Zoran Đinđić je upozoravao da su najveći problem postjugoslovenskih društava nedovršene države – one koje formalno imaju suverenitet, ali nijesu konsolidovale politički centar. Države u kojima institucije postoje, ali nijesu konačni autoritet. Države u kojima nije do kraja jasno „ko odlučuje, gdje se odlučuje i u čije ime se odlučuje“.
Pitanje „matične države“ u Crnoj Gori upravo je pitanje (ne)dovršenosti države.
Kada politički akteri govore da određena zajednica neku drugu državu doživljava kao svoju maticu, to nije kulturna opservacija. To je politička poruka. U ustavno definisanoj građanskoj državi politička matica može biti samo jedna: država u kojoj živite, čije zakone poštujete i čije institucije birate.
Ako je Bosna i Hercegovina matica Bošnjaka, Srbija matica Srba, Hrvatska Hrvata, Albanija Albanaca – onda se postavlja jednostavno pitanje: šta je Crna Gora? Politički centar ili prostor presijecanja tuđih nacionalnih vertikala?
Koncept matice može imati kulturni smisao. Problem nastaje kada dobije političku dimenziju. Jer tada država prestaje biti primarni okvir političke pripadnosti, a postaje sekundarni prostor u kojem se realizuju projekti oblikovani izvan nje. To nije formalna podjela teritorije. To je mnogo suptilniji proces: institucionalno i političko strukturiranje države po etničkim linijama, uz implicitno priznanje da je svaki segment dio šireg nacionalnog korpusa čiji se centar nalazi van granica. I to je naša stvarnost. Međutim, važno je razumjeti da etnofederalizacija nije multietničnost. To je strateško i konceptualno slabljenje države.
Etnofederalizacija se ne proglašava dekretima, ona se uvodi kroz narative.
Prvo se normalizuje ideja da je neka druga država „prirodna matica“. Zatim se institucionalne veze predstavljaju kao legitimne.
Potom političke odluke počinju da se opravdavaju „interesima naroda“, a ne interesima države. Na kraju, država ostaje formalno jedinstvena, ali suštinski fragmentisana.
Posebno zabrinjava što se narativ o maticama ne pojavljuje kao incident, već kao obrazac koji se posljednjih godina sve češće normalizuje u javnom prostoru. Riječ je o postepenom pomjeranju diskursa, od građanskog modela ka političkom insistiranju na etničkom kao primarnom okviru legitimnosti.
Stranke koje politički legitimitet zasnivaju na nacionalnoj homogenizaciji imaju pravo na svoje ideološke pozicije. Međutim, kada takva logika počne da oblikuje institucionalni diskurs, ona direktno dovodi u pitanje građanski karakter države. U tom smislu, normalizacija koncepta matica ne može se posmatrati kao spontani impuls, već kao dio šire političke reorijentacije koja testira otpornost građanskog modela.
Suprotno etnofederalizaciji, Crnoj Gori je potrebna konstitucionalna integracija – model u kojem identiteti ostaju društvena činjenica, ali je politički suverenitet nedjeljiv i koncentrisan isključivo u ustavnom poretku države. To znači da kulturna pripadnost može biti pluralna, ali politička lojalnost mora biti jedinstvena. To znači da se različitosti štite, ali da se suverenitet ne fragmentira. To znači da ustav nije kompromis između etničkih vertikala, već vrhovni okvir zajedničke političke volje.
Habermas je upravo zbog takvih rizika razvio koncept ustavnog patriotizma – ideju da politička pripadnost mora biti zasnovana na zajedničkom ustavu i demokratskim pravilima, a ne na etničkom porijeklu. Crna Gora je 2006. nominalno izabrala taj model. Ali ustavni patriotizam nije deklaracija već praksa. A praksa se ovakvim strateškim narativima direktno testira.
Posebno je problematično što se narativi o maticama guraju u trenutku kada je Crna Gora geopolitički izložena snažnim regionalnim uticajima i istovremeno najbliža članstvu u Evropskoj uniji. U završnoj fazi pregovora, Brisel ne procjenjuje samo formalnu usklađenost zakonodavstva, već političku koheziju i institucionalnu stabilnost.
Odgovornost najviših političkih lidera je da jasno i nedvosmisleno odbace svaki diskurs koji relativizuje primat Crne Gore kao jedinstvenog političkog okvira svih njenih građana
Ako se u trenutku kada je Crna Gora najbliže Evropskoj uniji dopušta jačanje narativa koji je konceptualno vraćaju u etničku fragmentaciju, onda se s pravom može postaviti pitanje da li se evropski put strateški usporava iznutra.
Zato je odgovornost najviših političkih lidera, da jasno i nedvosmisleno odbace svaki diskurs koji relativizuje primat Crne Gore kao jedinstvenog političkog okvira svih njenih građana.
U ambijentu duboke polarizacije drustva, uz opasne poruke političkih prvaka, ćutanje nije neutralnost. Ono je politička poruka.
Nedovršena država, kako je Đinđić upozoravao, jeste ona u kojoj institucije postoje, ali nijesu posljednja instanca. Ona u kojoj političke elite kalkulišu sa lojalnostima izvan granica. Ona u kojoj se identitet koristi kao sredstvo političke trgovine.
Crna Gora danas ne stoji pred retoričkom dilemom, već pred strateškim izborom: ili će dovršiti svoju političku arhitekturu kroz konstitucionalnu integraciju, jasnu unifikaciju suvereniteta unutar sopstvenih institucija, ili će pristati da ostane trajno nedovršena država, podložna spoljnim gravitacijama i unutrašnjim podjelama.
Trećeg puta nema.
Jer…
Crna Gora može imati samo jednu maticu – samu sebe.
Suverenitet se ne dijeli, on se brani, a Evropa počinje tamo gdje prestaju matice.
Autorka je viša saradnica u istraživanju, Institut za napredne studije, Univerzitet Crne Gore
Bonus video:
