Dok je na vlasti u Crnoj Gori bila Demokratska partija socijalista (DPS), ruski uticaj primarno je bio ekonomske prirode, i ruske kompanije i kapital tada su odigrali kontroverznu ulogu u tzv. tranziciji. Danas, nakon pada vlasti DPS-a, ruski uticaj je dominantno ideološki i politički, manifestuje se kroz podudaranje s određenim lokalnim političkim i vjerskim subjektima, ali i kao takav može biti efektivan iako ne dolazi direktno iz Kremlja.
Tim riječima saradnik u nastavi na Fakultetu političkih nauka (FPN) u Podgorici Mladen Grgić odgovara na pitanje “Vijesti” - koliki je danas stvarni uticaj Rusije u Crnoj Gori, a koliki je bio za vrijeme trodecenijske vladavine DPS-a.
Iz vlasti tvrde da je pod DPS-om uticaj Moskve bio mnogo opasniji nego sada, kad je, kažu, uglavnom posredan, dok iz opozicije ocjenjuju suprotno - da je Kremlj danas prisutniji u Crnoj Gori nego dok su oni njom upravljali.
O tome koliko Rusija danas utiče na Crnu Goru, a koliko je nekad - prošle sedmice su se u parlamentu prepucavali vladajući Pokret Evropa sad (PES) i DPS. Na pitanje šefa poslaničkog kluba DPS-a Andrije Nikolića - da li će šef Vlade Milojko Spajić (PES) podnijeti ostavku ako Crna Gora ne zatvori sva pregovaračka poglavlja s Evropskom unijom (EU) do kraja godine, premijer je odgovorio tvrdnjom da postoji “tajna” verzija sporazuma između DPS-a i Jedinstvene Rusije Vladimira Putina, kojom se DPS navodno obavezao da zemlja ne uđe u EU ako interesi Rusije budu suprotni interesima te zajednice.
Nakon što je DPS dostavio medijima faksimil sporazuma (potpisan 2011. godine), u kom ne postoje stavke koje bi potvrdile ono što je Spajić govorio, umjesto premijera su se oglasile njegove partijske kolege, ali se one u svojim saopštenjima nijesu referisale na “tajnu” verziju dokumenta, već na onu koju je medijima dostavio DPS.
NE PROPUSTITE
Rusija je treća zemlja koja je priznala Crnu Goru nakon obnove državne nezavisnosti 2006. Ruske investicije u Crnoj Gori se, po referendumu, mjere u milijardama, a turisti iz te zemlje uvijek su u vrhu po broju dolazaka i noćenja. Ipak, zvanični odnosi između dviju zemalja godinama su loši. Prevashodno jer je Crna Gora 2014, uskladivši se s EU, uvela sankcije Moskvi zbog aneksije Krima. Crna Gora je sankcije uvela i 2022. zbog agresije Rusije na Ukrajinu. Nakon uvođenja tih mjera prije četiri godine, Moskva je proglasila Crnu Goru “neprijateljskom državom”.
Nije isto sarađivati prije 2014, nakon 2022. ili danas
Mladen Grgić je rekao redakciji da je teško precizno kvantifikovati direktan uticaj Rusije na prilike u Crnoj Gori, jer se on, prema njegovim riječima, danas dominantno manifestuje kroz ideološko i političko podudaranje s određenim lokalnim političkim i vjerskim subjektima.
Naveo je da, u takvim okolnostima, uticaj ne mora nužno biti direktno komandovan iz Moskve da bi bio efektivan.
“... On se često hrani istovjetnim narativima i vrijednosnim sistemima. Često je taj uticaj i kroz posredničke države i njihove institucije”, kazao je Grgić.
Takve i slične ocjene nalaze se u izvještajima domaćih i međunarodnih organizacija o djelovanju Rusije. Između ostalog, i u analizi Digitalnog forenzičkog centra (DFC) iz Podgorice o ruskom uticaju na Zapadnom Balkanu, iz decembra prošle godine. U tom dokumentu piše da, imajući u vidu pojačano i sofisticirano djelovanje Rusije, te Srbiju “kao trajnog vektora ruskog hibridnog djelovanja”, Crna Gora i dalje ostaje meta stranog malignog miješanja.
NE PROPUSTITE
Grgić je naveo da smatra da su tvrdnje o presudnom uticaju kroz ugovore opozicionih partija s Jedinstvenom Rusijom iz 2011. prilično neozbiljne, te da isključivo služe u dnevnopolitičke svrhe i za jednu vrstu prebacivanja tereta dokazivanja “ruske veze” s koalicionih partnera na opoziciju.
“Jedan spin koji teško da može biti uspješan. Takav narativ može za cilj imati eventualno opravdanje za usporavanje EU puta Crne Gore - ali i u tom slučaju mi se čini baš na slabim nogama”, podvukao je sagovornik.
On je konstatovao da je ključno razumjeti kontekst, te da nije isto održavati odnose s Rusijom prije 2014, nakon 2022. ili danas.
“Svaka od tih faza nosi potpuno drugačiju političku i bezbjednosnu konotaciju, pa je anahrono posmatrati stare partijske sporazume kao relevantan dokaz današnjeg djelovanja. Čak i oni koji su u vlasti nose breme bliskosti s Rusijom, sve više ostvaruju kontakte s nekim drugim adresama na Zapadu”, ocijenio je Grgić.
Primjer koji bi mogao da potkrijepi tu tvrdnju je onaj šefa Skupštine i lidera Nove srpske demokratije (NSD) Andrije Mandića. Iako njegova stranka ima potpisanu deklaraciju s Putinovom Jedinstvenom Rusijom, Mandić, od kad je postao čelnik Skupštine, intenzivno radi na stvaranju kontakata na Zapadu - prije svega u Sjedinjenim Američkim Država i Izraelu.
NE PROPUSTITE
Konstruktivni tokom referenduma
Grgić je rekao da je u periodu vladavine DPS-a (do avgusta 2020), ruski uticaj bio primarno ekonomske i investicione prirode - i to najviše periodu poslije referenduma 2006.
“Ruske kompanije i kapital igrali su značajnu, ali kontroverznu ulogu u crnogorskoj tranziciji. Te investicije su, nažalost, najčešće imale negativne posljedice po našu ekonomiju jer su sprovođene na netransporentan način, ostavljajući iza sebe problematične poslovne veze koje su državu skupo koštale”, naveo je on, podsjetivši na slučaj “palih” garancija za Kombinat aluminijuma u Podgorici (KAP).
“One (investicije) su, doduše, igrale ključnu ulogu u stvaranju kroni-kapitalizma kroz problematične privatizacije i rasprodaju nekretnina. Takođe su doprinjele ekonomskom bumu koji se desio nakon nezavisnosti, ali je to isto tako rezultiralo pucanjem balona nekretnina i stvaranja izuzetno nepovoljne strukture ekonomije”, dodao je Grgić.
Vlada je 2009. i 2010, kad je na njenom čelu bio Milo Đukanović (DPS), izdala garancije za rad KAP-a. Tokom 2013, ruska VTB i mađarska OTP banka aktivirale su garancije jer KAP, tada pod upravom ruskog oligarha Olega Deripaske, nije mogao da vraća kredite, a građani Crne Gore su za “pale” garancije KAP-a direktno iz budžeta platili oko 126 miliona eura, dok se s uračunatim kamatama i troškovima ta brojka procjenjuje na preko 137 miliona eura.
Uprkos kontroverznim investicijama, Grgić napominje da je važno istaći tadašnju konstruktivnu političku ulogu Rusije tokom procesa obnove crnogorske nezavisnosti - koju Moskva u tom trenutku nije osporavala - uz opasku da su međunarodne okolnosi bile znatno drugačije.
