Predavač spoljne politike i velike strategije na Odjeljenju za ratne studije, Kraljevskog koledža u Londonu, Vuk Vuksanović, ocijenio je da nije siguran da je ispravno da Crna Gora ili bilo koja druga hipotetička nova članica Evropske unije (EU) prihvati članstvo bez prava veta, odnosno pravila igre koja je čine drugorazrednom članicom kojoj je uskraćeno pravo dato ostalima.
Vuksanović je kazao da bi Crna Gora mogla postati članica EU, a da nijedna druga država regiona ne bude primljena, čime bi njen slučaj mogao poslužiti Briselu za održavanje nade da je članstvo dostupno i ostalima.
“Naravno, članstvo Crne Gore bi pomoglo da se u pojedinim zemljama povrati makar dio stare nade da je članstvo moguće. Ipak, u slučaju zemalja poput Srbije, čak ni članstvo Crne Gore nije dovoljna garancija da se Beogradu ne može dogoditi isto što i Skoplju, da učini sve moguće ustupke, a da onda dobije veto od Zagreba, Sofije ili nekoga trećeg”, kazao je Vuksanović u intervjuu za “Vijesti”.
Vuksanović, koji je i saradnik spoljnopolitičkog instituta pri Londonskoj školi ekonomije i političkih nauka (LSE IDEAS), rekao je da od 2015. godine traje svojevrsna trka u naoružanju između Beograda i Zagreba, koja se politički koristi za podizanje spoljnopolitičkog kapitala i promociju pred biračima.
Istakao je da ne očekuje rat punog intenziteta na Balkanu, ali da se mogućnost lokalizovanog nasilja, posebno na postojećim žarištima poput sjevera Kosova, ne može u potpunosti isključiti.
Predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen kazala je protekle sedmice u Podgorici da Brisel još radi na “mapi puta” za najnaprednije kandidate, ali i na mogućim “zaštitnim mehanizmima” za nove članice. Spekuliše se da bi zaštitni mehanizmi mogli da podrazumijevaju odricanje od prava veta i da bi Crnoj Gori moglo biti ponuđeno članstvo bez prava veta, i to na period od deset godina...
Brisel radi na “mapi puta” za najnaprednije kandidate za članstvo u EU, uz mogućnost uvođenja posebnih zaštitnih mehanizama za nove članice. Spekuliše se da bi Crnoj Gori moglo biti ponuđeno članstvo bez prava veta, i to u periodu od deset godina. Kako bi takav model izgledao u praksi? Šta bi Crna Gora dobijala, a čega bi se odrekla, i da li bi članstvo bez prava veta uopšte imalo smisla?
Kada je u pitanju prijem novih članica, čak i Crne Gore, koja je tome realno najbliža, držim se pristupa: “vjerovaću tek kada budem vidio”. Neki govore da je Crna Gora, kao teritorijalno i demografski najmanja država kandidat, bez velikih sporova, poput kosovskog pitanja, relativno lak zalogaj za prijem u članstvo. Drugi, pak, potajno smatraju da bi, čak i ako Crna Gora bude primljena, bilo protivno interesima najvećih članica da tako mala zemlja ima pravo veta.
Neki krugovi se prisjećaju veta Mađarske pod Orbanom (Viktor) i postoje oni koji smatraju da EU mora da ukine princip jednoglasnosti da bi mogla funkcionisati. Međutim, nisam siguran da bi uvođenje kvalifikovane većine pri čemu bi države članice bile preglasavane po pitanjima od ključnog nacionalnog interesa bilo u dugoročnom interesu Evrope i moglo bi da izazove kontraefekat i da još više produbi podjele u EU.
Takođe, nisam siguran da je ispravno da Crna Gora ili bilo koja druga hipotetička nova članica prihvati takva pravila igre koja je čine drugorazrednom članicom kojoj je uskraćeno pravo koje je dato ostalim članicama.
Ako Crna Gora uspije da do kraja 2026. zatvori pregovaračka poglavlja, da li bi joj ovakav model mogao omogućiti da brže pređe iz završne faze pregovora do punopravnog članstva u EU?
To je birokratski, mučan proces i postoje oni koji ga bolje poznaju od mene. Ipak, čak i ukoliko sve prođe kako treba u pregovorima, postoji mnogo stvari koje mogu da krenu po zlu. Sljedeći izborni ciklus u Evropi, nova ekonomska kriza, geopolitički poremećaji u vezi sa ratnim sukobima u Evropi i oko nje, sve to može da poremeti ideju o novim članicama.
Postoje i veoma cinične kalkulacije: pojedini krugovi u EU govore o proširenju, ali zapravo ne žele nove članice, pa bi mogli da iskoriste Hrvatsku i njen veto kao izgovor da ne prime Crnu Goru, kao što se dogodilo sa Bugarskom i Sjevernom Makedonijom. Naravno, ne želim da se išta od ovoga desi Crnoj Gori, ali moram da upozorim na mogućnost ovakvih scenarija.
Kada je u pitanju prijem novih članica, čak i Crne Gore, koja je tome realno najbliža, držim se pristupa: ‘vjerovaću tek kada budem vidio’. Neki govore da je Crna Gora... relativno lak zalogaj za prijem u članstvo. Drugi, pak, potajno smatraju da bi... bilo protivno interesima najvećih članica da tako mala zemlja ima pravo veta
Da li EU danas proširenje posmatra manje kao proces u kojem zemlje kandidati prvo moraju da sprovedu reforme, a sve više kao geopolitičko pitanje i način da ojača svoj uticaj i bezbjednost na zapadnom Balkanu i u istočnoj Evropi?
Popularno je govoriti o tome da je proširenje opet u modi i da se to ovoga puta radi zarad geopolitičkih potreba, ali retorika je jedno, konkretna promjena, u ovom slučaju prijem novih članica, nešto sasvim drugo. Takođe je veoma nedorečeno šta znače reforme. Možemo se složiti da ne treba da EU primi zemlje u kojima vlada korupcionaški divlji zapad, ali postavlja se pitanje koliko je i realno podizati standarde za zemlje našeg regiona, od kojih se očekuje da Srbija magično postane Holandija, Bosna i Hercegovina Belgija, a Crna Gora Luksemburg. Istovremeno, sjećamo se zemalja koje su prerano ušle u EU, poput Rumunije i Bugarske, a i zemalja koje su nazadovale nakon što su ušle u EU, poput Mađarske u vrijeme Orbana, i u nekim slučajevima Bugarske. Istovremeno, vidimo po primjeru Islanda, Švajcarske i Norveške da je EU mnogo atraktivnija za osiromašena postjugoslovenska i postsovjetska društva nego za neke od najprosperitnijih zemalja Evrope.
Naravno, ove zemlje imaju neke svoje specifične okolnosti, ali EU se nalazi u stanju opšte dezorijentacije, pa retorika nije u skladu sa realnom situacijom. Ovdje se prvenstveno radi o EU koja pokušava da povrati dio svog prestiža i uticaja koji su pretrpjeli ozbiljne udarce još od krize iz 2008. godine.
Ako Crna Gora bude među državama koje najbrže napreduju ka EU, šta bi to moglo značiti za odnose u regionu, posebno za odnos Podgorice i Beograda?
Problem Crne Gore je što nije dovoljno velika i uticajna da bude pokretač novog talasa proširenja čak i ako postane član. Postoji scenario koji je dobar za Crnu Goru, ali loš za sve ostale u regionu: da Crna Gora dobije članstvo, ali niko drugi iz regiona ne uđe i da se Brisel služi Crnom Gorom da ostatku regiona uliva lažnu nadu da je članstvo moguće i za njih.
Naravno, članstvo Crne Gore bi pomoglo da se u pojedinim zemljama povrati makar dio stare nade da je članstvo moguće. Ipak, u slučaju zemalja poput Srbije, čak ni članstvo Crne Gore nije dovoljna garancija da se Beogradu ne može dogoditi isto što i Skoplju, da učini sve moguće ustupke, a da onda dobije veto od Zagreba, Sofije ili nekoga trećeg.
Bilateralni odnosi Srbije i Crne Gore važni su sami po sebi za obje zemlje, prije svega zbog duboke povezanosti njihovih građana. Nezavisno od EU. Ipak, ne očekujem da do pomaka dođe sa ovim rukovodstvom u Beogradu.
Koliko je i realno podizati standarde za zemlje našeg regiona, od kojih se očekuje da Srbija magično postane Holandija, Bosna i Hercegovina Belgija, a Crna Gora Luksemburg
Evropa povećava izdvajanja za odbranu i govori o potrebi za većom strateškom autonomijom. Da li Evropa gradi sopstvenu bezbjednosnu politiku ili se samo priprema za mogućnost da više ne može u istoj mjeri da računa na SAD?
Kada se govori o evropskoj bezbjednosnoj politici, vraćamo se na onaj stari Kisindžerov (Henri) problem “koji broj treba da okrenem kada želim da razgovaram sa Evropom”? EU nije nikakav unitarni akter, nego heterogeni skup država sa različitim interesima, strateškim realnostima i prioritetima.
Evropljanima je bilo suđeno da se kad-tad suoče sa scenarijom u kojem Vašington jednostavno procijeni da Evropa više nije prioritet i da svoje resurse treba da preusmjeri negde drugdje. Trampovo (Donald) ponašanje je sigurno Evropljane navelo da razmišljaju drugačije o evropskoj autonomiji.
Ipak, jedna je stvar izdvajati više sredstava za odbranu kako biste kupovali naoružanje od SAD, a druga izgraditi sopstvenu vojnu industriju. Takođe, uprkos nezadovoljstvu koje Tramp izaziva, mi vidimo snažan poriv evropskih lidera da budu servilni prema Vašingtonu, što se vidi i po njihovom odbijanju da snažnije kritikuju bliskoistočnu politiku Vašingtona.
Rat u Ukrajini, jačanje desnice u Evropi, političke promjene u Njemačkoj i Francuskoj i ubrzano povećanje evropskih izdvajanja za odbranu mijenjaju odnose unutar Evrope. Da li smo na pragu stvaranja novog evropskog bezbjednosnog poretka i kako bi on mogao izgledati?
Teško je reći kako će novi poredak izgledati, ali stari definitivno erodira. Sve istorijske pretpostavke koje su omogućile stabilnost u Evropi nakon 1945. godine nestaju pred našim očima: američka bezbjednosna garancija Evropi, sposobnost Evropljana da politički efikasno administriraju svoja društva i svoje ekonomije, kao i stabilnost režima u Sjevernoj Africi i Bliskom istoku. Centralno pitanje ostaje i kakav će biti položaj Rusije u toj novoj arhitekturi, naročito kada se rat u Ukrajini završi i kada se iscrtaju konačne linije podjele. Evropljani žele da igraju jaču ulogu u novom svijetu, ali problem nisu samo fizički kapaciteti. Pitanje je i kako prevazići decenije kulturološkog programiranja tokom kojih je evropskoj omladini govoreno da su nacionalna država, nacionalni interes, geopolitika i rat prljave riječi i stvar prošlosti, da bi se danas od tih istih generacija tražilo da ratuju za sistem za koji mnogi ne smatraju da im omogućava ekonomski napredak.
Bilateralni odnosi Srbije i Crne Gore važni su sami po sebi za obje zemlje, prije svega zbog duboke povezanosti njihovih građana. Nezavisno od EU. Ipak, ne očekujem da do pomaka dođe sa ovim rukovodstvom u Beogradu
Na zapadnom Balkanu i dalje postoje politički i društveni narativi koji veličaju ratne zločince, relativizuju ratne zločine i održavaju podjele iz devedesetih. Zašto su takve ideologije i dalje toliko prisutne i koliko one mogu uticati na političku stabilnost i odnose među državama regiona?
Zato što su takvi narativi i dalje koristan instrument za sticanje političkih poena. Pored toga, imamo nove generacije koje se ne sjećaju ratova 1990-ih već tranzicionih promašaja 2000-ih i koje u tome pronalaze smisao.
Mi, takođe, vidimo da se nativizam vraća na velika vrata širom zapadnog svijeta. Ipak, za razliku od nacionalizma iz 1990-ih koji se koristio kao dio projekta izgradnje novih država i mobilizacije ratne mašinerije, nacionalizam se na Balkanu 2026. godine prvenstveno koristi u izborno-marketinške svrhe. Ipak, to je dovoljno da generiše atmosferu nepovjerenja u regionu.
Kako gledate na naoružavanje zemalja regiona, prvenstveno Hrvatske i Srbije?
Od 2015. godine imamo tu kvazitrku u naoružanju između Beograda i Zagreba. Proces koji se prvenstveno vrti oko zamjene zastarelog naoružanja se bombastično spinuje, kako bi političke elite u dvije zemlje podigle svoj spoljnopolitički kapital i kako bi se promovisale pred svojim glasačima.
Trenutna kriza NATO-a donekle je povećala bojazan da bi moglo biti riječi i o nečemu više. Ipak, rat je i u tim okolnostima malo vjerovatan jer je rizik prevelik, a kapaciteti lokalnih zemalja za prolongirano ratovanje premali.
Vidite li potencijal za neke nove konflikte na Balkanu, pošto se stalno priča o tome?
Ako se pod konfliktom podrazumijeva rat punog intenziteta, za to ne. Za lokalizovano nasilje, u lokalnim žarištima poput sjevera Kosova, tu opciju ne mogu u potpunosti isključiti.
Vučića čeka ozbiljna konkurencija, izlaznost bi mogla odlučiti pobjednika
Očekujete li političku nestabilnost u Srbiji uoči predstojećih izbora?
Ovo su prvi izbori na kojima je Aleksandar Vučić suočen sa ozbiljnom konkurencijom i na kojima će glavna bitka biti ona za izbornu izlaznost, koja bi mogla da odluči pobjednika. Potezi vlasti prvenstveno će zavisiti od toga da li će izgubiti i, ukoliko izgube, sa kolikom razlikom. Ipak, mislim da Srbiju potencijalno očekuje sedam do osam mjeseci političke nestabilnosti, koja se može preliti i na ulice.
Evropa suočena s krizom na više frontova
U Njemačkoj i drugim evropskim državama jačaju desničarske i populističke političke snage. Može li takav trend promijeniti odnos najvećih članica EU prema proširenju, zapadnom Balkanu i migracijama?
To je dio realnosti sa kojom se region suočava - realnosti u kojoj je Evropa suočena sa krizom na više frontova. Takva EU ne može da daje bilo kakve garancije za proširenje, niti ima kapacitet za to, a za EU koja ima svoje unutrašnje probleme, rat u Ukrajini i Bliskom istoku, Balkan tada postaje periferija na koju niko ne obraća pažnju.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
