ministar urbanizma, prostornog planiranja i državne imovine Slaven Radunović, Marko Kovačević koji je tada bio i poslanik, ali i šef grupe prijateljstva, episkop pakračko-slavonski Jovan, te članovi Mandićevog Kabineta. U toj posjeti je bila i ćerka predsjednika Skupštine, ali su iz kabineta saopštili da je sama snosila troškove. Radunović i Kovačević su članovi Mandićevog NSD-a.
Tokom prvog mandata Marka Kovačevića na čelu Nikšića u toj opštini je podignut spomenik Velveta. To obilježje podignuto je na sportskom aerodromu na Kapinom polju u znak zahvalnosti Izraela Crnoj Gori i bivšoj Jugoslaviji zbog pomoći u ratu protiv arapskih država 1948. Spomenik je podignut u čast vojne akcije Velveta iz te godine, kada su nekadašnje Čehoslovačka i Jugoslavija pomogle novoformiranu državu Izrael. Čehoslovačka je Izraelcima prodala određenu količinu pješadijskog naoružanja i municije, a od maja 1948. počela im je tajno isporučivati i svoje borbene avione, dok je na Kapinom polju obavljeno međuslijetanje i dopuna goriva.
Dok je bio poslanik, upravo je Kovačević bio na čelu grupe prijateljstva Supštine Crne Gore sa Izraelom. U sadašnjem sastavu tog tijela, prema podacima sa sajta parlamenta, od sedam članova - četiri su iz NSD-a.
Kovačević je krajem novembra prošle godine upriličio prijem za studente sa koledža iz Jerusalima, a nedugo za njim i u Vladi ih je primio potpredsjednik za obrazovanje, nauku i odnose sa vjerskim zajednicama Budimir Aleksić, takođe član NSD-a.
I Rezolucija o Jasenovcu spaja
Na predlog Mandićeve koalicije “Za budućnost Crne Gore”, Skupština je krajem juna 2024. usvojila Rezoluciju o genocidu u sistemu logora Jasenovac, Dahau i Mauthauzen, kao odgovor na rezoluciju Generalne skupštine Ujedinjenih nacija (UN) o genocidu u Srebrenici.
Mnogi kritičari vlasti su ocijenili da taj akt ima za cilj da naruši dobre odnose sa susjednom Hrvatskom i uspori evropske integracije. Ipak, ona, ali i zajedničko stradanje Srba i Jevreja u logorima Nezavisne države Hrvatske nekoliko puta su spominjani prilikom susreta Mandića, Kovačevića i izraelskih političara.
Vilan je prilikom svoje oproštajne posjete pozdravio usvajanje rezolucije dodavši da njegova država nije glasala za Rezoluciju UN o Srebrenici.
U saopštenju povodom susreta Mandića sa aktuelnom izraelskom abmasadorkom Avivit Bar-Ilan u maju prošle godine navedeno je i da se “razgovaralo i o važnosti njegovanja kulture sjećanja.
“U tom kontekstu, podsjetili su da je Skupština ove godine prvi put obilježila 22. april – Dan sjećanja na žrtve genocida u logorima Jasenovac, Mauthauzen i Dahau”, kazali su iz parlamenta.
Tokom susreta sa Zurofom, Mandić je saopštio da je “njegova podrška usvojenoj Rezoluciji o genocidu u sistemu logora Jasenovac, Dahau i Mauthauzen od nemjerljivog značaja za očuvanje istorijske istine i kulture sjećanja”.
Kovačević je zajedno sa Vilanom i direktorom NVO Centar za afirmaciju RE populacije Nardijem Ahmetovićem posjetio rekonstruisanu ulicu u nikšićkom naselju Rudo Polje i tom prilikom su otkrili tablu sa njenim novim nazivom - Ulica jasenovačkih žrtava.
Bonus video:
