Pokret Evropa sad (PES) premijera Milojka Spajića baziraće svoju kampanju za parlamentarne izbore naredne godine na priči o uspjehu države u pregovorima s Evropskom unijom (EU), ali neće zaboraviti ni narativ o ekonomskom boljitku, koji ih i doveo na vlast. S druge strane, opoziciona Demokratska partija socijalista (DPS) svoju će platformu graditi na kritici vlasti - njene dinamike i načina rada, a posebnu pažnju posvetiće rastu inflacije i padu životnog standarda. Kad je riječ o Novoj srpskoj demokratiji (NSD), ona će se osloniti na novi, “zapadnjački” imidž svog lidera, šefa parlamenta Andrije Mandića.
Tako profesor Fakulteta političkih nauka (FPN) u Beogradu Miloš Bešić analizira za “Vijesti” na čemu bi mogle da se temelje kampanje crnogorskih stranaka na državnim izborima sljedeće godine.
On je ocijenio da će vladajućim Demokratama u fokusu biti borba s organizovanim kriminalom i korupcijom. Što se tiče opozicije, sagovornik kaže da će dugogodišnji koalicioni partner NSD-a i doskorašnji konstituent vlasti, Demokratska narodna partija (DNP) Milana Kneževića, “tvrđom” retorikom i “narodnjačko-populističkim” pristupom privući radikalniji dio “srpskog” biračkog tijela, da će Evropski savez s građanske pozicije osuđivati poteze vlasti, a da se Građanski pokret (GP) URA Dritana Abazovića nalazi u problemu zbog poteza koje su povukli dok su činili stožer manjinske Vlade koja je prethodila akutelnoj, ali da će “populističko-ljevičarskim djelovanjem” pokušati da pridobije glasove.
Iako su parlamentarrni izbori godinu daleko, partije i njihovi funkcioneri uveliko su počeli s kampanjom: obilasci terena, taktike mobilizacije glasača i javni diskurs ispunjen narativima koji će biti “udarnički” naredne godine - samo neki su od primjera da su “pripreme” za 2027. i te kako u toku.
EVROPA ISPRED SVEGA
Nastupajući na ekonomskoj platformi, s obećanjima o povećanju minimalnih plata i penzija, a smanjenju radnog vremena na sedam sati, PES je na prethodnim državnim izborima 2023. osvojio četvrtinu glasova (preko 77 hiljada) onih koji su izašli na birališta.
Bešić ocjenjuje da će toj stranci evropske integracije biti “tema broj jedan”, bez obzira na ishod samog procesa pristupanja EU do trenutka održavanja izbora. Spajićeva Vlada je od njenog formiranja krajem oktobra 2023. zatvorila 11 pregovaračkih poglavlja (14 ukupno), ali - iako je cilj Podgorice da što prije potpiše pristupni ugovor s EU, radna grupa za izradu tog dokumenta još nije formirana. Stručnjaci su upozoravali da je taj posao potrebno obaviti što prije, usljed promjena na geopolitičkoj sceni.
“Dakle, sve i da se ne potpiše ugovor o pristupanju, zatvoriće dovoljan broj poglavlja. To opravdava njihovu najlogičniju poziciju - da tema broj jedan bude evropske integracije. Mislim da će evropsku integraciju da povežu s ekonomskim temama. Prema tome, ekonomske teme neće biti onako dominantne kao što su bile u prethodnoj kampanji”, rekao je Bešić.
On, međutim, tvrdi da će ekonomske teme biti “sastavni dio paketa evropskih integracija”.
“Računajte jedan koktel, gdje imate odnos 70 odsto priča o evropskim integracijama i 30 odsto narativ o ekonomskom boljitku, koji je rezultanta njihovog dosadašnjeg rada i budućnosti u EU”, podvukao je sagovornik.
Kad je u pitanju najjača opoziciona partija - DPS, Bešić kaže će oni pokriti vrlo širok spektar tema, ali da će im ključna stvar biti teza koju su funkcioneri te stranke već iznosili u javnost: da su sve promjene koje se dešavaju ili provizorne, ili nevidljive, ili lažne, ili štetne po državni integritet Crne Gore.
“Neće oni osporavati rezultate koji su postignuti na planu EU, ali će osporavati dinamiku i način rada. Vjerovatno će argument biti da je sve ono što se u stvarnosti dešava u suprotnosti s evropskim vrijednostima, a da formalno proces evropskih integracija nema težinu ukoliko se zemlja suštinski ne približava EU”, kazao je on.
Prema njegovim riječima, DPS će posebno kritikovati ekonomske rezultate Vlade.
“... Kad je reč o inflaciji i nekim aspektima ekonomije i svakodnevnog života koji se tiču građana, tu stvar stoji na njihovoj strani s tim argumentom... Oko standarda života, visine inflacije - to će biti drugi dio problema, ali u suštini to će biti jedan široki spektar tema gdje će oni, jednostavno, s opozicionog stanovišta da kritikuju aktuelnu vlast”, konstatovao je Bešić.
NSD-U “MEKŠI”, DNP-U “TVRĐI” SRBI
Govoreći o prosrpskim partijama, NSD-u i DNP-u, profesor ističe da je moguće da će te dvije stranke izaći samostalno na izbore, ali i da postoji “pristojna vjerovatnoća” da opet nastupe u koaliciji. Naveo je da smatra da je do raskola u njihovoj koaliciji (nekadašnji Demokratski front), između ostalih stvari, došlo i zbog toga što se Mandić “okrenuo ka Zapadu”.
“Mislim da je to bio okidač, u najmanju ruku... Mandić želi da se transformiše od jednog nacionalističkog lidera, ka vrsti umjerenog desničara, nekog ko vodi računa o interesima Srba, ali ko je proevropski orijentisan desničar”, ocijenio je Bešić.
“Vijesti” su krajem prošle godine pisale o tome kako je prvi čovjek Skupštine počeo da “brusi” svoj imidž na Zapadu, pa je već prešao put od nepoželjnog partnera, kad je sjeo u prvu parlamentarnu fotelju, do sad već redovnog gosta na važnim zapadnim adresama.
Što se tiče DNP-a, Bešić je naveo da je lideru te stranke Kneževiću odgovaralo da zauzme “tvrđu srpsku poziciju”.
“... Ukoliko idu sami, jasno je da će to biti jedna eksplicitna srpska kampanja s naglašenim narodnjačko-populističkim pristupom. To je ono što se danas u Evropi radno zove - desničarenje. Znači, populistički napad s narativom koji je blizak običnim ljudima, glasačima u ruralnim područjima, nižeg obrazovanja...”, ocijenio je on.
Kneževićeva stranka je krajem januara napustila Vladu i vlast u glavnom gradu, nakon što njihovi identitetski zahtjevi u domenu jezika, državljanstva i zastave nisu bili uvršteni na dnevni red sjednice izvršne vlasti, pa se o njima nije ni raspravljalo. Zahtjevima je prethodilo protivljenje DNP-a izgradnji postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u zetskom naselju Botun - projekta koji sprovodi podgorička vlast.
Bešić je konstatovao da DNP ima problem kad je riječ o organizaciji i vođstvu, jer “osim Kneževića nemaju prepoznatljivog lidera”, te da “na terenu ne mogu da odigraju utakmicu” kao NSD.
“Bez obzira na nemali broj simpatija koje u srpskom biračkom tijelu uživa Knežević, ne treba zaboraviti da je NSD mnogo bolje organizovana partija, s većim brojem istaknutih pojedinaca koji mogu da se uključuju u izbornu utakmicu... a to može biti važan faktor”, rekao je on, dodajući da u tom kontekstu treba imati u vidu činjenicu da je, prema njegovoj procjeni, trećina srpskog biračkog tijela “proevropski” orijentisana.
Sagovornik podsjeća da je i trećina tog biračkog tijela “radikalno srpski” orijentisana, što “inklinira Kneževiću”, a da je ostatak “negdje između”.
“... Prema tome, u realnom rasporedu snaga između te dvije stranke, očekivao bih 50-50 raspodjelu, ali zbog činjenice da je NSD u vlasti, kao i da imaju bolju organizaciju, mislim da će se to biračko tijelo rasporediti, u najmanju ruku, 60-40 u korist NSD-a”, ocjenjuje Bešić.
DEMOKRATE U BORBI PROTIV MAFIJE
Kad je riječ o Demokratama, Bešić poručuje da je tu situacija jasna - osloniće se na rezultate u borbi protiv kriminala. Konstatovao je da ta stranka, kao partijsku strategiju, sebe doživljava kao dio državnog aparata koji je zadužen za “obračun s prošlošću u negativnom smislu”.
“... Tu mislim na obračun sa organizovanim kriminalom. I to ima političku konotaciju, jer se taj kriminal s kojim se oni bore dominantno pripisuje DPS-u... Njihov glavni argument biće borba protiv organizovanog kriminala, pozivaće se na sve rezultate koje su postigli u tom dijelu”, kaže on.
Podjelom “plijena” nakon formiranja vlasti u oktobru 2023, Demokratama je pripao sektor bezbjednosti, a u međuvremenu su uhapšene brojne osobe bliske režimu DPS-a i protiv njih su podignute optužnice. Posljednja “krupna riba” bio je Aco Đukanović, brat višedecenijskog lidera DPS-a, Mila Đukanovića. Ipak, većina tih hapšenja još nije “dala” pravosnažne presude, a opozicija je Demokrate optuživala za revanšizam, kao i da procesom “vetinga”, koji oni tvrde da sprovode u institucijama kojima upravljaju, “čiste” njima nepodoban kadar.
EVROPSKI SAVEZ STABILAN, URA U PROBLEMU
Na pitanje koji će biti plan Evropskog saveza (kog čine Socijaldemokrate, Socijaldemokratska partija i Liberalna partija), Bešić je odgovorio da od njih očekuje građanski diskurs - kritike vlasti s institucionalnog stanovišta, vladavine prava, kreiranje slike da u vlasti postoji anarhija.
Ocijenio je da je njihov najveći problem nedostatak lidera, te da bi, da ga imaju - mogli napraviti bolji rezultat.
“Oni i sada imaju prilično solidan rejting, ali bi bio viši da imaju lidera s potrebnim kapacitetima”, naveo je sagovornik.
Prema istraživanju javnog mnjenja agencije “Spektrum Analitika” iz sredine januara, koje je predstavio Bešić, Evropski savez ima 5,7 odsto podrške.
Istakao je da je manje problematična njihova distinkcija od DPS-a, jer je njihova platforma djelovanja opoziciona što, prema njegovim riječima, znači da je kritika kao takva sasvim dovoljna.
“Sve negativne poene vlasti ili bivanja u vlasti oni su prepustili DPS-u... To se njima ne zamjera. Oni mogu imati kapacitet da dio birača nekad zajedničkog korpusa SDP-DPS, koji nisu ni tada, a ni sada zadovoljni DPS-om, privuku na svoju stranu”, kaže Bešić.
Prema njegovim riječima, u najozbiljnijem problemu od svih je GP URA, te da se to vidi iz njihovog djelovanja koje je “radikalno-građansko”.
“Ove dvije stvari ne bi trebalo da idu zajedno... Imate nekolicinu veoma bučnih ljudi u GP URA koji radikalnu platformu denuncijacije sistema kombinuju s elementima populizma. A to je ovo - dajte besplatne udžbenike, povećanje penzija, tražimo iz budžeta za ugrožene što više para, ne pitajući se odakle taj novac dolazi... To su argumenti populističke ljevice”, tvrdi Bešić.
Konstatovao je da GP URA ima dva problema koji će ih “koštati puno”. Prvi, kaže Bešić, jeste to što će im građansko biračko tijelo, koje je “dominantno crnogorski orijentisano” - teško oprostiti Temeljni ugovor Vlade sa Srpskom pravoslavnom crkvom (SPC).
“Drugi, GP URA je nastao na kritici i negaciji DPS-a, a činjenica je da su bili na vlasti godinu dana uz podršku DPS-a.... S te dvije stvari vrlo će teško izaći nakraj, vrlo su ranjivi u političkom prostoru... Imaju kapacitet za cenzus, ali vrlo malo kapaciteta da naprave nešto ozbiljnije nakon toga”, ocijenio je on.
Lider GP URA Abazović je 3. avgusta 2022, kao premijer, potpisao Temeljni ugovor sa SPC, a 17 dana nakon toga izglasano je nepovjerenje njegovoj Vladi, koja je “počivala” na manjinskoj podršci DPS-a.
Postizborna kombinatorika važan faktor pri glasanju
Miloš Bešić ukazao je da bi teorija racionalnog izbora mogla biti važan faktor na to kako će građani glasati. Pojasnio je da se radi o slučaju u kom ljudi glasaju za svoj drugi izbor, a ne prvi, zbog scenarija koji će da slijedi nakon izbora.
“Zašto o ovom govorim? Pogledajte, na primjer, paradoks u kom se nalazi DNP. DNP je sad opozicija, ali je sasvim izvjesno - 99,9 odsto nakon izbora i ukoliko bude u poziciji da pravi vlast s DPS-om, to neće učiniti. Dakle, oni su izašli iz vlasti koja je anti-DPS vlast, da bi nakon izbora ili opet ostali opozicija, ili ušli u vlast s onim akterima od kojih su sada otišli”, poručio je Bešić.
Upitao je zašto je ta partija sada izašla iz vlasti - da li to znači da će s DPS-om, ukoliko bude prilike, da pravi vlast, ili želi da vidi “preraspodjelu karata” i da ima veći “ucjenjivački” kapital kako bi bila u vlasti s istim strankama koje je nedavno napustila.
Bešić je doveo u pitanje i postizbornu perspektivu GP URA.
“Da ponovo imamo situaciju da od njihova dva ili tri poslanika zavisi većina, pa da oni opet budu u situaciji u kojoj su jednom bili, vrlo je mala vjerovatnoća. Ili da prave koaliciju s DPS-om zbog kog su izgubili integritet, jer su s njima jednom napravili dogovor. Ili da kritikuju radikalno ovu vlast, a onda da se nakon izbora njima priključe...”, naveo je on.
Poručio je da će postizborne kombinatorike značajno uticati na glasanje.
“... I onda će nerijetko ljudi, umjesto svoj prvi izbor, npr. GP URA ili DNP, glasati svoj drugi izbor. Mislim da će taj dio biti veoma zanimljiv...”, konstatovao je Bešić.
Bonus video:
