Između fraze i ideje: Šta su evropske vrijednosti i ima li ih danas u Crnoj Gori i na Starom kontinentu

Osam decenija od ratnog trijumfa nad fašizmom i gotovo isto toliko od formalnog začetka ideje o ujedinjenoj Evropi, na crnogorskoj političkoj sceni sve više se priča o tzv. evropskim vrijednostima. U njih se kunu i iz vlasti i iz opozicije, proglašavajući sebe za ekskluzivne zastupnike tog koncepta, istovremeno optužujući drugu stranu za antievropejstvo. Jedno je, međutim, izvjesno: evropskim vrijednostima danas se barjači uglavnom samo kao frazom, koju, kao i mnoge druge, poput onih o antifašizmu i građanskoj Crnoj Gori, “valja” ko stigne za svoj račun. Zapuštenost države i društva - u smislu nerazvijene demokratije, nejednakosti, izostanka vladavine prava... - najbolja je potvrda te teze.

Takve prilike prizivaju više pitanja: šta su, zapravo, evropske vrijednosti, ima li ih u Crnoj Gori, ko ih stvarno zastupa i kako, žive li one uopšte i u Evropi i EU, koje naizgled, sve više klize ka putevima koji se teško mogu povezati s onim izgrađenim nakon Drugog svjetskog rata?

Sagovornici “Vijesti” ocjenjuju da evropskih vrijednosti - slobode, demokratije, ljudskih prava, solidarnosti, socijalne pravde... - u Crnoj Gori sigurno ima, isto kao što ima i onih otvoreno antievropskih. Evropske se ne iscrpljuju u formalnopravnom određenju, već njihovim “življenjem”, kažu sagovornici, dodajući da se usljed učestale upotrebe te sintagme, ona svela na isprazni koncept koji u praksi ne znači - ništa.

Kapitulacijom nacističke Njemačke na današnji dan prije tačno 81 godinu, okončan je Drugi svjetski rat u Evropi, i taj datum obilježava se kao Dan pobjede nad fašizmom. S obzirom na to da je, po moskovskom vremenu, kapitulacija potpisana 9. maja, taj datum je u Sovjetskom Savezu i sredinama pod njihovim uticajem prihvaćen kao Dan pobjede, dok se u zapadnim zemljama obilježava dan ranije.

Deveti maj slavi se i kao Dan Evrope, jer je tog dana 1950. godine počelo stvaranje EU - tad je objavljen tzv. Šumanov plan, čiji su autori Robert Šuman i Žan Mone, koji se smatraju utjelotvoriteljima te zajednice.

Evropske vrijednosti nisu EU integracije

Govoreći o evropskim vrijednostima, docent na Fakultetu pravnih nauka Univerziteta Donja Gorica Nikola Šaranović podsjeća na pisanje antičkog pjesnika Lukilija u epigramu “Evropin poljubac”, u kom se navodi da “Evropa ljubi tako što iz same nutrine udiše dušu”. Šaranović ocjenjuje da se tako doima današnji odnos EU i Crne Gore.

“... Kao poljubac zaljubljenog para koji jedno drugom ne vidi mane, već jedno u drugom vidi ‘sad ili nikad’ proširenje, odnosno učlanjenje - prvo kao znak geopolitičke vitalnosti, drugo kao panaceju za sve naše boljke”, kazao je on “Vijestima”.

Šaranović navodi da se, pri tome, ljudi u Crnoj Gori zaklinju u evropske vrijednosti kao u datost, zaboravljajući da je riječ o skupu zadatosti i za samu EU. Tako je, kaže, i pored toga što su vrijednosti EU proklamovane u ugovoru o toj zajednici, predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen 2021, govoreći o “stanju EU”, podsjetila na Šumanove riječi: “Evropi treba duša, ideal i politička volja da se služi tom idealu”.

Šaranović je ukazao da se evropske vrijednosti ne iscrpljuju u formalnopravnom određenju, citirajući član 2 Ugovora o EU:

“Unija je zasnovana na vrijednostima poštovanja ljudskog dostojanstva, slobode, demokratije, jednakosti, vladavine prava, kao i na poštovanju ljudskih prava, uključujući i prava lica koja pripadaju nacionalnim manjinama. Ove vrijednosti zajedničke su svim državama članicama u društvu koje karakterišu pluralizam, nediskriminacija, tolerancija, pravda, solidarnost i jednakost između žena i muškaraca.”

U tom kontekstu, sagovornik parafrazira riječi Valtazara Bogišića: “Ko samo riječi člana 2 znade, taj još člana 2 ne zna, dok mu ne shvati razum i smisao”.

“... Korisno je podsjetiti na uvid filozofa Čarlsa Tejlora, koji govori o vrijednostima koje čine ‘philosophy of civility’. Ovaj pojam možemo prevesti kao filozofiju građanskosti, ali možda još ljepše - kao filozofiju uljudnosti”, naveo je on.

Šaranović je ocijenio da je u tome razlika između “evropskih vrijednosti” kao mantre evrointegracionizma, i evropskih vrijednosti kao srži ideje Evrope, dodajući da prve predstavljaju propagatori od kojih treba braniti evropske vrijednosti, a da druge personifikuje Šuman, kog je Katolička crkva 2021. proglasila “časnim”, između ostalog i zbog njegove opredijeljenosti za politiku “shvaćenu kao misiju i službu, kao i čin pokornosti Božijoj volji”.

“Na kraju, ono čemu težimo u velikom, treba prethodno da pokažemo u malom. Ono čemu težimo u EU, pokažimo najprije u Crnoj Gori. Prije nego Crna Gora postane dio EU, valjalo bi da EU postane dio Crne Gore”, poručio je Šaranović.

Za svakog po nešto

Filozofkinja Slađana Kavarić Mandić rekla je “Vijestima” da se u Crnoj Gori previše upotrebljava formulacija “evropske vrijednosti”, pa da se tako svela na isprazni koncept koji u praksi ne znači ništa. Konstatovala je da na Evropu referišu mnogi - od neoliberalnih organizacija i modernih političkih oportunista, pa i do onih radikalnijih desničara koji svoje sumnjive svjetonazore žele poduprijeti desničarstvom, kog, tvrdi, u vodećim zemljama EU ne manjkava.

“Dakle, svako u tim evropskim vrijednostima iznalazi svoju nišu kojom opravdava svoje sitne, trenutne interese”, podvukla je sagovornica.

Istakla je da su za nju evropske vrijednosti skoro pa mrtve, te da umiru sa svakom novom žrtvom u Gazi, sa svakim novim ukrajinskim gubitkom ili “možda bolje reći - sa svakom smrću bilo gdje u Evropi i oko Evrope koja se dogodila zbog njene odluke da ne učini ništa ili da diplomatski licitira sa životima stranaca na svojoj teritoriji ili još lakše - van nje”.

“Prema tome, radije bih u povodu Dana pobjede nad fašizmom govorila o potrebi njegovanja humanističkih vrijednosti, kojih je u zvaničnim politikama i spoljnopolitičkim potezima evopskih perjanica - sve manje”, poručila je Kavarić Mandić.

Nekadašnji šef crnogorske diplomatije Miodrag Lekić kazao je da evropskih vrijednosti sigurno ima u Crnoj Gori, kao što ima i onih otvoreno antievropskih. On navodi da je treća kategorija između te dvije - evropska retorika s antievropskom praksom.

“Crna Gora je i prije ove faze, koju možemo nazvati i ‘dugi marš kroz poglavlja’, imala evropske karakteristike. Naime, nesporna je činjenica da je Crna Gora protagonista evropske istorije. Istorijski ideal u prošlosti i dužem trajanju bio je izgradnja zemlje kao ‘poštene kuće’. Istina, danas nema evropskog poglavlja pod tim naslovom, ali radilo se o težnji ka pravednom društvu, a prevedeno današnjim rječnikom - to su vrijednosti pravedne države i socijalne pravde”, rekao je Lekić “Vijestima”.

Primijetio je da danas, uz značaj savladanih pregovaračkih poglavlja - što, kaže, objektivno jeste pozitivan rezultat - ima dosta propagande i populizma kojim se lako prisvajaju pojmovi kao što su “antifašizam” i “građansko društvo”, a da se često, uprkos velikoj verbalnoj upotrebi, i ne zna suština tih pojmova.

“Posebno pojma ‘građansko’, koji nije dovoljno objašnjen i savladan u Crnoj Gori. Neki čak smatraju da stvarnost Crne Gore kao zbira nacija i sve više omeđenih nacionalnih identiteta jeste potvrda građanskog karaktera države. Iako se zapravo radi o antigrađanskom modelu. I potencijalno vrlo riskantnom za zemlju”, ocijenio je sagovornik.

Lekić tvrdi i da se pojam “antifašizam” zloupotrebljava u Crnoj Gori, ističući da je javnost svjedok da su posljednjih decenija i korupcionaško-mafijaški krugovi nastojali da ostvare “transfer” prema antifašizmu, kako bi prikrili svoju suštinu.

Otkucalo Evropi malih koraka

Upitan ima li evropskih vrijednosti u današnjoj Evropi, Lekić je odgovorio potvrdno, dodajući da je više nego jasno da EU prolazi kroz duboku krizu koja zahtijeva velike zaokrete - u viziji, strategiji, kao i mehanizmima funkcionisanja.

“Drugim riječima, i EU danas polaže svoj evropski ispit. On je i najteži u njenoj istoriji zbog očiglednog sloma dosadašnjeg međunarodnog poretka i trenutnog stanja ‘neporetka’ u svijetu. EU je ispustila neke šanse u najnovijoj istoriji zbog kojih sada plaća ceh. Ne mislim primarno na ekonomsku dimenziju, već na irelevantnost na međunarodnom planu”, podvukao je on.

Prema njegovim riječima, dovoljno je reći da EU nema ulogu protagoniste u savremenim krizama, van je pregovaračkih procesa - od Bliskog istoka, preko ukrajinsko-ruskog rata, sve do rata u Iranu s njegovim brojnim posljedicama.

Lekić je ukazao da je zato ovaj momenat u isti mah ponovo veliko iskušenje, ali i velika šansa, uz konstataciju da je teško predvidjeti koji će pravac izabrati EU, odnosno da li će imati snage da napravi progresivan, istorijski zaokret.

U svakom slučaju, sagovornik navodi da je isteklo vrijeme dugogodišnje ispravne filozofije i strategije “Evropa malih koraka” koju je formulisao Žan Mone.

“U ovom istorijskom momentu su neophodne velike odluke na bazi strateškog kompasa, formule nešto ranije definisane, u međuvremnu negdje izgubljene”, poručio je Lekić.

Kavarić Mandić: Danas se sjetiti Koče Popovića, a ne Šumana

Govoreći o tome šta sve podrazumijevaju evropske vrijednosti, Slađana Kavarić Mandić kazala je da ima nešto odveć elitističko u tome da se te vrijednosti svode na teritoriju, na geografiju - na Evropu.

Istakla je da vrijednosti moraju biti univerzalne, pozitivne i usmjerene na njegovanje ljudskog u najširem mogućem smislu.

“Redukcija vrijednosti na set podrazumijevanih teritorijalnih načela, u osnovi je pogrešna, kao da se time želi istaći da te vrijednosti osvajaju samo odabrani. A kad se nešto odnosi na jedne ljude, a ne odnosi na druge - onda je to nepravedno i fašisoidno. Toga u današnjoj Evropi ima - nepravde i fašizma”, podvukla je sagovornica.

Kavarić Mandić je poručila da je, “budući da u svom genetskom kodu i sami njegujemo podjele”, hrljenje ka EU sasvim logično, no da se na dan koji slavi antifašizam treba sjećati - ne Roberta Šumana, “nego naših povjesnih heroja”, npr. narodnog heroja i čuvenog partizanskog komandanta Koče Popovića, koji je u maju 1945. oslobodio Zagreb.