Preko Ustava do četvrtog mandata: PES obećao manjinskim partijama izmjene izbornih pravila za 30 dana

Vladajući Pokret Evropa sad (PES) obećao je partijama manje brojnih naroda da će u narednih 30 dana pripremiti izmjene izbornog zakonodavstva kojima bi se omogućila veća zastupljenost albanskih i hrvatskih stranaka u Skupštini Crne Gore, u zamjenu za podršku novim izmjenama Ustava, saznaju “Vijesti”.

Predstavnici PES-a sastali su se u ponedjeljak, uoči prvog glasanja o novim izmjenama Ustava, s manjinskim partijama, koje su podršku ustavnim promjenama uslovile izmjenama Zakona o izboru odbornika i poslanika i Zakona o morskom dobru.

Imajući u vidu da će parlament ustavne izmjene koje se odnose na provjeru integriteta najviših funkcionera Vlade, staviti na javnu raspravu od 30 dana prije konačnog glasanja, sa partijama manje brojnih naroda je dogovoren isti rok da se zahtjevi ispune ili daju garancije, rekli su izvori Vijesti.

Manjinske partije su prethodno ambasadoru Evropske unije u Crnoj Gori Johanu Satleru uputile pismo, u kojem su iznijele zahtjeve da se albanskim listama omogući osvajanje četiri poslanička mandata, umjesto dosadašnja tri (najviše), kao i da se hrvatskim partijama olakša dolazak do jednog poslaničkog mjesta. Prema njihovom predlogu, izborni prag za osvajanje jednog mandata hrvatskih partija bio bi smanjen sa 0,35 na 0,25 odsto važećih glasova.

Jedan od učesnika sastanka iz redova manjinskih partija kazao je “Vijestima” da će o tim pitanjima u narednom periodu razgovarati i sa Satlerom, “a u razgovore bi mogli da se uključe i predsjednici primorskih opština koji zahtijevaju izmjene Zakona o morskom dobru”.

Predsjednici šest primorskih opština - Herceg Novog, Kotora, Tivta, Budve, Bara i Ulcinja - već duže zahtijevaju izmjene Zakona o morskom dobru, kako bi se upravljanje obalom sa državnog preduzeća Morsko dobro prenijelo na lokalne samouprave, uz značajno povećanje njihovog udjela u prihodima od korišćenja obale (90 odsto). Izmjene nijesu usvojene jer unutar parlamentarne većine nije postignut dogovor.

SPREMNI NA KOMPROMISE

Sagovornik navodi da su manjinske partije, kada je riječ o upravljanju Morskim dobrom, spremne na određene kompromise.

Kako je objasnio, pregovara se o tome da trajektna linija ostane u nadležnosti državne kompanije, kao i o raspodjeli prihoda od zakupa plaža između države i primorskih opština. Jedan od zahtjeva je da opštinama pripada 80 odsto tih prihoda.

Predmet razgovora su, dodaje, i trajanje prelaznog perioda za primjenu eventualnih zakonskih izmjena, kao i preuzimanje zaposlenih.

Sagovornik očekuje da se o predloženim rješenjima javno izjasne i predsjednici primorskih opština.

SAMO PES PREGOVARAO SA MANJINAMA

Sagovornik “Vijesti” kazao je i da su u Skupštini predstavnici PES-a pregovarali s manjinskim partijama, dok su predstavnici Nove srpske demokratije (NSD) razgovarali s Evropskim savezom, kako bi dobili podršku za ustavne izmjene. Poslanici manjinskih partija i jedan poslanik Evropskog saveza Branislav Nenezić glasali su u ponedjeljak veče da se krene u nove izmjene Ustava koje se odnose na integritet vladinih funkcionera.

Iz PES-a nijesu odgovorili na pitanja “Vijesti” ko je učestvovao na sastanku s predstavnicima manjinskih partija i da li su mu prisustvovali poslanici drugih stranaka parlamentarne većine.

Odgovor nije stigao ni na pitanje šta je tačno dogovoreno s manjinskim partijama i da li su eventualna rješenja prihvatljiva ostalim članicama vladajuće većine.

“Vijesti” su pitanja uputile i Novoj srpskoj demokratiji i Demokratama, tražeći da se izjasne koji su im zahtjevi manjinskih partija prihvatljivi, a koji nijesu, kao i da li su njihovi predstavnici učestvovali na sastanku s manjinskim partijama. Ni iz tih partija juče nijesu odgovorili.

ČETIRI MANDATA ZA UKUPNO 2,8 ODSTO GLASOVA

Predlog manjinskih partija predviđa da se glasovi svih izbornih lista albanskih stranaka sabiraju radi utvrđivanja ukupnog broja poslaničkih mandata.

Prema predloženom modelu, albanske liste bi zajedno imale pravo na jedan mandat ako osvoje najmanje 0,7, a manje od 1,4 odsto važećih glasova.

Dva mandata pripala bi im ukoliko osvoje najmanje 1,4, a manje od 2,1 odsto glasova, dok bi za tri mandata bilo potrebno najmanje 2,1, a manje od 2,8 odsto.

Četiri poslanička mjesta albanske liste bi dobile ako zajedno osvoje najmanje 2,8 odsto važećih glasova.

Ipak, u raspodjeli tako utvrđenih mandata mogle bi da učestvuju isključivo albanske izborne liste koje pojedinačno osvoje najmanje 0,7 odsto glasova. Mandati bi se među njima dijelili prema pravilima iz člana 95 Zakona o izboru odbornika i poslanika.

NIŽI CENZUS ZA HRVATSKE PARTIJE

Kada je riječ o partijama koje predstavljaju hrvatski narod, predloženo je da se njihovi glasovi sabiraju radi ostvarivanja prava na jedan poslanički mandat, ukoliko zajedno osvoje najmanje 0,25 odsto važećih glasova.

Mandat bi pripao hrvatskoj listi sa najvećim brojem glasova, pod uslovom da je pojedinačno osvojila najmanje 0,2 odsto.

Time bi se smanjio sadašnji prag od 0,35 odsto, koji mora da dostigne najbolje plasirana hrvatska lista da bi, pod zakonom propisanim uslovima, dobila poslaničko mjesto.

AFIRMATIVNA AKCIJA PRVI PUT PRIMIJENJENA 2012.

Crnogorski izborni zakon predviđa povlašćeni izborni prag za partije koje predstavljaju manjinske narode i manjinske nacionalne zajednice. To se naziva afirmativna akcija, a cilj je da manjinske zajednice mogu imati predstavnike u Skupštini i kada njihove liste ne dostignu opšti izborni cenzus od tri odsto.

Na izborima 2023. četiri samostalne manjinske liste osvojile su deset poslaničkih mandata, od kojih je šest pripalo Bošnjačkoj stranci (BS), tri albanskim listama i jedan Hrvatskoj građanskoj inicijativi (HGI). BS je osvojio šest mandata prelaskom redovnog cenzusa od tri odsto (ukupno osvojenih sedam odsto glasova), dok su Albanski forum (1,91 odsto), Albanska alijansa (1,2 odsto) i HGI (0,74 odsto) osvojili ukupno četiri mandata zahvaljujući posebnim pravilima za manjinske liste.

Osnovna pravila o raspodjeli mandata propisana su članovima 94 i 95 Zakona o izboru odbornika i poslanika.

Prema Zakonu, opšti cenzus je tri odsto, i to znači da svaka izborna lista koja osvoji najmanje tri odsto važećih glasova učestvuje u raspodjeli poslaničkih mjesta. To važi i za manjinske partije, kao što je bio slučaj sa Bošnjačkom strankom 2023. godine.

Ako nijedna lista koja predstavlja isti manjinski narod ne dostigne tri odsto, liste koje pojedinačno osvoje najmanje 0,7 odsto mogu učestvovati u raspodjeli mandata kao jedna zbirna lista. Njihovi glasovi se sabiraju, uz ograničenje da se na taj način mogu osvojiti najviše tri mandata. Ovo pravo odnosi se na zajednice koje čine do 15 odsto stanovništva.

Posebno pravilo važi za hrvatsku manjinu. Ako hrvatske liste ne ostvare mandat prema redovnim ili opštim manjinskim pravilima, najbolje plasirana hrvatska lista sa najmanje 0,35 odsto važećih glasova stiče pravo na jedan mandat.

Na prethodnim parlamentarnim izborima, održanim 2020. godine, samostalne manjinske liste osvojile su ukupno pet mandata. Bošnjačkoj stranci pripala su tri mandata (3,9 odsto glasova), dok su dvije albanske izborne liste dobile po jedan mandat.

Albanska lista “Genci Nimanbegu - Nik Đeljošaj” osvojila je 1,58 odsto glasova, a Albanska koalicija “Jednoglasno” 1,14 odsto. HGI je tada ostao bez poslaničkog mjesta, jer je osvojio 0,27 odsto glasova, što je bilo ispod posebnog cenzusa od 0,35 odsto propisanog za hrvatsku manjinu. Bez mandata je ostala i Hrvatska reformska stranka, koja je dobila 0,12 odsto glasova.

Na parlamentarnim izborima 2016. godine manjinske liste osvojile su ukupno četiri poslanička mjesta. Bošnjačka stranka dobila je dva mandata, sa 3,16 odsto glasova, dok su po jedan osvojile albanska lista “Albanci odlučno”, sa 1,27 odsto, i Hrvatska građanska inicijativa, sa 0,47 odsto glasova.

Četiri godine ranije, na izborima 2012, samostalne manjinske liste osvojile su šest mandata. Bošnjačka stranka dobila je tri poslanička mjesta, sa 4,24 odsto glasova. Dva mandata pripala su albanskim listama, odnosno jedan Forci (1,47 odsto) i jedan Albanskoj koaliciji (1,07 odsto), dok je HGI osvojio jedno poslaničko mjesto sa približno 0,41 odsto glasova.

Izbori 2012. posebno su značajni jer je tada prvi put primijenjen novi model afirmativne akcije, kojim je omogućeno sabiranje glasova manjinskih lista koje predstavljaju istu nacionalnu zajednicu i ispunjavaju zakonske uslove.

NA IZBORIMA 2009. BILO DRUGAČIJE

Na izborima 2009. godine važio je drugačiji sistem. Za izbor albanskih predstavnika postojala su posebna biračka mjesta i poseban način raspodjele pet poslaničkih mandata, međutim ta mjesta nijesu bila rezervisana isključivo za albanske partije, već su u raspodjeli učestvovale i druge izborne liste. Tako su tada četiri mandata osvojile albanske liste – Demokratska unija Albanaca (1,44 odsto), Forca (0,89 odsto), Albanska lista (0,88 odsto) i koalicija Perspektiva (0,79 odsto), dok je peti mandat iz te raspodjele pripao vladajućoj koaliciji “Evropska Crna Gora” koju je predvodio DPS.

Bošnjačka stranka tada nije nastupila samostalno, već u okviru šire vladajuće koalicije.

Za bošnjačke i hrvatske partije tada nije postojao poseban režim raspodjele mandata poput onoga koji je važio za albanske liste. One su morale da pređu opšti izborni cenzus ili da svoje predstavnike obezbijede kroz koalicije sa većim partijama.

Romi i Muslimani traže svoj mandat

Partija crnogorskih Muslimana i Demokratska stranka Roma zatražile su da se u okviru najavljenih izmjena Zakona o izboru odbornika i poslanika razmotri i normativno uredi mogućnost obezbjeđivanja po jednog garantovanog poslaničkog mandata za pripadnike muslimanskog i romskog naroda.

Te dvije partije su takođe uputile dopis Satleru i zatražile da Delegacija EU podrži inkluzivan pristup izbornoj reformi, kako nijedna nacionalna ili etnička zajednica ne bi bila unaprijed isključena iz razmatranja mehanizama garantovane parlamentarne zastupljenosti.

Predsjednici te dvije stranke Jasmin Muhović i Mensur Šaljaj su poručili da pozdravljaju svaku inicijativu koja doprinosi unapređenju političkih prava manjinskih naroda i njihovoj autentičnoj zastupljenosti u Skupštini Crne Gore.

Oni su istakli da smatraju da je zaštita manjinskih prava jedan od temeljnih principa demokratskog društva i važan pokazatelj njegove evropske zrelosti.

“Međutim, izražavamo zabrinutost zbog činjenice da se u pomenutoj inicijativi, kojom se predlažu četiri garantovana mandata za pripadnike albanskog naroda i jedan mandat za pripadnike hrvatskog naroda, u potpunosti izostavljaju pripadnici muslimanskog i romskog naroda”, piše u dopisu.

Kako se navodi, prema zvaničnim rezultatima popisa stanovništva iz 2023. godine, Muslimani čine 1,63 odsto, a Romi približno 0,93 odsto ukupnog stanovništva Crne Gore.