Partije u Crnoj Gori se pri mobilizaciji glasačkog tijela u najvećoj mjeri oslanjaju na klijentelizam, etničku i vjersku pripadnost birača i “jake” stranačke lidere, dok imaju teškoća da kroz jasno izrađene programe predstave svoju politiku građanima. Rezultat takvog pristupa je da se suštinska rasprava potiskuje u drugi plan, u korist stabilnosti i trgovine političkom podrškom za konkretne koristi.
To proizilazi iz nalaza istraživanja (objavljenog u februaru) o demokratskoj odgovornosti i tome kako partije u Crnoj Gori grade odnos s biračima, čiji su autori profesor na američkom Univerzitetu Djuk Herbert Kičel i docent na Univerzitetu Bilkent u Ankari Kerem Jildirim.
Istraživanje je analiziralo postupke i obrasce ponašanja Demokratske partije socijalista (DPS), bivšeg Demokratskog fronta (DF), Pokreta Evropa sad (PES), Bošnjačke stranke (BS), Građanskog pokreta (GP) URA i Demokrata u periodu od 2022. do 2024. godine.
U dokumentu, u koji su “Vijesti” imale uvid, ocijenjeno je da politički sistem u državi prolazi kroz sporu i neujednačenu transformaciju, te da je slabljenje dominacije jedne stranke (DPS) donijelo veću konkurenciju, ali i veću nestabilnost i fragmentaciju.
“Klijentelizam (dugoročni odnosi političke zavisnosti i uzajamnih usluga) i politika identiteta i dalje ostaju snažni organizacioni principi politike, dok novi pokreti osporavaju pozicije ustaljenih elita, ali još nijesu iz temelja promijenili način na koji se partije povezuju s biračima”, navodi se.
Iz istraživanja proizilazi da se DPS izdvaja kao stranka s najjačim “intenzitetom” povezivanja s biračima, posebno kroz, kako se navodi, klijentelizam, a uz istovremeno snažno oslanjanje na etnopolitičku mobilizaciju i poruke o tome da su sposobni da upravljaju državom.
Bivši DF se, prema istraživanju, profiliše kroz snažno etničko i vjersko predstavljanje birača, uz izraženo oslanjanje na etnopolitičke poruke, dok se za PES premijera Milojka Spajića smatra da najviše ulaže u tzv. valentnu kampanju (politike u kojima je fokus na tome ko djeluje sposobnije i ozbiljnije), a pokazuju i niži nivo klijentelističkog djelovanja i slabije oslanjanje na etnopolitičke poruke od većine ostalih stranaka.
BS, kao i DF, spada među partije koje najviše grade vezu s biračima kroz etničku i vjersku pripadnost, a i među najizraženijim je akterima klijentelističkog povezivanja. GP URA se dominantno oslanja na valentnu kampanju, kao i vidljiv “nagib” ka klijentelističkom obrascu povezivanja s biračima, dok Demokrate pokazuju izraženiju sklonost ka klijentelističkom, nego programskom načinu povezivanja s biračima.
U dokumentu, u koji su “Vijesti” imale uvid, ocijenjeno je da politički sistem u državi prolazi kroz sporu i neujednačenu transformaciju, te da je slabljenje dominacije jedne stranke (DPS) donijelo veću konkurenciju, ali i veću nestabilnost i fragmentaciju
“SISTEM” PREŽIVIO PAD DPS-A
Crnogorski politički pejzaž je u istraživanju opisan kao prostor obilježen “ukorijenjenom dominacijom” neprogramskih oblika povezivanja s biračima (načina pridobijanja birača koji se ne zasnivaju prvenstveno na politikama i programima) unutar visokocentralizovanog partijskog sistema.
“Demokratska odgovornost prije svega je oblikovana kroz intenzivan relacijski klijentelizam (poput partijskog zapošljavanja prim. aut.), personalističko liderstvo i duboku etno-vjersku mobilizaciju, a taj obrazac opstaje uprkos nedavnoj smjeni vlasti. Iako partije naglašavaju upravljačku kompetentnost i održavaju razgranate organizacione mreže, one imaju teškoća da ponude jasno različite programske alternative ili da izgrade široku i stabilnu partijsku identifikaciju”, piše u dokumentu.