No, kad je riječ o prilikama danas, on kaže da je uticaj Rusije dominantno ideološki i politički, bez velikih direktnih državnih investicija. Međutim, navodi da ruski državljani i dalje ostaju značajni faktori na tržištu nekretnina, te da su bili i među vodećim aplikantima u okviru programa ekonomskog državljanstva, što, prema njegovim riječima, pokazuje da ruski kapital i dalje cirkuliše Crnom Gorom, ali kroz privatne, a ne više isključivo državne aranžmane.
“I nije nužno sav taj kapital vezan za političke krugove bliske Kremlju”, podvukao je on.
Evropski parlament (EP) je u više navrata upozorio na uticaj Rusije u Crnoj Gori. Tako je 2022. notirana i zabrinutost evropskih poslanika zbog "pokušaja Pravoslavne crkve u zemljama kao što su Srbija, Crna Gora i Bosna i Hercegovina, posebno u entitetu Republika Srpska, da promoviše Rusiju kao zaštitnicu tradicionalnih porodičnih vrijednosti i ojača odnose između države i Crkve".
Srpska pravoslavna crkva (SPC) odbacila je navode iz tog dokumenta, rekavši da je ta tvrdnja "potpuno suprotna činjenicama i zalaganju Crkve u svakodnevnom životu".
U izveštaju EP iz 2023. navedeno da u Crnoj Gori miješanje Rusije ide preko "prosrpskih osjećanja" i SPC.
Eraković: Suzbijali smo maligni uticaj
Poslanik DPS-a Jevto Eraković kazao je “Vijestima” da crnogorska javnost zna kakvi su bili odnosi između DPS-a i Rusije za vrijeme posljednje Vlade (Duška Markovića), čiji je stožer bio DPS, kao i da “dobro pamti izjave ruskih zvaničnika”, naročito onda kad se Crna Gora trajno opredijelila za svoj put u EU i članstvo u NATO-u.
“Danas se vidi koliko je članstvo u NATO-u važno za Crnu Goru, naročito u svjetlu ruske agresije na Ukrajinu, i danas je više nego jasno da je to bio državni interes”, ocijenio je Eraković.
Visoki ruski zvaničnici, među kojima su bili predsjednik te države Vladimir Putin i ministar spoljnih poslova Sergej Lavrov, kritikovali su odluku Crne Gore da 2017. uđe u NATO, a Lavrov je taj potez nazvao “vještačkim”.
“S druge strane, u današnjoj vlasti su dobrim dijelom oni koji se hvale dobrim odnosima s Rusijom i koji saopštavaju da je Putin njihov predsjednik. Iz toga je jasno da je ruski uticaj danas izraženiji i opasniji. Iako je Milojko Spajić, želeći da se opere od odgovornosti za to što Crna Gora neće zatvoriti poglavlja do kraja 2026, posegnuo za bezočnim lažima i podmetačinama da DPS, za račun Rusije, blokira zatvaranje poglavlja...”, konstatovao je sagovornik.
Eraković tvrdi da u prilog tome koliko je DPS na čelu s Đukanovićem s pozicija vlasti radio na suzbijanju “ruskog malignog uticaja” u Crnoj Gori, govori “podatak da su baš Rusi - i to po priznanju predsjednika Srbije (Aleksandar Vučić) - htjeli da ubiju današnjeg počasnog predsjednika DPS-a”.
Eraković aludira na slučaj “državni udar”, u kom su, uz crnogorske i srpske, i ruski državljani bili optuženi za pokušaj terorizma na dan državnih izbora 2016. Apelacioni sud potvrdio je krajem februara oslobađajuće presude u tom predmetu.
NE PROPUSTITE
Bogdanović: Danas minoran, nekad sistemski
Šef poslaničkog kluba Demokrata Boris Bogdanović, rekao je “Vijestima” da stvarni ruski uticaj danas nije direktan, već pretežno posredan - kroz dezinformacije, “proksi” mreže i ostatke kapitala.
Naveo je da Demokrate nikad nisu imale bilo kakav kontakt ili vezu “s onima koji pokušavaju vršiti nedozoljene spoljne uticaje, pa ni s Ruskom Federacijom”. Ocijenio je da je pod DPS-om taj uticaj bio dublji i opasniji, jer, prema njegovim riječima, nije bio samo propagandni, nego i vlasnički, finansijski i politički.
“U 2011. godini DPS je zaključio Sporazum s Jedinstvenom Rusijom, kog je od javnosti krio punih 15 godina i obavezao se da će s njima razmjenjivati informacije od strateškog interesa za Rusku Federaciju. U 2016. ruski vlasnici držali su 32 odsto stranih firmi u Crnoj Gori, a jedna studija procjenjuje da su ruske strane direktne investicije (SDI) tada bile nešto iznad 30 odsto bruto domaćeg proizvoda”, tvrdi on.
Bogdanović je rekao da su poslije 2006. ruski kupci u nekretnine uložili do milijardu eura, a još oko 500 miliona u turizam i industriju, kao i da je Rusima prodata i bivša vojna imovina i druge strateške lokacije za odbranu države koje su “rasparčane i strateški prodate ruskim oligarsima”.
“Zato je licemjerno kad DPS danas glumi bedem protiv Rusije. Upravo u njihovo vrijeme Deripaska je ušao u KAP, a iz KAP-a izašlo 800 miliona našeg novca dok je (visoki ruski državni zvaničnik Sergej) Šojgu tražio ruskih 300 miliona”, podvukao je on, dodajući da je Deripaska u arbitraži koje je uslijedila u slučaju KAP-a tvrdio da su mu obećanja davali najviši državni funkcioneri, uključujući tadašnjeg premijera Đukanovića, dok je javnost nakon toga slušala i objavljeni snimak razgovora (bivšeg ministra spoljnih poslova) Milana Roćena i Deripaske o političkom uticaju ruskih oligarha na političke prilike u Crnoj Gori.
Bogdanović kaže da je Moskva, dok se danas govori o njenim posrednim pokušajima uticaja, u vrijeme vladavine DPS-a imala uticaj i spolja i iznutra, kroz novac, nekretnine, oligarhe, Roćena, (visokog funkcionera DPS-a) Brana Gvozdenovića, Mila Đukanoviće i druge političke kanale.
“Današnji uticaj je minoran, za njihovo vrijeme je bio sistemski”, poručio je Bogdanović.
Grgić: Uticaji susjeda ipak direktniji i efektniji
Mladen Grgić je ocijenio da Rusija ne samo u Crnoj Gori, već i širom Evrope, primjenjuje metode “hibridnog rata”, kao i da to podrazumijeva širok spektar djelovanja - od direktne podrške određenim političkim strukturama, do strategije “kvarenja igre”, pa do direktnih sabotaža.
“Kod nas opasnost ovog uticaja leži u podrivanju društvene kohezije i usporavanju demokratskih procesa, čineći društvo ranjivijim na spoljne pritiske. Ipak, reklo bi se da su uticaji susjednih zemalja mnogo direktniji i efektniji”.
Investicije i turizam
Da je Moskva prisutna u Crnoj Gori pokazuju i brojke o direktnim investicijama iz te države, kao i broj ruskih turista.
Iako je prošle godine zauzela tek osmo mjesto na listi SDI (skoro 34 miliona eura), Rusija se godinama unazad kotirala pri samo vrhu. Prema podacima iz registra Centralne banke Crne Gore, te investicije su 2024. iznosile 100 miliona eura, 2023. godine 112 miliona, 2022. 127 miliona, 2021. čak 191 milion, 2020. 101 milion, 2019. skoro 70 miliona eura...
Što se tiče turizma, podaci Monstat-a pokazuju da je rekordan broj Rusa bio 2019. (384 hiljade), a te godine su činilu gotovo četvrtinu ukupnog broja noćenja. Nakon pandemije koronavirusa i uvođenja sankcija Moskvi 2022, broj ruskih turista je opao, ali je prošle godine ponovo prešao 200.000, čineći oko 16 odsto ukupnog broja noćenja.
Pogledajte još:
