Sa ovakvim pravilima korupcija prijeti diplomatiji: Mišljenje ASK-a o propisima za unapređenje i ocjenjivanje u MVP-u

Agencija za sprečavanje korupcije (ASK) upozorila je da pravila Ministarstva vanjskih poslova (MVP) za napredovanje, vanredno unapređenje i ocjenjivanje diplomata nijesu dovoljno precizna, i da to ostavlja prostor za subjektivne odluke i koruptivne rizike, pa je resoru kojim upravlja Ervin Ibrahimović (Bošnjačka stranka) preporučila uvođenje jasnih, mjerljivih kriterijuma i ograničavanje diskrecionih ovlašćenja rukovodilaca i ministra.

ASK je u juče objavljenom mišljenju naveo da je postupio po anonimnoj inicijativi, podnijetoj 4. juna ove godine, koja se odnosi na ispitivanje mogućih koruptivnih rizika i nezakonitih praksi u MVP-u u vezi s dodjelom diplomatskih zvanja i raspoređivanjem u diplomatskoj mreži.

U inicijativi se posebno nalaže ispitivanje primjene člana 72 Zakona o vanjskim poslovima, koji, kako se navodi, predstavlja izuzetak od redovnog sistema karijerne diplomatije i omogućava prijem u diplomatsku službu bez konkursa isključivo za lica s posebnim međunarodnim ugledom, izuzetnim diplomatskim iskustvom, značajnim naučnim, stručnim ili međunarodno relevantnim rezultatima.

U članu 72 piše da “kad potrebe vršenja diplomatskih poslova to opravdavaju, ministar vanjskih poslova može bez javnog oglašavanja donijeti rješenje o zasnivanju radnog odnosa lica s odgovarajućim iskustvom u naučno-istraživačkom radu, značajnim diplomatskim iskustvom, profesionalnim zvanjima i vještinom ili iskustvom u radu u međunarodnim i drugim organizacijama”.

Inicijativa se poziva na navode objavljene u tekstovima Centra za istraživačko novinarstvo Crne Gore (CIN-CG) i “Vijesti”, iz kojih, kako se navodi, “proizilaze ozbiljne indicije da se pojedina diplomatska zvanja, raspoređivanja i unapređenja ne zasnivaju na principima profesionalne i karijerne diplomatije, već na širokom diskrecionom odlučivanju bez jasno vidljivih i jednako primjenjivih kriterijuma”.

CIN-CG je krajem maja objavio da MVP od januara ima novi Pravilnik o načinu sticanja diplomatskog zvanja, uslovima i kriterijumima za napredovanje u više zvanje, kao i o kriterijumima i načinu ocjenjivanja diplomata, koji, uz druga zakonska rješenja, otvara prostor da se dodatno smanje kriterijumi za sticanje diplomatskog zvanja, ali i napredovanje u službi.

Pravilnik je donijelo Ministarstvo, bez usvajanja na sjednici Vlade, a tim se aktom precizira ko može steći diplomatsko zvanje, pod kojim uslovima se napreduje i kako će se vrednovati rad diplomata. CIN-CG je naveo i nekoliko primjera kad je MVP, bez jasnih kriterijuma, angažovao i unaprijedio službenike.

Podnosioci inicijative, kako se navodi u mišljenju ASK-a, ističu da zabrinjava praksa da se pojedinim licima odmah po ulasku u diplomatsku službu dodjeljuju visoka diplomatska zvanja, poput prvog sekretara ili savjetnika, bez prethodno ostvarenih mandata, iskustva u diplomatsko-konzularnim poslovima i bez prolaska kroz redovni sistem karijernog napredovanja koji je propisan Zakonom o vanjskim poslovima.

ASK navodi da su analizirali proces dodjele diplomatskog zvanja i raspoređivanja u diplomatsko-konzularnoj mreži na osnovu odredbi Zakona o vanjskim poslovima, Pravilnika o načinu sticanja diplomatskog zvanja, uslovima i kriterijumima za napredovanje u više zvanje, kao i o kriterijumima i načinu ocjenjivanja diplomata, te Pravilnika o načinu sprovođenja internog oglasa za raspoređivanje na rad u diplomatsko-konzularnom predstavništvu, radi unapređenja prevencije korupcije i jačanja integriteta, u skladu s međunarodnim i nacionalnim zakonodavstvom, kao i Metodologijom za procjenu rizika od korupcije u propisima u Crnoj Gori.

Preporuka ASK-a je, kako piše u mišljenju, precizno normativno definisanje svih ključnih uslova i kriterijuma koji se odnose na sticanje diplomatskog zvanja, napredovanje i ocjenjivanje, naročito kroz uvođenje jasnih, objektivnih i mjerljivih indikatora za pojmove kao što su “odgovarajuće znanje”, “izvanredni rezultati u radu”,”analitičkog razmišljanja” i sl.

Potrebno je, kako dodaju, i ograničavanje diskrecionih ovlašćenja rukovodilaca i ministra kroz jasno propisana pravila o obavezi pokretanja postupaka, standardizovanu sadržinu obrazloženih predloga i obavezno obrazlaganje odluka, uključujući i slučajeve odstupanja od propisanih rokova i redovnih procedura, kao i unapređenje sistema ocjenjivanja kroz detaljno razrađene kriterijume i standarde bodovanja, radi smanjenja prostora za subjektivnu procjenu i obezbjeđivanja ujednačene, dosljedne i transparentne primjene propisa u praksi.

“Na osnovu izvršene analize zakonskih i podzakonskih odredbi, može se zaključiti da normativni okvir koji uređuje diplomatska zvanja, napredovanje i ocjenjivanje u značajnoj mjeri sadrži elemente koji ostavljaju prostor za široko diskreciono odlučivanje nadležnih rukovodilaca i ministra. Iako je sistem formalno uređen kroz više nivoa kriterijuma, ocjenjivanja i procedura, u praksi se uočava nedovoljna preciznost ključnih pojmova i standarda, što utiče na ujednačenost i predvidljivost njihove primjene”, ocjenjuje ASK.

Posebno je, kako je istaknuto, izražen problem upotrebe opštih i nepreciznih formulacija poput “odgovarajuće znanje”, “odgovarajuće psiho-fizičke sposobnosti”, “izvanredni rezultati u radu”, “inovativnost i kreativnost” i sličnih termina, koji nijesu dodatno razrađeni jasnim, objektivnim i mjerljivim indikatorima.

Dodatno, ukazuje ASK, značajan dio procesa ocjenjivanja, napredovanja i raspoređivanja zasniva se na diskrecionim ovlašćenjima rukovodilaca i ministra, kako u pogledu pokretanja postupka (kroz obrazložene predloge), tako i u pogledu konačnog odlučivanja.

“U određenim slučajevima prisutna je i relativizacija procesnih rokova, kao i mogućnost odstupanja od redovnih procedura, načina formiranja i rada komisije, što dodatno utiče na pravnu sigurnost i transparentnost sistema”, naglašava ASK.

Ta institucija upozorava da sistem ocjenjivanja, iako formalno zasnovan na numeričkim kriterijumima i matematičkim formulama, u suštini ostavlja značajan prostor za subjektivno vrednovanje učinka, pri čemu se kroz bodovanje pojedinih kriterijuma može odlučujuće uticati na konačnu ocjenu i status diplomate.

Objektivni kriterijumi i ograničavanje diskrecionog odlučivanja

ASK ukazuje na standarde Konvencije Ujedinjenih nacija protiv korupcije (UNCAC), da javna uprava i sistemi zapošljavanja i napredovanja u javnoj službi treba da budu zasnovani na principima efikasnosti, transparentnosti i objektivnih kriterijuma, uz jasno ograničavanje diskrecionog odlučivanja.

“U tom smislu, međunarodni standardi ukazuju da neprecizno definisani pojmovi, široka diskreciona ovlašćenja i nedovoljno razrađeni kriterijumi u postupcima zapošljavanja, ocjenjivanja i napredovanja u javnoj službi mogu dovesti do neujednačene primjene propisa i smanjenja transparentnosti procesa, čime se slabi povjerenje u institucionalni sistem i narušava princip merit sistema”, kazali su iz ASK-a.