Ni dalji tuđini, ni bliži domovini: Ima li uslova da se posmrtni ostaci Petrovića vrate u Crnu Goru

Iako princ Nikola Petrović Njegoš ne želi da govori o tome je li vrijeme da se u Crnu Goru prenesu posmrtni ostaci članova te dinastije koji su sahranjeni u inostranstvu - jer tvrdi da bi to moglo biti zloupotrijebljeno u susret izborima - u ovdašnjoj javnosti i vlasti ima glasova koji poručuju da se stvaraju prilike da se nastavi i završi taj proces i tako vrati dug posljednjoj crnogorskoj vladarskoj kući. Međutim, konkretnih koraka - nema.

Da pomogne da Vlada reaktuelizuje to pitanje - koje je 2018. godine bio pokrenuo kabinet Duška Markovića (Stranka evropskog progresa) - od potpredsjednika izvršne vlasti Moma Koprivice (Demokrate) tražio je krajem aprila građanski aktivista Aleksandar Zeković.

U pismu Koprivici, koje je dostavio “Vijestima”, Zeković je naveo da bi povratak Crnoj Gori članova dinastije Petrović Njegoš koji su sahranjeni van zemlje - doprinio “snaženju istorijskog sjećanja, ali i ukupnom nacionalnom i državotvornom pomirenju”.

“To će biti i potvrda nastavka demokratizacije zemlje i jasnog prevladavanja nepravdi iz prošlosti. Prenos njihovih posmrtnih ostataka ne izaziva bilo kakve negativne reakcije i sjećanja, niti otvara bolne rane”, ocijenio je on.

Međutim, da takvih rana ima svjedoči odluka princa Nikole iz 2019. - da odgodi prenos posmrtnih ostataka svoje porodice “sve dok Crna Gora ne nađe unutrašnji mir ovim povodom”. To je učinio nakon što je, “teškog srca i u brizi za socijalnim mirom”, bio predložio da posmrtni ostaci njegovog oca i stričeva budu pokopani na civilnom groblju, a ne u Cetinjskom manastiru, što je predlagao bivši mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije.

U Crnu Goru je bilo planirano prenošenje posmrtnih ostataka Mihaila Petrović Njegoša (unuka kralja Nikole, sina princa Mirka, oca princa Nikole) sahranjenog u Francuskoj, kao i ostataka tri sina posljednjeg crnogorskog kralja - princa Danila i princa Mirka, sahranjenih u Beču, i princa Petra, sahranjenog u Italiji. Danilo je bio prestolonasljednik, ali je šest dana nakon smrti kralja Nikole abdicirao u korist svog sinovca Mihaila.

Koprivica: Pričati s porodicom, ne političariti

Momo Koprivica rekao je “Vijestima” da Zekovićeva inicijativa sadrži respektabilne istorijske, državne i pravne argumente.

On je naveo da pitanje prenosa posmrtnih ostataka članova i potomaka dinastije Petrović Njegoš zahtijeva odgovoran, dostojanstven i državnički pristup. Riječ je, kaže, o temi koja ima veliki državni značaj, pa je stoga važno da joj se pristupa “s punim poštovanjem prema dinastiji Petrović Njegoš, njenoj ulozi u istoriji Crne Gore i osjećanjima svih građana”.

“Dinastija Petrović Njegoš odigrala je ključnu ulogu u stvaranju i međunarodnom priznanju moderne crnogorske države, izgradnji savremenih pravnih institucija i razvoju prosvete i kulture, te je utoliko snažnija moralna i istorijska obaveza Crne Gore, da na dostojanstven način obezbijedi prenos posmrtnih ostataka potomaka kralja Nikole u našu zemlju”, poručio je Koprivica.

On je istakao da misli da se stvaraju povoljnije društvene i institucionalne okolnosti za taj proces. Tome, tvrdi, u prilog govori i “izraženije uvažavanje istorijskog i kulturnog nasljeđa dinastije posljednjih godina”, što se, dodaje, ogleda između ostalog i u izglasavanju Zakona o državnim praznicima. kojim je ustanovljen državni praznik - Njegošev dan (13. novembar).

“Bio sam jedan od predlagača ovog zakonskog rješenja (u svojstvu poslanika), i sjećam se da je taj zakon usvojen s više od 70 glasova ‘za’. Prema tome, bez obzira na ideološke i političke razlike - ostvaren je konsenzus. Tada smo u zakonodavnom domu Crne Gore pokazali da imamo kapacitet da konsenzusom riješimo zakonsko pitanje, koje ima i identitetsko obilježje”, podsjetio je Koprivica.

Uz pomenuti zakon, nedavno je izmijenjen i propis o potomcima dinastije Petrović Njegoš, kojim je, između ostalog, predviđeno da dvorac Kruševac pripadne potomcima posljednje crnogorske dinastije. Šef države Jakov Milatović vratio je parlamentu zakon na ponovno odlučivanje, tvrdeći da je davanje dvorca u privatnu svojinu - protivustavno.

Potpredsjednik Vlade za politički sistem, pravosuđe i antikorupciju dodaje da smatra da bi svaka eventualna inicijativa za prenos posmrtnih ostataka potomaka dinastije Petrović Njegoš morala biti zasnovana na dijalogu s tom porodicom, poštovanju njihove volje, uvažavanju istorijskih činjenica, relevantnih zakonskih procedura i međunarodnih standarda, kao i dobroj komunikaciji s nadležnim organima Francuske, Austrije i Italije, u kojima se nalaze posmrtni ostaci potomaka dinastije.

“Takva pitanja ne smiju biti predmet političkih nadmetanja, već izraz zajedničke brige za istorijsko nasljeđe Crne Gore”, kaže Koprivica.

Princ neće o inicijativi

Princ Nikola nije želio da se izjašnjava o inicijativi Zekovića, rekavši “Vijestima” samo da je tema osjetljiva i da bi, u susret izborima dogodine, mogla da postane predmet političkih manipulacija.

Navodeći da je sagledao informacije koje je sačinila 41. Vlada (Markovićeva) povodom ovog pitanja - koje, ukazuje, nije riješeno, niti dovedeno do kraja “zbog specifičnih okolnosti u društvu” - Momo Koprivica poručuje da bi bilo korisno da se u okviru svakog sagledavanja ove teme obrati pažnja i na pojedine članove porodice Petrović Njegoš koji nisu bili obuhvaćeni informacijama Markovićevog kabineta - poput prenosa posmrtnih ostataka princeze Milice (Jute) Petrović Njegoš, koja potiče iz njemačke vojvodske kuće Meklenburg Strelitc, kao i drugih sinova princa Mirka Petrovića, koji nijesu sahranjeni u Crnoj Gori.

“Ne samo Mihaila, koji jeste uistinu veličanstvena ličnost i koji je, kao potomak svetorodne dinastije Petrović Njegoš, pokazao na djelu svoje i vrline svojih predaka u najizazovnijim momentima - kako naše, tako i istorije čovječanstva”, napominje Koprivica.

Princ Mihailo, unuk kralja Nikole, odbio je krajem maja 1941. godine ponudu italijanskog generalnog konzula Sera di Kasana da postane kralj nezavisne Crne Gore, pod pokroviteljstvom fašističke Italije.

Kad je riječ o Milici (Juti) Petrović Njegoš, Aleksandar Zeković stupio je u konkat s njemačkom vojvodskom kućom Meklenburg Strelic, iz koje je dolazila supruga princa Danila, koja je 1946. sahranjena u Rimu. U odgovoru vojvodske kuće Meklenburg Strelic Zekoviću, u koji je redakcija imala uvid, navodi se da je princeza Milica sahranjena na nekatoličkom groblju u Rimu, kao i da vojvodska kuća daje saglasnost za prenos njenih ostataka u Crnu Goru.

Momo Koprivica navodi da je ne samo ustavna, nego i moralna obaveza da se gradi društvo koje poštuje istorijske vrijednosti. Samo na taj način, dodaje, mogu se istovremeno odati poštovanje bogatoj istoriji i tradiciji, i učvrstiti vrijednosti na kojima se gradi “evropska i demokratska budućnost Crne Gore”.

“Petrovići pripadaju Crnoj Gori i za života, i za vječnost. Njihovo mjesto jeste među precima u zemlji koju su stvarali, branili i proslavili”, konstatovao je on.

Šta je do sada urađeno

Kad je Markovićeva vlada 2018. pokrenula priču o ovoj temi, tadašnji ministar kulture Aleksandar Bogdanović (Demokratska partija socijalista) saopštio je da će izvršna vlast inicirati prenošenje posmrtnih ostataka i njihovu sahranu u unutrašnjem dvorištu Biljarde ili na platou Orlovog krša.

Da bi se ideja realizovala, njegov resor je formirao i Koordinacioni odbor za prenos posmrtnih ostataka potomaka dinastije Petrović Njegoš iz Italije, Francuske i Austrije, čiji je zadatak bio da organizuje taj proces do kraja 2019.

To tijelo, kojim je predsjedavao tadašnji šef države Milo Đukanović, prvu sjednicu je imalo 30. jula 2019, na kojoj je utvrđeno da bi lokacija na kojoj bi posmrtni ostaci trebalo da budu prenešeni - Dvorsko groblje u okviru Novog groblja u Cetinju.

Vlada je krajem aprila 2020. usvojila informaciju o stepenu realizacije aktivnosti u vezi s prenošenjem posmrtnih ostataka. Tada je navedeno da su članovi komisije upoznati sa spornim pitanjima u vezi s pribavljanjem dozvola za ekshumaciju ostataka Danila i Mirka u Beču, a u dokumentu nije bilo pomena princa Mihaila. Ambasada u Austriji je tom prilikom obavijestila Vladu da su dva grobna mjesta na Centralnom groblju u Beču, u kojima su, po njihovom saznanju, sahranjeni Danilo i Mirko, obnovljena 2013, od nekoliko pojedinaca iz Beča, a u saradnji sa Srpskom pravoslavnom crkvom (SPC), i da je među inicijatorima te bila i novinarka Vera Marjanović.

“Dalje, Ambasada Crne Gore navodi da su od Austrijske akademije nauka dobili informaciju da SPC u Beču finansira održavanje predmetnih grobnih mjesta. U saznanju su i da je zakup za navedena grobna mjesta plaćen do 2030, i da ne znaju od strane koga, ali da se nadaju da će u saradnji s upravnicom Centralnog groblja razriješiti i ovo pitanje. Takođe, ukazuju i na ‘usmeno predanje’ da je u drugoj grobnici s pločom ‘princ Mirko Petrović’ sahranjeno više osoba”, piše u dokument Vlade.

Princ je, kako je navedeno u informaciji iz aprila 2020, bio stava da bi “zbog novonastale situacije u Crnoj Gori”, bilo poželjno sprovesti ceremoniju prenošenja posmrtnih ostataka “kad se za to steknu uslovi”. Dodaje se i da je u februaru 2020. održan sastanak s tadašnjom ambasadorkom Austrije u Crnoj Gori Anom Janković, koja je, kako se navodi, izrazila spremnost za pružanje podrške inicijativi, kao i u traženju pomoći od relevantnih subjekata iz Austrije.

Shodno tome, Janković je dvije sedmice kasnije obavijestila Vladu da pronađen grob princa Danila, koji je obnovljen, kao i da su prvobitno pokopane kosti vjerovatno pohranjene ispod groba, a da je novi vlasnik grobnog mjesta takođe preminuo i sahranjen u istom grobnom mjestu. Navodi se i da pravo na korišćenje groba princa Mirka glasi na Jugoslovensku ambasadu, s kontakt adresom u Kanadi, i da datum sahrane ne odgovara istorijskom datumu sahrane princa, napominjući da je u to vrijeme moglo doći do ponovnog sahranjivanja.

Destak dana kasnije, Janković je opet pisala navodeći da je u međuvremenu pronađena vlasnica groba princa Danila, i da će dati svoj pristanak za ekshumaciju, ukoliko se pokriju troškovi.

“Kad je u pitanju grobno mjesto Mirka Petrović Njegoša, navodi se da je pronađena arhivska građa o aktivnostima koje se odnose na grobnicu, a koje ukazuju da je 1931. bilo riječi o preseljenju sahranjenog 1918. u, kako navode, ‘zajedničku grobnicu’, i da su prema informacijama s Bečkog groblja predstavnici crnogorske ambasade u Beču najavili da u ovom trenutku intenzivno traže pravnog nasljednika vlasnika grobnice (Jugoslovenska ambasada, s kontakt adresom u Kanadi)”, piše u informaciji.

No, usljed epidemije koronavirusa, ideja o povratku potomaka posljednje crnogorske dinastije stopirana je, a nakon pada Demokratske partije socijalista s vlasti nakon izbora održanih 30. avgusta 2020, nove vlasti nisu obnavljale tu inicijativu.

Aleksandar Zeković se, prije pisma Koprivici, u julu 2024. obratio predsjedniku Vlade Milojku Spajiću (Pokret Evropa sad), čiji mu je kabinet odgovorio da će se o inicijativi “odnijeti s dužnom pažnjom”.

Koprivica: Ispravljanje nepravde

Ukazujući da su istorijske okolnosti često donosile odluke i posljedice koje su ostavljale otvorena pitanja i osjećaj nepravde, Momo Koprivica navodi da je zato važno da crnogorsko društvo, kao zrelo i demokratsko, bude spremno da, gdje god je to moguće i opravdano, na dostojanstven način doprinese ispravljanju nepravdi iz prošlosti.

“Ne radi vraćanja u stare podjele, već radi jačanja međusobnog poštovanja i dostojanstva države. Ovaj čin (prenos posmrtnih ostataka) bi zaista bio ispravljanje nepravde”, naglašava on.

Koprivica ocjenjuje da su danas okolnosti značajno drugačije nego u vremenu kad su nastajali mnogi od tih sporova i nepravdi. Crna Gora, prema njegovim riječima, ostvaruje vidljiv napredak u procesu demokratizacije, jačanja institucija i evropskih integracija.

“Upravo takav ambijent pruža priliku da se o osjetljivim istorijskim pitanjima razgovara u dobroj vjeri, odgovorno i bez ideoloških opterećenja i polarizacije”, zaključio je sagovornik.

Amfilohije kritikovao princa Nikolu

Posmrtni ostaci kralja Nikole, kraljice Milice i njihovih kćeri Ksenije i Vjere prenešeni su 1989. u Cetinje, gdje su sahranjeni u Dvorskoj crkvi na Ćipuru.

Princ Nikola je svojevremeno kazao da smatra da zbog narušenih odnosa države i Mitropolije crnogorsko-primorske, te narušenih unutrašnjih odnosa u Crnoj Gori, njegovi preci treba da budu sahranjeni na građanskom, gradskom groblju u Cetinju.

Zbog toga ga je 2019. oštro kritikovao bivši mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije, rekavši da bi sahranjivanje Petrovića mimo grobnice kralja Nikole u manastiru Svetog Petra Cetinjskog - bilo “sramotno”.