Postoji tomos o autokefaliji Crnogorske crkve. To je Tomos Vaseljenskog patrijarha Meletija IV i Sv. Sinoda Vaseljenske patrijaršije u Carigradu od 19. februara 1922. godine. U njemu se konstatuje da je autokefalna Crnogorska crkva, zajedno sa Karlovačkom crkvom, kao i eparhijama Zadarskom i Bokokotorskom, ušla u “upravno jedinstvo sa Srpskom crkvom u jednu avtokefalnu crkvu pod imenom ‘Avtokefalna Ujedinjena Pravoslavna Srpska Crkva Kraljevstva SHS’”.
Crnogorska crkva i Srpska crkva iz navedenog tomosa bile su pravoslavne crkve u Knjaževini/Kraljevini Crnoj Gori i Kraljevini Srbiji, kojima su bile posvećene identične odredbe ustava dvije države. Tako je član 40 Ustava Knjaževine/Kraljevine Crne Gore glasio: “Državna vjera je u Crnoj Gori istočno pravoslavna. Crnogorska crkva je autokefalna. Ona ne zavisi ni od koje strane Crkve; ali održava jedinstvo u dogmama sa Istočnom Vaseljenskom Crkvom”, dok je član 3 Ustava Kraljevine Srbije sadržao isti tekst, uz navođenje Srpske crkve kao autokefalne.
Pridjevi “Crnogorska” i “Srpska” u nazivima ovih crkava nijesu bili narodne odrednice, već pojmovi kojima se označava pomjesni karakter - jedne crkve u Crnoj Gori i druge u Srbiji. Pri tome, valja razlikovati autokefaliju kao organizacionu činjenicu od organskog crkvenog identiteta. U tom smislu, i Crnogorska i Srpska bile su srpskopravoslavne, pećkopatrijaršijske crkve, kao i sve ostale crkve koje su ušle u sastav “Avtokefalne Ujedinjene Pravoslavne Srpske Crkve Kraljevstva SHS”, koja će kasnije promijeniti ime u Srpska pravoslavna crkva.
Razlika je u tome što je Srpska crkva dobila tomos o autokefaliji 1879. godine, kao svojevrsni otpust iz jurisdikcije Vaseljenske patrijaršije. Pravoslavna crkva u Srbiji bila je dio ove jurisdikcije sve dok država nije bila međunarodno priznata na Berlinskom kongresu. Crnogorskoj crkvi ovakav akt nije bio potreban kao priznanje njene autokefalnosti, koja se razvijala od de facto samostalnosti nakon ukidanja Pećke patrijaršije, do de iure kanonskog priznanja autokefalije od ostalih pravoslavnih crkava, ponajprije Vaseljenske i Moskovske patrijaršije.
Upravo u arhivima ove dvije crkve pohranjeni su najuvjerljiviji dokazi o crnogorskoj autokefalnosti. Oni vrhune u diptisima iz 19. vijeka, gdje se kao pomjesna crkva navodi i Autokefalna Mitropolija Crnogorska. Zbog toga je paradoksalno da se u eskalaciji moskovsko-fanarskog sukoba o tome ko je majka, a ko maćeha pravoslavlja - kojim je ovih dana obuhvaćena i Crna Gora - obje crkve odnose sa ignorancijom prema istorijskoj činjenici crnogorske autokefalije. Ne bi to bio slučaj da u Crnoj Gori nije došlo do mutacije sjećanja na Crnogorsku crkvu.
Ekskluzivno crnogorstvo čuva sjećanje na njenu autokefaliju, isključujući srpskopravoslavni karakter njenog bića. Počelo je masovnim legitimnim pokretom za obnovu autokefalnosti početkom devedesetih godina prošlog vijeka, a završilo nekanonskom i podijeljenom Crnogorskom pravoslavnom crkvom, koja kao da nestaje tamo gdje je nastala - na Dvorskom trgu na Cetinju.
Inkluzivno srbijanstvo koristi pripadnost ogromne većine pravoslavnih vjernika Srpskoj pravoslavnoj crkvi za srbijanizaciju crnogorskog religijskog sjećanja i duhovnog prostora. Ono apsolutizuje srpskopravoslavni habitus Crnogorske crkve, a relativizuje do potpunog negiranja njenu autokefaliju kao nekanonsku, privremenu i oktroisanu od vladara države, čija je nezavisnost takođe bila iznuđena fusnota u istoriji vaskolikog srpstva.
Inkluzivno crnogorstvo, nasuprot, insistira na tome da je negiranje autokefalnosti Crnogorske crkve jednako negiranju nezavisnosti i međunarodnog priznanja Kraljevine Crne Gore. Takođe, ono ne sakriva davno otkrivene stranice istorije, nego uključuje u sjećanje i srpskopravoslavni karakter Autokefalne Mitropolije Crnogorske. Svjesno kontinuiteta današnje Mitropolije crnogorsko-primorske sa Crnogorskom crkvom, inkluzivno crnogorstvo afirmiše i čeka ostvarenje istorijskog prava cetinjske mitropolitske katedre na arhiepiskopsku vlast i kanonsku jurisdikciju na cijeloj teritoriji Crne Gore, što je imala kao poglavarska stolica autokefalne crkve u Kraljevini Crnoj Gori.
Do tada, vaseljenski patrijarh nema kome da piše, onako kako je Meletije IV napisao 19. februara 1922. godine, naime da Crkva “svojstveno dobrom uređivanju i kanonskom poretku (...) podešava i uređuje granice crkvene uprave prema političkim promjenama koje se dešavaju, ukoliko je to dozvoljeno svetim crkvenim zakonima, kako bi se upravljanje crkvenim poslovima vršilo bez teškoća i sa cjelishodnošću i kako bi od toga proizilazila veća korist za hristoimeni narod”.
Autor je predavač na Fakultetu pravnih nauka Univerziteta Donja Gorica i dopisnik projekta “EUREL - Sociološki i pravni podaci o religiji” iz Crne Gore
Bonus video:
