Većina parlamentarnih partija u Crnoj Gori pripada desnom centru i na različite načine baštini konzervativne vrijednosti, ali istovremeno zauzimaju i suprotne pozicije, pa tako tehnokratske stranke zagovaraju povećanje zarada, dok se tome protive one koje za sebe tvrde da su socijalističke.
Tako politički analitičar Stefan Đukić analizira ideološke pozicije najvažnijih političkih subjekata u Crnoj Gori.
On je “Vijestima” rekao da je teško ideološki profilisati u standardnom smislu crnogorske partije, ali i da takav problem postoji i u drugim državama. Kako ističe, mnogi su rekli da se više ne radi o liniji “lijevo pa desno”, nego o čitavom spektru.
“Imamo situacije da su stranke, recimo, socijalno-konzervativne, a ekonomski liberalne, odnosno ljevičarske, socijalističke i obrnuto - da imamo partije koje su socijalno-liberalne, a ekonomski-konzervativne”, objašnjava Đukić.
Naglašava da je u Crnoj Gori specifično da iste stranke istovremeno zauzimaju dva različita polja na istoj ravni pa su
“U smislu da su istovremeno socijalno-konzervativne i liberalne, ili da su istovremeno ekonomski socijalističke i fiskalno-tvrde, da ne kažemo neokapitalističke”, kazao je Đukić.
PES: Kod plata socijalistički, kod aerodroma kapitalistički
Govoreći o najjačoj parlamentarnoj partiji - Pokretu Evropa sad (PES), Đukić podsjeća da je to stranka koja se najviše borila za povećanje minimalne zarade, što je nesumnjivo socijalistička tvorevina.
Podsjeća da su se partije koje imaju prefiks socijalističke žestoko bunile protiv povećanja minimalne zarade, dok se PES, koji je navodno tehnokratska, neokapitalistička stranka, jako za to zalagao.
“Istovremeno, isti taj PES je smanjio poreze u privredi, išavši time na nešto što nije socijalistička tekovina... Tako da u jednom svom potezu ona nastupa i ekonomski-konzervativno i ekonomski-socijalistički”, objašnjava sagovornik “Vijesti”.
Dodaje i da se PES zalaže za davanje aerodroma pod koncesije, dok bi se neka lijeva partija zalagala da to u potpunosti ostane državni resurs.
“PES tu nastupa tehnokratsko-kapitalistički, ali vidimo da niz stranaka, izuzimajući Socijaldemokrate (SD) koji su od početka protiv toga, isto imao taj neki tehnokratski, neokapitalistički pristup”, ističe Đukić.
Vlada, u kojoj je PES najzastupljenija partija, nedavno je predložila davanje aerodroma u Tivtu i Podgorici pod koncesiju južnokorejskoj kompaniji Incheon International Airport Corporation (IAC) na 30 godina. Konačnu odluku donijeće Skupština.
PES je nastao u junu 2022. godine, a osnovala su ga dva bivša ministra iz nekadašnje ekspertske Vlade Zdravka Krivokapića - Milojko Spajić i Jakov Milatović. Spajić je 2023. izabran za premijera, a Milatović za predsjednika države. U međuvremenu, Milatović je napustio PES i najavio formiranje svoje partije.
DPS: Nacionalno-konzervativna stranka “velikog biznisa”
Kad je u pitanju najveći opozicioni politički subjekt - Demokratska partija socijalista (DPS), Đukić nije uvjeren da su oni sigurni gdje su ideološki, jer se reklamiraju kao zaštitnici tekovina crnogorske nezavisnosti.
U toj borbi, kako kaže, oni bi mogli i braniti neke socijalističke, ljevičarske tekovine, ali, uglavnom, brane one iz domena konzervativnog, koje su vezane za državne simbole i slično.
Ističe da partije koje se zalažu za nacionalna pitanja su, uglavnom, partije na desnom spektru.
“U nekim specifičnim situacijama, postoje ljevičarske nacionalističke partije, ali to je jako rijetko i mislim da crnogorski kontekst ne pravi tu razliku, kao što bi se moglo reći za neke zemlje, poput Venecuele ili Brazila”, objašnjava Đukić.
On ocjenjuje da su, ne samo DPS, već i svi činioci nekadašnje vlasti nacionalno-konzervativne partije jer je njima važan odnos prema simbolima, Ustavu, zakonima...
“Takođe, njihov odnos prema ekonomskim reformama, koje su se dešavale u posljednjih par godina, je takođe činio da se oni mogu okarakterisati kao stranka velikog biznisa, tzv ‘big business’, zato što su bili protiv povećanja zarada”, kazao je Đukić.
Kako dodaje, zalagali su se i za veliku fiskalnu odgovornost, tj. fiskalnu konzervativnost, što je takođe jedna od tekovina politike desnog centra, kako u Evropi, tako i u SAD.
Prema njegovim riječima, oni imaju određene socijalno-liberalne odluke i odnose, kao na primjer u vezi sa raznim pravima manjina, ali kada su u pitanju, na primjer, prava imigranata oni su veoma konzervativni, prema načinima za dobijanje državljanstva i slično.
Podsjeća da je Crna Gora jedna od rijetkih evropskih zemalja koje ne dozvoljavaju dvojno državljanstvo, ali i da je DPS, po tom pitanju, izričit.
Prije dvije godine, nakon što je premijer Milojko Spajić najavio izmjene Zakona o crnogorskom državljanstvu, navodeći da se “Crna Gora odriče svoje djece”, šef kluba poslanika DPS-a Andrija Nikolić mu je odgovorio da bi uvođenje dvojnog državljanstva bilo “put u dezintegraciju Crne Gore i njeno nestajanje”.
“To ne možemo, a da ne nazovemo politikom desnog centra ili čak kranje desnice”, smatra Đukić.
Ipak, kako dodaje, kad je u pitanju zakonodavstvo koje tretira ostale manjine - poput ulaska u parlament stranaka manje brojnih naroda i ostvarivanje drugih prava kroz razne fondove, istopolnih brakova, tu su ljudi iz DPS-a bili socijalno mnogo liberalniji nego što su mnogi predstavnici trenutne vlasti.
DPS je najstarija aktivna stranka u Crnoj Gori. Osnivački kongres su održali u junu 1991. godine, transformacijom dotadašnjeg Saveza komunista Crne Gore, koji je prethodno više od četiri decenije bio jedina partija.
NSD: Konzervativniji od svih
Đukić ocjenjuje da je Nova srpska demokratija (NSD) Andrije Mandića najkonzervativnija partija, iako je imala povremene socijalističke istupe u opoziciji, kada je bila dio Demokratskog fronta (DF):
“Naravno, više su to vodili njihovi tadašnji koalicioni partneri, Nebojša Medojević (Pokret za promjene) i Milan Knežević (Demokratska narodna partija - DNP), ali nisu se ni oni bunili protiv toga - oko ukidanja dugova za struju i slično. Znači, imaju i one te neke priče - radnička prava, borba za diskriminisane i slično, dok su istovremeno, sa snažnom nacionalnom retorikom, nesumnjivo konzervativni”, smatra on.
Đukić objašnjava da se NSD razlikuje od mnogih u tome što se ne pretvara da je konzervativan - o nacionalnom pitanju, o pravima LGBT osoba...
“Ekonomski, postoje određena lutanja, kao što postoje i kod svih naših partija, ali ako neku partiju možemo da stavimo na konzervativni spektar, to su oni”, kazao je.
Na pitanje da li su krajnja desnica ili desni centar, Đukić odgovara da je jako teško reći šta je krajnja desnica jer se radi o izrazu koji se “dosta ružno koristi”.
“Svi su govorili da je (premijerka Italije) Đorđa Meloni krajnja desnica, pa vidimo da baš i nije”, objašnjava.
NSD je nastao u januaru 2009. godine, ujedinjenjem Mandićeve Srpske narodne stranke (SNS) i Narodne socijalističke stranke Emila Labudovića.
Demokrate: "Big tent" vodi udesno
Kad su u pitanju Demokrate, Đukić ocjenjuje da je veliko pitanje da li oni znaju šta su.
Kako kaže, njihova namjera da se učlane u Evropsku narodnu partiju (EPP) možda govori čemu oni streme, ali je dobro pitanje da li su odabrali ideološku profilaciju.
“Oni su od početka bili ‘big tent’ partija koja pokušava da privuče sve i htjeli su na taj način da budu u nekom centru. Nije čudno da većina partija koja odabere ‘big tent’ pristup dođe do toga da bude desni centar”, smatra on.
Demokrate su nastale nakon raskola u SNP-u 2015. godine.
BS: Klasičan desni centar, kao i sve manjinske partije
Đukić navodi da nema dileme gdje su partije nacionalnih manjina - sve su desni centar.
“Zastupaju pozicije nacionalne manjine i u tome su definitivno sigurne. Treba istaći da je kod nas postalo ružno da se kaže da je neka partija na desnici, iako sve one, u suštini, najbliže odgovaraju desnom centru”, ocjenjuje.
BS je imao i poteze nekarakteristične za desne partije, kao što su njihovi amandmani na osnovu kojih će korisnici materijalnog obezbjeđenja imati socijalna primanja i nakon stupanja u radni odnos, a u programu navode da se zalažu da se kroz državne intervencije “suzbije siromaštvo i obezbijedi socijalna sigurnost građana”, ali i izgradnju državnih centara za otkup poljoprivrednih proizvoda (partije desnice se zalažu za što manje miješanje države u tržište).
Na pitanje kako to komentariše, Đukić odgovara da ovakve postupke imaju sve stranke u Crnoj Gori zato što lutaju i žele da privuku birače.
“Ne možete kod nas privući birače time što ćete se ponašati kao npr. američki republikanci i reći mi zastupamo slobodno tržište i ukidanje poreza za bogate i slično”, ističe.
BS je nastao u februaru 2006. godine, uoči referenduma o nezavisnosti.
SNP: Polureformisani komunisti izgubljeni u cijepanjima
Govoreći o Socijalističkoj narodnoj partiji (SNP), Đukić ocjenjuje da su se ugledali na ostale istočnoevropske lijeve partije, ali da su se izgubili u cijepanjima.
“SNP je pokušavala da bude ona stara, polureformisana komunistička partija, kakvih imamo širom istočne Evrope, ali se vremenom, u svojim lomovima, izgubila. Tako da je potpuno nejasno reći šta je danas SNP i šta zastupa jer je toliko ljudi izašlo”, rekao je.
On podsjeća su prije nešto više od 15 godina, kad je na čelu SNP-a bio Srđan Milić, imali uspon (porasli sa osam na 16 poslanika nakon izbora 2009. godine).
Tada je, kako je kazao, SNP, nastao nakon raskola u tada vladajućem DPS-u 1998. godine, pokušao da se ribrendira kao savremena socijalistička stranka, odnosno kao neka eks-komunistička partija, koja pokušava da nađe novu suštinu, ali to im očigledno nije uspjelo.
“Ipak, razlog njihovog neuspjeha nije u njihovoj ideološkoj poziciji, nego unutarstranačkim previranjima”, smatra Đukić.
DNP: SNP na "steroidima"
Đukić kod DNP-a vidi karakteristike koje su “pokupili” izlaskom iz SNP-a 2012. godine.
“Oni su nešto kao SNP na steroidima. Isto - partija koja je pokušala da bude na polju socijalizma, ali je ona daleko više ogrnuta nacionalizmom, nego što je to bio SNP”, kazao je.
Đukić je dodao da nije jasno šta su njihove politike u pogledu ekonomskih ili socijalnih prava.
SD i SDP: Karakteristike oba pola
Socijaldemokrate (SD) i Socijaldemokratska partija (SDP), prema riječima Đukića, iako imaju elemente ljevice, na mnogim poljima pokazale su da imaju i karakteristike suprotnog političkog pravca.
Ističe da je SDP nešto više okrenut određenim socijalističkim tekovinama nego SD i DPS.
“I oni su nudili određene ideje o tome da bi trebalo obezbijediti mnogo bolje uslove za tzv. malog čovjeka i radnika. Ali u drugim temama, kao što su državni simboli, stranci, bili su veoma konzervativni”, objašnjava.
Ipak, kako dodaje, SD se često zalagao za povećanje socijalnih davanja ugroženima, pokušavajući na taj način da izgradi socijalistički karakter, ali su na drugim poljima i oni bili stranka koja je, na ovaj ili onaj način, podržavala veliki biznis.
“Kad god je bilo glasanja za povećanje akciza na gorivo ili PDV-a, oni su uvijek bili tu dok su bili vlast, a nijesu izgurali neke progresivne ekonomske politike za radnike. Takođe su bili protiv povećanja minimalne zarade i, iako možda nijesu toliko tvrdokorni kao SDP i DPS kada je riječ o nacionalnim simbolima, jasno je i na tom polju gdje stoje. Zato i oni mnogo više gravitiraju desnom centru nego bilo čemu drugom”, rekao je.
SDP je nastao ujedinjenjem Socijaldemokratske partije reformista i Socijalističke partije Crne Gore 1993. godine. Obje stranke bile su dio Saveza reformskih snaga Ante Markovića. SD je nastao izdvajanjem iz SDP-a 2015.
URA: Od liberalne partije do politički nejasnog profila
Za Đukića, Građanski pokret (GP) URA na početku je bio neka vrsta liberalne partije, ali je vremenom otišao u drugom smjeru.
“GP URA je bio najbliži tome da bude poput jedne od partija Saveza liberala i demokrata za Evropu (ALDE), odnosno određena vrsta liberalne partije, ali je onda pokušao da se rebrendira kao partija zelenih. Ipak, i oni su se izgubili, ali na drugačiji način u odnosu na Demokrate”, kazao je.
Dok su, kako je dodao, Demokrate pokušavale da zahvate sve, i to je bio njihov zajednički napor, GP URA se uglavnom oslanjao na harizmu i energiju lidera Dritana Abazovića.
“Ono što je Dritan zagovarao i za šta se borio, to je predstavljala i partija”, ocijenio je.
Đukić kaže da je danas, kada je ta partija u opoziciji i manje vidljiva, još nejasnije šta su stvarne pozicije GP URA.
“Oni su nesumnjivo, kada je riječ o socijalnim pravima, na liberalnom spektru, dok u pogledu ekonomskih pitanja to baš nije najjasnije i tek ćemo vidjeti u kom pravcu će ići. Imamo, naravno, jedan standardni problem kod nas: sve partije, kada su u opoziciji, zalažu se za veća prava zaposlenih, veća davanja i zaštitu najugroženijih. Kada dođu na vlast, onda odjednom stežu kaiš”, objašnjava Đukić.
URA su 2015. formirali nekadašnji članovi Pozitivne Crne Gore, kao i nekoliko organizacija, poput NVO “Forum 2010” i političke partije Pravedna Crna Gora.
“Ni Milatović nije siguran gdje je”
Iako šef države Jakov Milatović i dalje nema partiju dvije godine nakon izlaska iz PES-a, već se uključivao u političku borbu na posljednjim izborima u Podgorici, podržavši listu Pokreta za Podgoricu i GP URA.
Đukić ističe da ne može definisati koja bi bila ideologija njegove buduće stranke, jer Milatović “luta, ide s teme na temu”, i “ni on sam nije siguran gdje ideološki stoji”.
“On i kad je bio ministar, i kad je krenuo u kampanju za gradonačelnika, imao je raznorazne teme. Malo su njegove pozicije liberalne, malo konzervativne, malo tehnokratske, i prosto kako koji dan, tako je njegova pozicija različita”, ocjenjuje.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
