Aktuelna dešavanja povodom izgradnje postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda na području Opštine Zeta predstavljaju paradigmatičan primjer kolizije više Ustavom garantovanih prava, ali i ozbiljan test institucionalne sposobnosti države da obezbijedi njihovo uravnoteženo ostvarivanje. Iako se spor u javnom diskursu dominantno prikazuje kao ekološki i lokalno-politički, njegova pravna suština odnosi se na granice slobode okupljanja, dozvoljenost vaninstitucionalnog pritiska i odgovornost države za zaštitu prava trećih lica.
Sloboda okupljanja nije apsolutna: Ustav Crne Gore jemči slobodu mirnog okupljanja i javnog izražavanja mišljenja (čl. 52), uz mogućnost njenog ograničenja radi zaštite prava drugih, javnog reda, zdravlja i bezbjednosti (čl. 24). Identično normativno rješenje sadrži član 11 Evropske konvencije o ljudskim pravima, prema kojem se sloboda okupljanja može ograničiti ako je takvo ograničenje "propisano zakonom, ima legitiman cilj i neophodno je u demokratskom društvu".
Evropski sud za ljudska prava u svojoj ustaljenoj praksi naglašava da pravo na mirno okupljanje ne obuhvata pravo na nametanje nesrazmjernog tereta drugima. U predmetu Kudrevičius i dr. protiv Litvanije (2015), Veliko vijeće je zauzelo jasan stav da blokada glavnih saobraćajnica, naročito u dužem trajanju, izlazi iz zaštićenog jezgra člana 11 EKLJP, čak i kada se protest odnosi na pitanja od opšteg interesa. Sud je posebno istakao da sloboda okupljanja ne uključuje pravo na paralizovanje normalnog života zajednice.
Lokalni protest i prekoračenje dopuštenih granica: U tom normativnom okviru, okupljanje građana Zete na lokaciji predviđenoj za izgradnju kolektora može se kvalifikovati kao ustavno i konvencijski zaštićen vid izražavanja nezadovoljstva, naročito imajući u vidu tvrdnje da lokalna zajednica nije bila uključena tokom faze planiranja projekta. Međutim, eskalacija protesta u vidu blokade magistralnih puteva, prilaza aerodromu i regionalnih saobraćajnih čvorišta predstavlja očigledno prekoračenje granica dozvoljenog.
Evropski sud u predmetima Éva Molnár protiv Mađarske i Barraco protiv Francuske, naglasio je da države ne samo da imaju pravo, već i pozitivnu obavezu da obezbijede nesmetano funkcionisanje javnog saobraćaja i zaštite prava onih koji ne učestvuju u protestima. Tolerancija kratkotrajnih i simboličnih ometanja može biti opravdana, ali dugotrajne i ponavljane blokade ključne infrastrukture ne uživaju zaštitu Konvencije.
Protest kao faktička prinuda i obligacionopravni aspekt: Blokiranjem javnih puteva protest poprima karakter faktičke prinude prema trećim licima, čija se prava ograničavaju bez ikakve pravne osnove. Time se pravo na okupljanje transformiše iz sredstva demokratskog dijaloga u instrument neposrednog pritiska.
Sa aspekta obligacionog prava, takvo ponašanje može se podvesti pod samovlašće, odnosno protivpravno ostvarivanje navodnog prava mimo nadležnih organa, suprotno opštem načelu da se ni sopstvenim pravom ne može služiti na štetu drugoga (neminem laedere). Posebno zabrinjavaju situacije u kojima je građanima bilo onemogućeno kretanje radi hitnih zdravstvenih ili neodložnih potreba, što, prema standardima ESLJP, predstavlja ozbiljno zadiranje u srž prava na slobodu kretanja i pravo na privatni i porodični život.
Državna pasivnost i selektivna primjena prava: U praksi Evropskog suda dosljedno se ističe da država mora održavati "pravičnu ravnotežu" između prava demonstranata i prava drugih građana. Pasivnost ili selektivna tolerancija protivpravnih okupljanja, kakva je zabilježena u ovom slučaju, dovodi do povrede prava onih koji protestima nijesu obuhvaćeni.
Država koja, pozivajući se na očuvanje javnog mira, faktički dopušta dugotrajne i neprijavljene blokade saobraćaja, odustaje od svog monopola na zakonito rješavanje sporova. Time se stvara opasan presedan u kojem vaninstitucionalni pritisak postaje efikasnije sredstvo od pravnih mehanizama, što je suprotno temeljnim načelima vladavine prava.
Identitetska politizacija kao pravno irelevantna naracija: Posebno problematično je prevođenje pravnog i ekološkog spora u identitetski konflikt, kojim se državne mjere predstavljaju kao izraz diskriminacije prema određenoj nacionalnoj ili vjerskoj zajednici. Evropski sud je u više navrata upozorio, da politička ili identitetska motivacija protesta ne može opravdati radnje koje ozbiljno ugrožavaju prava drugih. Takva retorika, umjesto da doprinese pravnom rješenju, služi isključivo političkoj mobilizaciji i relativizaciji odgovornosti.
Između prava na protest i prava na slobodno kretanje: Slučaj Zete prevazilazi pitanje opravdanosti izgradnje kolektora. On otvara suštinsku dilemu: da li će se u Crnoj Gori primjenjivati ustavni i konvencijski standardi koji jasno razgraničavaju protest od prinude, ili će se tolerisati praksa u kojoj se prava ostvaruju blokadom i masovnim pritiskom.
Prema Ustavu Crne Gore i praksi Evropskog suda za ljudska prava, odgovor je jasan: sloboda okupljanja prestaje tamo gdje započinje nesrazmjerno ograničavanje prava drugih građana. Država koja to ne prepoznaje ili ne sankcioniše, ne samo da krši svoje pozitivne obaveze, već podriva same temelje pravne države.
Ako se ovakvi obrasci institucionalne pasivnosti nastave, pitanje kolektora postaće sporedno. Centralno pitanje biće da li Crna Gora ostaje društvo u kojem se konflikti rješavaju pravom - ili presedanima ulice.
Autor je advokat; izvršni je direktor Crnogorskog komiteta pravnika za zaštitu ljudskih prava i sloboda
Bonus video:
