Nebo nad Jadranom pomrsilo račune: Šta se zapravo krije iza Hrvatske blokade poglavlja o saobraćaju

Dok Hrvatska traži od Crne Gore da ubrza rješavanje međusobnih sporova, među kojima je i razgraničenje na moru, pitanje jedne druge granice - vazdušnog prostora - dospjelo je nedavno u prvi plan odnosa dviju država, nakon što je Zagreb, između ostalog, zbog toga blokirao Podgorici zatvaranje Poglavlja 14 (saobraćajna politika) u pregovorima s Evropskom unijom (EU).

Kako su “Vijesti” objavile, Hrvatskoj su sporne vazdušne mape (tj. granice vazdušnog prostora) jer smatra da njihov trenutni prikaz može oslabiti poziciju te zemlje u budućem razgraničenju sa Crnom Gorom, imajući u vidu da granice toga prostora treba da se poklapaju s onima na kopnu, odnosno na moru. Crna Gora nema precizno određenu granicu s Hrvatskom na moru, pa je, samim tim, sporan dio vazdušnog prostora.

Problem neriješene granice na moru - koji je do sada u najdramatičnijem obliku povremeno izranjao kad je bila aktuelna priča o istraživanju i eventualnoj eksploataciji ugljovodonika u dijelu podmorja južnog Jadrana pred obalama Crne Gore - već više od 30 godina sa sobom, kao indirektnu posljedicu, nosi i diskutabilan status dijela vazdušnog prostora nad ovim vodama, na koje pretenduju i Crna Gora i Hrvatska.

Naime, riječ je o pojasu površine oko 3.700 kvadratnih kilometara nad jugozapadnim dijelom voda južnog Jadrana, koje bi, po viđenju Podgorice, trebalo da budu unutar zone od 12 milja od obale, odnosno - unutar teritorijalnih voda Crne Gore.

Međutim, zbog pozicije i načina na koji granica na kopnu između Crne Gore i Hrvatske izlazi na more u regionu rta Kobila na ulazu u Boku, dvije države imaju različita viđenja o tome kako se granična linija nastavlja na moru. To ima velike i ozbiljne ekonomske reperkusije, jer način na koji se granica između dvije zemlje postavlja na moru, određuje ne samo to ko će biti “gospodar” teritorijalnog mora (na udaljenosti od 12 milja od obale), već i tzv. isključive ekonomske zone i epikontinentalnog pojasa koji se nastavljaju na spoljnu granicu teritorijalnog mora određene države. Shodno tome, još je nedefinisano i koja zemlja ima suverenitet nad dijelom vazdušnog prostora nad ovim “spornim” vodama, zbog čega već skoro tri decenije za njih važi poseban status u smislu nadležnosti da se u tom dijelu vazdušnog prostora pružaju usluge kontrole letjenja.

Usljed raspada SFRJ, proteklih godina postepeno se mijenjao i fragmentirao nekadašnji jedinstveni jugoslovenski sistem kontrole letjenja koji je u nekadašnjoj državi bio podijeljen na dvije oblasti: FIR (Flight Information Region) Zagreb i FIR Beograd. Oblasna kontrola letjenja u Zagrebu (FIR Zagreb) upravljala je vazdušnim prostorom iznad sjeverozapadnog dijela Jugoslavije i pokrivala je teritorije Slovenije, Hrvatske i sjeverozapadnog dijela Bosne i Hercegovine (BiH), dok je FIR Beograd upravljao prostorom iznad istočnih i južnih dijelova zemlje, pokrivajući Srbiju s Kosovom i Vojvodinom, Crnu Goru, Makedoniju, kao i istočni i južni dio BiH.

Nakon raspada SFRJ, sporan je ostao dio vazdušnog prostora nad vodama južnog Jadrana, pa su dvije strane sporazumno, kao privremeno rješenje, upravljanje tzv. gornjim slojem specifičnog dijela ovog vazdušnog prostora povjerile trećoj - Oblasnoj kontroli letjenja (ACC) u Brindiziju, u Italiji.

Ovaj režim funkcioniše skoro 30 godina, a u zvaničnom Aeronautičkom informativnom priručniku (AIP) Kontrole letjenja Srbije i Crne Gore (SMATSA) preciznim geografskim koordinatama navedene su granice tog dijela vazdušnog prostora. Jasno je naznačeno da je u njemu na visinama koje nadilaze tzv. Flight Level 245 (označava visinu od 24.500 stopa, približno 7.467 metara, u uslovima standardnog atmosferskog pritiska) pružanje ATS (Air Traffic Services) usluga privremeno delegirano ACC-u Brindizi.”

Činjenica da ACC Brindizi kontroliše ovaj sektor ne znači da Italija ima bilo kakvo pravo nad tim vazdušnim prostorom. Naime, u međunarodnom vazduhoplovstvu postoji praksa da jedna država ili međunarodna organizacija pruža usluge kontrole leta iznad prostora koji nije njena teritorija, ukoliko je to operativno efikasnije i bezbjednije za odvijanje saobraćaja.

Međutim, činjenica da ACC Brindizi pruža usluge kontrole letjenja u dijelu vazdušnog prostora nad Jadranom na koji pretenduju i Hrvatska i Crna Gora, znači da umjesto neke od ove dvije eks-Ju države, Italija već tri decenije ostvaruje prihode od naknade za korišćenje vazdušnog prostora, a koje preko EUROCONTROL-a plaćaju sve kompanije i drugi korisnici čiji avioni lete tim dijelom neba. Budući da kroz ovaj sektor svakodnevno prolazi veliki broj međunarodnih letova, nezvanično se procjenjuje da od njega ACC Brindizi prihoduje najmanje između 2,5 i tri miliona eura godišnje.

Godine priče o razgraničenju

O pitanju razgraničenja Crne Gore i Hrvatske godinama se priča, ali jedva da se išta preduzima. Granica između dvije zemlje u rejonu poluostrva Prevlaka sporna je od raspada bivše Jugoslavije. Prevlaka se nalazi na ulazu u Bokokotorski zaliv.

Nakon ratnih sukoba devedesetih, kontrolu nad spornim graničnim pojasom na Prevlaci preuzeli su posmatrači UN-a od 1996. do 2002. godine. Te godine utvrđen je Protokol o privremenom graničnom režimu.

Prema protokolu, Hrvatska ima kopneni dio poluostrva i morski pojas ulaza u Boku Kotorsku od 550 metara, dok je dio akvatorijuma uz lijevu obalu poluostrva proglašen “ničijim morem”. Taj status zadržan je do danas.

Vlade Crne Gore i Hrvatske su 2008. pristupile pronalaženju trajnog rješenja pitanja Prevlake, uključujući i kroz Komisiju za razgraničenje.

Badinterova komisija, koja se bavila pitanjima granica bivše Jugoslavije, utvrdila je 1992. da su republičke granice kakve su bile u vrijeme raspada bivše države sad granice novostvorenih država, da su te granice zaštićene međunarodnim pravom i da se mogu mijenjati samo dogovorom između država.

Savezna Republika Jugoslavija, čiji je Crna Gora bila dio, 1996. je Sporazumom o normalizaciji odnosa s Hrvatskom priznala tu zemlju u međunarodno priznatim granicama, koje su uključivale i Prevlaku.

Odnosi Crne Gore i Hrvatske zaoštreni su duže od dvije godine, a kulminacija se desila pošto je crnogorski parlament usvojio Rezoluciju o genocidu u Jasenovcu i logorima Dahau i Mauthauzen u ljeto 2024. Nakon toga je Zagreb proglasio nepoželjnima šefa parlamenta Andriju Mandića, potpredsjednika Vlade Aleksu Bečića i poslanika Milana Kneževića.

Osim Poglavlja 14, Zagreb je, krajem januara 2025, blokirao Crnoj Gori zatvaranje Poglavlja 31 (spoljna, bezbjednosna i odbrambena politika). Tada su počeli bilateralni razgovori ministarstava spoljnih poslova dviju država. Do sada su održana dva sastanka - oba u Zagrebu. Hrvatski zvaničnici su u februaru ove godine kazali da u pregovorima o rješavanju otvorenih pitanja postoji napredak “u milimetrima”.

Zagreb: Bili smo strpljivi, ubrzajte rješevanje otvorenih pitanja

Ministarstvo vanjskih i evropskih poslova Hrvatske pozvalo je juče Crnu Goru na “konstruktivan dijalog” i ubrzavanje rada na rješavanju otvorenih pitanja.

Oni su, u saopštenju objavljenom na svom sajtu, naveli da je Hrvatska tokom cijelog procesa (konsultacija sa crnogorskim kolegama) pokazivala “stratešku strpljivost i razumijevanje”, ali da je sad vrijeme za “odlučne korake” crnogorske Vlade.

“Naša očekivanja su jasna: rješavanje pitanja obeštećenja logoraša, nastavak rada na pronalasku 14 nestalih iz Domovinskog rata, procesuiranje ratnih zločina, rješavanje imovinsko-pravnih pitanja hrvatskih porodica koje su u Crnoj Gori ostale bez imovine, a čiji su sudski procesi u zastoju, očuvanje spomen-ploče na bivšem logoru Morinj i nužnost promjene imena bazena u Kotoru, nastavak razgovora o granici na moru, te povrat školskog broda ‘Jadran’”, poručili su iz hrvatskog ministarstva.

Crnogorsko Ministarstvo vanjskih poslova odgovorilo im je da će Crna Gora rješavanju spornih pitanja i dalje pristupati otvoreno, odgovorno i u dobroj vjeri, uvjerena da odnosi “dvije prijateljske i savezničke države treba da budu primjer sposobnosti da se i složena pitanja rješavaju razgovorom, uzajamnim uvažavanjem i usmjerenošću ka zajedničkoj evropskoj budućnosti”.

“Sa željom da se očuva kontinuitet političkog dijaloga i dodatno intenzivira saradnja, Ministarstvo je predložilo održavanje treće runde bilateralnih političkih konsultacija u Podgorici, do kraja avgusta. Političke konsultacije bile bi prilika za otvorenu razmjenu mišljenja o svim pitanjima od zajedničkog interesa...”, poručili su iz resora kojim rukovodi Ervin Ibrahimović.