Ukazano je i na ravnotežu u kojoj se politička konkurencija uglavnom vrti oko raspodjele patronata (političke zaštite i koristi) i mobilizacije određenih identitetskih grupa, čime se suštinska rasprava o politikama potiskuje u drugi plan, u korist stabilnosti i partikularističke razmjene.
“Crnogorski partijski sistem izdvaja se u postkomunističkom regionu po tome što spaja istorijski visok nivo institucionalizacije s relativno slabom programskom strukturom... DPS je za sobom ostavio kohezivan, ali na patronatu zasnovan sistem, u kom klijentelističke i personalističke veze nastavljaju da oblikuju političku konkurenciju i nakon njegove smjene s vlasti”, podvučeno je.
IDENTITETSKA PITANJA I KULT LIČNOSTI
U dokumentu je naznačeno da programsko povezivanje partija s biračima u Crnoj Gori spada među najslabije u postkomunističkim zemljama Evrope - to znači da uglavnom nema jasnog razlikovanja među strankama po politikama koje nude, dok “neekonomska, identitetska pitanja” najčešće imaju veću težinu od ekonomskih programa.
Oslanjanje na ličnost i harizmu vođe, a ne na program partije predstavljajeno je kao centralni mehanizam političke scene. Navedeno je da se DPS, dok je na čelu te stranke bio Milo Đukanović, u velikoj mjeri oslanjao na “harizmatski autoritet svog lidera kako bi mobilisao podršku”.
Na skali od jedan do četiri, DPS je blizu vrha ljestvice, GP URA i PES nešto ispod njih, dok su sve ostale partije (Demokrate, DF i BS) značajnije ispod nivoa DPS-a.
Istaknuto je da deskriptivna reprezentacija (predstavljanje birača preko pripadnosti istoj etničkoj ili vjerskoj grupi) predstavlja naročito snažno sredstvo mobilizacije, te da u tome prednjače partije bivšeg DF-a i BS. Ostali imaju umjerenije rezultate, pri čemu se malo izdvaja DPS.
U istraživanju piše da upravljački kapacitet (sposobnost da se efikasno vodi država) i reputacija kompetentnosti služe kao snažni mehanizmi povezivanja s biračima, pri čemu DPS i PES “snažno ističu svoju sposobnost” da efikasno upravljaju državom i održavaju stabilnost, piše u istraživanju.
KLIJENTELISTIČKO DRUŠTVO
Ukazano je da je klijentelistička razmjena (politička podrška u zamjenu za usluge, zapošljavanje, privilegije ili druge koristi) rasprostranjena i duboko institucionalizovana, te da je karakteriše stabilan obrazac koji daje prednost dugoročnim odnosima patronata (trajnim mrežama političke zaštite i uzajamnih usluga) u odnosu na jednokratnu “kupovinu” glasova.
Ocijenjeno je da cjelokupan sistem ulaže znatno više napora u relacijske klijentelističke veze nego u izborni klijentelizam poput jednokratnog davanja poklona, novca ili usluga radi dobijanja glasa u izbornoj kampanji, a naglašeno je da među partijama postoje određene razlike.
“DPS bilježi najviši rezultat (na skali od jedan do četiri), a odmah iza njega je BS. PES, kao nova partija na sceni, ima vidljivo niži rezultat od ostalih. U cjelini gledano, Crna Gora pokazuje veoma izražen klijentelizam, pri čemu najveći napor ulažu partije koje su duže prisutne i bolje ukorijenjene u sistemu. DPS pokazuje najjači intenzitet i u izbornim i u relacijskim oblicima povezivanja, a odmah iza njega je BS...”, piše u istraživanju.
Napomenuto je i da mobilizacija partijske identifikacije (odnosno osjećaj trajne pripadnosti nekoj stranci) ostaje “izuzetno slaba”, iako DPS uspijeva da zadrži lojalnost birača, “što je u suprotnosti s plitkim korijenima novijih partija”.
“... Politički akteri u Crnoj Gori imaju relativno slabu sposobnost da mobilišu birače samo na osnovu imena, identiteta i prepoznatljivosti partije”, istaknuto je.
Međutim, i u toj kategoriji DPS ostvaruje rezultat blizu vrha (na skali od jedan do četiri), dok i bivši DF bilježi zapažen rezultat.
“Svi ostali akteri imaju znatno niže rezultate, pri čemu se trenutno vladajući, ali nedavno osnovani PES nalazi gotovo pri samom dnu”, konstatovano je u dokumentu.
Bonus video:
