Predugo traje saga o poljoprivredi i ruralnom razvoju u Crnoj Gori. U prošlosti, sve se završavalo na ćutanju ili načelnim neplodotvornim stavovima, pri čemu su život i praksa posrtali šumom, a aktuelni agrarni sistem i njegova vlast drumom. Gospodo, vrijeme je da podignete sidro i počnete broditi mutnom vodom naše “svijetle tranzicione tradicije” i uzaludne razvojne uzdanice.
Valja se ovim prilikom podsjetiti da je prva Strategija razvoja poljoprivrede i ruralne privrede u eri tranzicije Crnoj Gori, na tržišnim i evropskim osnovama (Zelena strategija) urađena i usvojena konsenzusom od strane Skupštine Crne Gore u novembru 1992. Strategija o kojoj je riječ počivala je na skladu prirodnih i tržišnih specifičnosti Crne Gore na jednoj strani, i na drugoj, pozitivnim stručnim i naučnim principima i praksi razvijenih zemalja Evrope.
Zelena strategija iz 1992. godine, predviđala je decentralizovanu organizaciju i rukovođenje agrarnom produkcijom u Crnoj Gori i krupne promjene, kako u njenoj proizvodnoj i tržišnoj strukturi (ponudi), tako i skladu sa najsavremenijim tržišnim zahtjevima Evrope i svijeta. Shodno istaknutom, Zelena strategija posjedovala je, pored ostalog, precizne tekuće i razvojne ciljeve i pretpostavke za njihovo ostvarivanje, na kraći i duži rok. Njeni kreatori su bili jedan akademik sa dva fakulteta (biotehnički i ekonomski) iz Beograda, tri doktora nauka iz Crne Gore i Beograda, i jedan francuski magistrant - agrarni ekonomista.
Nedugo potom, sokolovi nove tranzicione agrarne vlasti odbacili su Zelenu strategiju kao staru krpu, ne obrazlažući ovakav svoj gest nikome i inaugurisali centralistički sistem organizacije, upravljanja i odlučivanja, pri čemu je u takvoj situaciji cjelina crnogorskog agrarnog sistema stavljena u ruke jedne ličnosti - resornog ministra.
Na postulatima istaknutih promjena, bez zvaničnog Programa rada, agrarna vlast je radila i funkcionisala sve do 2008. godine, kada je pod pritiskom javnosti resorno ministarstvo uradilo svoju Strategiju poljoprivrednog i ruralnog razvoja u Crnoj Gori (kabinetskog karaktera), nepoznate sadržine, kako za javnost tako i za Skupštinu Crne Gore.
Logično, Strategija o kojoj je riječ nije imala nikakvog uticaja na kvantitetne i kvalitetne promjene u agrarnoj produkciji Crne Gore. Naprotiv, postala je rušilačka mašina i brzo je zaboravljeno da postoji.
Ono što se nije moglo zaboraviti, to je činjenica, da je sve što je bilo urađeno u ranijem privrednom (socijalističkom i samoupravnom) sistemu, a urađeno je mnogo, 2010. godine pretvoreno je u pepeo. Čast izuzecima koji su i u takvim okolnostima uspjeli da opstanu!
Nakon debakla koji je označila 2010. godina, agrarna vlast tek 2014. pristupa izradi nove Strategije razvoja poljoprivrede i ruralne privrede u Cnoj Gori, opet bez znanja javnosti (kabinetski), čiji je vijek trajanja bio ograničen 2020. godinom i koja je označena prekretnicom u crnogorskom društvenom razvoju pa i agrarnoj privredi.
Strategija iz 2014. godine imala je pozitivnih dometa u crnogorskoj agrarnoj privredi taman toliko kao i Strategija iz 2008.
Nova stranačka vlast iz 2020. godine, iako pred velikim izazovima, umjesto da pristupi reformisanju agrarnog sistema u Crnoj Gori nastavlja da radi po istoj matrici, kako je radila agrarna vlast od devedesetih godina prošlog vijeka pa sve do 2020.
Kao rezultat neselektivne agrarne politike, u crnogorskim stručnim i naučnim krugovima vladalo je mišljenje ”da višedecenijska tranziciona agrarna vlast u Crnoj Gori, nije ispunila nijedno od obećanja, koja su od nje očekivali država i njeni građani”.
Naspram istaknute činjenice, ranija i nova agrarna vlast uspjele su, zaključno sa 2025. godinom, da 75 do 80 odsto poljoprivrednog i ruralnog prostora u Crnoj Gori ostane bez života i ekonomije. Poraz sa nesagledivim posljedicama!
Tim povodom, Unija poslodavaca Crne Gore piše pismo Ministarstvu poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede 2021. godine, pod naslovom ”Strategiju da pišu stručni ljudi”, kojim predlažu: “Da se Strategija razvoja poljoprivrede i ruralnih područja za period 2014. do 2020. godine povuče, i da se u narednom periodu uradi kvalitetniji dokument”.
U dopisu Ministarstvu, Unija poslodavaca Crne Gore dalje kaže: “Da važeći tekst Strategije ne ispunjava najvažnije uslove da bude strateški okvir za dalji razvoj poljoprivrede i seoskih područja, niti da bude platforma za usklađivanje crnogorske agrarne politike sa zajedničkom poljoprivrednom politikom EU. Zato predlažemo da se uz učešće šireg kruga kompetentnih stručnjaka, institucija i organizacija, te istaknutih poljoprivrednih proizvođača, sačini dokument koji će biti dobra osnova za razvoj ove strateške grane privrede CG”.
Agrarna vlast iz 2020. godine tek je 2022. donijela tekst nove Strategije razvoja poljoprivrede i ruralne privrede u Crnoj Gori, (takođe kabinetskog karaktera) koja nije imala bitnijeg uticaja na obim i kvalitet tržišne ponude i agrarnog razvoja u Crnoj Gori, koja je predstavljena zvaničnim dokumentom, van spoznaje javnosti i uticaja onih zbog kojih je po skraćenom postupku donešena, i naravno bez znanja Skupštine Crne Gore.
No, Strategija iz 2022. godine imala je bolju sudbinu u odnosu na prethodne tri, jer je na dokument o kojem je riječ briselska administracija dala svoju saglasnost i pečat polovinom decembra 2025. godine, bez obzira na to što je crnogorska agrarna privreda decenijama zakovana za pretposljednje ili posljednje mjesto na rang listi agrarno razvijenih država Evrope.
U vrijeme kada pišem ovaj prilog, imali smo nekoliko javnih stručnih priloga na ovu temu, koji u načelu podržavaju potrebu reformisanja postojećeg koncepta agrarnog razvoja u Crnoj Gori, tvrdeći, da im je dosta Strategija, i stavljaju
i poentu na povećanje stope državnih podsticaja pomenutoj privrednoj grani sa cca 1 na 3 odnosno 5 odsto. Međutim, i pticama je jasno da se ”iz vunenih čakšira ne uskače lako u evropsko lister odijelo” (bez obzira na debljinu novčanika) te za reformske promjene treba mnogo više od predloženih i opravdanih 3-5 odsto državnih podsticaja agrarnoj privredi Crne Gore.
Preciznije, treba dosta znanja, novca i vremena, da bi crnogorska agrarna produkcija dobila evropska obilježja i kakvo takvo mjesto na tržištu Evrope i svijeta?
Bilo kako bilo, zbog svega istaknutog, stoji činjenica da u pomenutoj privrednoj grani nedostaju dva strateška - krovna dokumenta na čijim bi osnovama reformisala crnogorska agrarna privreda u skladu sa stručno naučnim saznanjima i praksom razvijenih zemalja Evrope, a to su; (a) Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju u Crnoj Gori i (b) nova Strategija razvoja poljoprivrede i ruralne privrede u Crnoj Gori, zasnovana na stručno naučnim principima i praksi razvijenih zemalja Evrope na kraći i duži rok.
Ostaje da čekamo i vidimo, ko će “podići sidro” ćutanja i beznađa u ovoj privrednoj grani, i kormilariti mutnim vodama trodecenijske tranzicije?!
Bonus video:
