Štrajk i po cijenu zatvora: Kako se rađao radnički pokret u Crnoj Gori

Dok radnici u Crnoj Gori danas pokušavaju da ostvare svoja prava kroz dijalog s državom i njenim institucijama, koje uglavnom nemaju sluha za njihove zahtjeve, a protesti i slične metode radničke borbe bivaju sve rjeđa pojava, crnogorski proletarijat je već krajem 19. vijeka dostojanstvo tražio obustavama rada i štrajkovima - pa i po cijenu zatvorske ćelije i kazni tadašnjih vlasti.

Član nevladinog udruženja Antifašisti Cetinja Ivan Mijanović, u razgovoru za “Vijesti” pojašnjava da su prvi obrisi radničkog pokreta u Crnoj Gori počeli da se javljaju krajem 19. vijeka. Tada su, kaže, zabilježene prve obustave rada i štrajkovi zbog niskih primanja i dugog radnog vremena, a pokret se i formalno rađa nakon završetka Prvog svjetskog rata kad, pod uticajem Oktobarske revolucije i djelovanja povratnika iz inostranstva, poput Jovana Tomaševića, nastaju prve sindikalne organizacije i radnički savezi.

“Začeci radničkog pokreta u Crnoj Gori javljaju se krajem 19. vijeka, u momentu kad se u jednoj pretežno agrarnoj i zaostaloj sredini počinju formirati prvi elementi robno-novčane privrede i najamnog rada. Obustava rada lučkih radnika 1879. godine na Rijeci Crnojevića, kao i štrajk radnika oružne radionice na Obodu 1893 - predstavljaju prve klasne reakcije na eksploataciju. One su bile spontane, ali jasno usmjerene na borbu protiv niskih nadnica i dugog radnog vremena”, rekao je Mijanović.

On je autor knjige “Misao Jovana Tomaševića”, objavljene prije dvije godine, u kojoj se bavio istorijatom radničkog pokreta u Crnoj Gori, kao i likom i djelom Tomaševića, začetnika i predvodnika Komunističke partije Jugoslavije u Crnoj Gori.

Mijanović podsjeća da se radni odnosi u Crnoj Gori prvi put kodifikuju u Opštem imovinskom zakoniku za Knjaževinu Crnu Goru 1888, dok je tri godine kasnije (1891) uvedeno osmočasovno radno vrijeme.

“Donesena su i Pravila za radnike u Državnoj štampariji, koja su imala zakonsku snagu, svega dvije godine nakon što je pitanje osmočasovnog radnog dana postavljeno na Prvom kongresu II Internacionale u Parizu, kao zahtjev međunarodnog proletarijata”, navodi on, dodajući da se tim pravilima prvi put u jugoslovenskim zemljama ozakonjuje osmočasovni radni dan.

Kako se štrajkovalo u 19. vijeku

Mijanović objašnjava da, budući da u tom periodu u Crnoj Gori nije bilo radničkih organizacija, niti radničkih pokreta, jedan od razloga zašto su se tako definisala radnička prava (navedenim propisima) je što ih je pisao tadašnji ministar prosvjete Jovan Pavlović, prvi izdavač Marksovog i Engelsovog ”Komunističkog manifesta” na Balkanu.

Kako piše u Mijanovićevoj knjizi, Pavlović je bio srpski novinar i publicista. Tokom boravka u Cetinju, bio je urednik “Glasa Crnogorca” (1879 - 1885), direktor Cetinjske gimnazije (1883 - 1885) i ministar prosvjete (1886 - 1892). Bio je i predsjednik odbora za podizanje Zetskog doma, član dvorskog pjesničkog savjeta, urednik časopisa “Zeta”, urednik “Crnogorke”, upravnik Državne štamparije i glavni školski nadzornik.

U Mijanovićevom djelu navodi se da je 1893. na Rijeci Crnojevića organizovan jedan od prvih radničkih štrajkova na Balkanu, kad su radnici oružne radionice na Obodu obustavili rad tražeći od knjaza Nikole da se uvede devetočasovno radno vrijeme. Zahtijevi radnika su prihvaćeni i pitanje njihovog radnog vremena zakonski uređeno.

Međutim, početkom juna 1895. radnici iste radionice, nezadovoljni svojim materijalnim i opštim položajem, ponovo su obustavili rad i uputili se u Cetinje da se izbore za svoja prava.

“Ali, ovog puta nijesu dobro primljeni od nadležnih vlasti, već su dospjeli u zatvor. Poslije provedenog postupka, opozvan je upravnik radionice. Radnici su oslobođeni zatvora, ali su glavni organizatori štrajka otpušteni s posla”, navodi se u knjizi, te dodaje da, kasnije, slijede talasi štrajkova: terazijskih radnika i radnika štamparije 1905, 1906. i 1907, štrajk obućara u Podgorici 1908, štrajk radnika na pruzi Bar - Virpazar 1909...

Ono što je specifično za Crnu Goru, prema riječima Mijanovića, jeste da rana radnička prava nisu izborena isključivo pritiskom organizovanog proletarijata - jer on, kaže sagovornik, tada faktički ne postoji kao klasa - već i pod uticajem progresivnih intelektualaca, poput Pavlovića, koji je bio upoznat s idejama “naučnog socijalizma”.

“Uvođenje osmočasovnog radnog vremena 1891. pokazuje da su ideje međunarodnog radničkog pokreta, artikulisane na kongresima Druge internacionale, imale direktan odjek i na periferiji Evrope”, kazao je on redakciji.

Konstatovao je da se krajem 19. i početkom 20. vijeka u Crnoj Gori ispoljavaju neki elementi buržoaskog društva i grupisanje određenih društvenih slojeva na klasnoj osnovi, ali da još nije bilo buržoaske klase u pravom smislu te riječi, kao ni radničke.

Navodi da je u gradskim središtima postojao relativno mali broj radnika, pretežno zanatskih, koji nisu bili politički organizovani i klasno povezani, a da su u povezivanju i organizovanju progresivnih snaga, značajnu ulogu imali napredni radnici i intelektualci koji su se nalazili u inostranstvu i vratili se u Crnu Goru.

“Krajem decembra 1918, iz Francuske se vratio Jovan Tomašević i odmah počeo politički da djeluje, okuplja radnike i priprema uslove za stvaranje revolucionarne organizacije. S grupom saradnika on je postavio organizacione, političke i marksističke osnove radničkog pokreta”, podvlači Mijanović.

Ozvaničenje pokreta i pojava komunista

Mijanović ističe da je radnički pokret u Crnoj Gori formalno “rođen” tek nakon 1918, sa stvaranjem prvih sindikalnih organizacija i političkih struktura radničke klase, pojašnjavajući da osnivanje sindikata tipografskih radnika u Cetinju i Radničkog saveza 1919. označava prelazak iz spontanih pobuna - u organizovanu klasnu borbu.

Tvrdi da je taj proces neraskidivo vezan za uticaj Oktobarske revolucije (1917), koja je, prema njegovim riječima, prvi put u istoriji pokazala da radnička klasa može ne samo da se bori, već i da preuzme vlast.

“Povratnici iz inostranstva, poput Jovana Tomaševića, donijeli su te ideje i pretvorili ih u konkretnu političku praksu. U Kraljevini SHS/Jugoslaviji radnički pokret je bio snažan, ali i brutalno progonjen. Vlast je vrlo brzo shvatila subverzivni potencijal organizovanog proletarijata, zabranila Komunističku partiju nakon 1920. i započela sistematsku represiju koja je trajala između dva svjetska rata”, rekao je Mijanović “Vijestima”.

Sagovornik napominje da su, uprkos represiji tadašnjih vlasti, komunisti u Crnoj Gori, na prvim izborima (u novembru 1920), osvojili 37 odsto glasova, te da ta činjenica pokazuje dubinu socijalnog nezadovoljstva i tadašnju snagu revolucionarne ideje.

U Mijanovićevoj knjizi piše da se od štrajkova u periodu nakon Prvog svjetskog rata, ističe onaj cetinjskih tipografa na radu u Državnoj štampariji 1922, koji je završen tako što je većina radnika napustila Cetinje, a naredne godine u štrajk su stupili pekari zbog niskih nadnica.

“Od opštih akcija sindikata u Crnoj Gori, zapažen je opšti štrajk učitelja u junu 1920, koji su zatvorili škole i tražili plate i sredstva za rad. Štrajk nije imao mnogo uspjeha jer ga je vladajuća reakcija okvalifikovala kao izdajnički, zbog čega su se učitelji vratili na posao”, navodi se u knjizi.

Samoupravljanje bilo iskorak, ali...

Govoreći o političkom i sindikalnom organizovanju u periodu SFRJ, Mijanović je rekao da je tada radnička klasa formalno došla na vlast, ali da je pitanje u kojoj mjeri je ona stvarno upravljala društvom - ostalo otvoreno.

Ocijenio je da je sistem radničkog samoupravljanja predstavljao istorijski iskorak, odnosno pokušaj da se prevaziđe klasična podjela na kapital i rad, ali da je vremenom birokratizovan i otuđen od same radničke baze.

“Ideja radničkog samoupravljanja u SFRJ bila je istorijski najbliži pokušaj realizacije onoga o čemu su pisali Marks i Engels - da proizvođači neposredno upravljaju proizvodnjom i društvom. Za razliku od centralizovanih modela u drugim komunističkim zemljama, jugoslovensko samoupravljanje je nastojalo da ukine razdvajanje između rada i upravljanja, odnosno da fabrike i institucije stavi pod kontrolu radnika, a ne države ili birokratije”, objašnjava sagovornik.

Mijanović je kazao da je takav model, iako je ostao nedovršen i opterećen kontradikcijama, predstavljao konkretan iskorak ka Marksovoj ideji da emancipacija radničke klase mora biti djelo same radničke klase, a ne nametnuta odozgo, kao i da se upravo zato i danas izučava na brojnim univerzitetima na Zapadu kao jedinstven istorijski eksperiment radničke demokratije i alternativnog ekonomskog upravljanja.

Notirao je da je sindikalno organizovanje postojalo u SFRJ, ali ne kao instrument klasne borbe protiv države, već kao dio državnog aparata.

“Drugim riječima, radnička klasa je institucionalizovana, ali time i politički pacifikovana. Ipak, u poređenju s kapitalističkom restauracijom koja je kasnije uslijedila, to je bio period najveće materijalne sigurnosti i socijalnih prava za radne ljude”, ocjenjuje sagovornik.

Klasni konflikt zamijenili nacionalnim

Na pitanje šta se dešava s radničkim pokretom krajem 80-ih i početkom 90-ih, te da li su radnici tada zloupotrijebljeni u nacionalističke svrhe, Mijanović je odgovorio da krajem 80-ih dolazi do duboke krize jugoslovenskog socijalizma, ali umjesto da se ta kriza riješi u pravcu produbljivanja radničke demokratije, ona se instrumentalizuje od novih elita koje klasni konflikt zamjenjuju - nacionalnim.

“Radnička klasa je tada razbijena i umjesto da se bori protiv eksploatacije, mobilisana je u nacionalističke projekte koji su služili restauraciji kapitalizma. To je klasičan primjer kako buržoazija, kad je ugrožena, pribjegava podjelama da bi očuvala svoju vlast”, kaže on, podsjećajući na na misao italijanskog filozofa Antonija Gramšija: “Ako ljevica ne ponudi uvjerljivo objašnjenje ekonomske nejednakosti, neko drugi će ponuditi objašnjenje zasnovano na identitetu”.

Mijanović je konstatovao da ljudi traže smisao, te da, ako ga ne dobiju kroz klasnu analizu, dobiće ga kroz - mit. Prema njegovim riječima, pred raspad Jugoslavije, umjesto pitanja “ko proizvodi i ko prisvaja”, nametalo se pitanje “ko je koje nacije”.

Sagovornik je ocijenio da je Jugoslavija bila jedinstven primjer socijalističkog društva s elementima tržišta, ali da je garantovala sigurnost, posao za sve, besplatno školstvo i zdravstvo, besplatne stanove i jasnu perspektivu mladih generacija.

“Tokom socijalističkog perioda, društvene nejednakosti bile su mnogo manje izražene nego danas. Nije bilo oligarhije milionera, tajkuna, niti brutalne privatizacije. Nepravda je postojala, ali ne u razmjerama današnjih društava, gdje se bogatstvo koncentrisalo u rukama male elite, dok većina tone u nesigurnost”, poručio je Mijanović.

Crvena zastava se vijorila na Cetinju 1. maja 1919.

Na pitanje od kad se 1. maj, Međunarodni praznik rada, slavi u Crnoj Gori, Mijanović je odgovorio da se praznik rada organizovano obilježava od 1919, kad su radnici u Cetinju izašli na ulice u znak solidarnosti s međunarodnim radničkim pokretom i inspirisani tekovinama Oktobarske revolucije.

“To je bila otvorena politička demonstracija protiv postojećeg poretka. Imamo zapise da je u Cetinju povorka manifestanata, na čelu s crvenom zastavom, išla ulicama sa istaknutim parolama i transparentima na kojima su bili ispisani politički zahtjevi”, naveo je on, dodajući da su sve radnje i radionice u gradu obustavile rad, a njihovi radnici i ogroman dio stanovništva grada obrazovali dugu povorku, uprkos tome što su vojska i policija bila u pripravnosti.

Kako se navodi u Mijanovićevoj knjizi, prema jednom izvještaju komande mjesta u vezi s proslavama 1. maja 1919. na Rijeci Crnojevića zapažene su parole “Dolje vojska!”, “Dolje centralna vlada!”, “Dolje vlada u Beogradu!”, “Živjela Republika!”, “Živio komunizam!”, “Živio boljševizam!”, “Živjela crvena garda!”, “Živio Lenjin!”, kao i da su se u govorima napadale vojska, vlada i državna uprava.

Otvara se prostor za obnovu klasne svijesti

Ivan Mijanović je rekao “Vijestima” da stanje današnjeg društva najviše podsjeća na rane faze kapitalizma - visoka nejednakost, nesigurni radni odnosi, slaba sindikalna zaštita i gotovo potpuna dominacija kapitala nad politikom.

Prema njegovim riječima, razlika je u tome što danas postoji istorijsko iskustvo socijalizma, koje pokazuje da alternativa nije samo moguća, već je jednom bila stvarnost.

“Drugim riječima, živimo u vremenu restauracije, ali i u vremenu u kom se ponovo otvara prostor za obnovu klasne svijesti i radničkog organizovanja”, dodao je on.

Istakao je da je važno reći da pad Berlinskog zida nije bio poraz socijalizma kao ideje, već poraz sistema koji je tu ideju kompromitovao, kao i da radnička vlast nije srušena, jer u punom smislu nikad nije ni bila ostvarena.

“Marks nikad nije tvrdio da će socijalizam nastati u zaostalim društvima, već upravo suprotno - da će komunizam biti istorijski proizvod najrazvijenijih kapitalističkih zemalja, tamo gdje kapitalizam sam stvori materijalne uslove za svoje prevazilaženje”, naveo je Mijanović, dodajući da je Marks ukazivao da kapitalizam kroz razvoj proizvodnih snaga proizvodi vlastite unutrašnje kontradikcije.

Mijanović kao primjer za navedenu tezu navodi vještačku inteligenciju, za koju kaže da danas predstavlja najviši stepen tog razvoja, ali istovremeno i tačku u kojoj se sistem sudara sa sopstvenim granicama.

“Sistem u kom rad postaje tehnološki suvišan dovodi u pitanje samu osnovu kapitalističke reprodukcije. Zato danas, u razvijenim kapitalističkim zemljama, revolucija ne bi bila ustanak po uzoru na revolucije iz 20. vijeka, već raspad sistema iznutra”, ocijenio je on.

Prema njegovim riječima, počela bi nemogućnošću da države obezbijede ljudima osnovnu egzistenciju, siguran rad, zdravstvenu zaštitu i stanovanje, dok istovremeno mali broj ljudi akumulira ogromno bogatstvo.

“Ta revolucija bi se odvijala kroz paralizu ključnih sektora, kombinovanu s masovnim štrajkovima, odbijanjem dugova i kolektivnom neposlušnošću”, rekao je Mijanović.

Dominacija neoliberalizma potisnula ideju radničkog pokreta

Na pitanje da li smatra da je s uvođenjem višestranačja “ubijena” ideja radničkog pokreta, Mijanović je odgovorio da višestranačje samo po sebi nije problem, već da je problem to što je uvedeno paralelno s ekonomskom restauracijom kapitalizma.

“U takvom okviru, politički pluralizam je postao fasada iza koje se krije diktatura kapitala. Radnička klasa je izgubila svoje političke instrumente i svedena je na obične pojedince na tržištu rada. Ideja radničkog pokreta nije mrtva, ali je potisnuta i delegitimisana kroz ideološku dominaciju neoliberalizma”, podvukao je sagovornik.