Tri decenije vladavine DPS-a mogu se čitati kao jedinstvena anatomija društvenog sunovrata iz knjiga: molijerovska fasadna demokratija Tartifa (ili varalice), gogoljevska birokratska farsa Mrtvih duša i svijet dostojevskijevskog iz Zlih duhova - sa obiljem mračnih sjenki, privatnih interesa, korupcije i razaranja samih temelja društva.
Sporazum DPS-a i Jedinstvene Rusije zato nije tek epizoda iz partijske istorije. On je politički i bezbjednosno duboko kompromitujući dokument, u direktnoj koliziji sa tada javno proklamovanim strateškim ciljem Crne Gore: punopravnim članstvom u Evropskoj uniji i NATO-u.
Godine 2011. Crna Gora je već imala status kandidata za EU i formalno vodila politiku usklađivanja sa zajedničkom vanjskom i bezbjednosnom politikom Unije. Istovremeno je, poslije samita u Bukureštu 2008, faktički bila i u NATO čekaonici. Cjelokupna javna retorika DPS-a počivala je na evroatlantskom kursu i partnerstvu sa EU i SAD.
U takvom kontekstu, potpisivanje formalnog partijskog aranžmana sa vladajućom strankom države koja se već otvoreno konfrontirala sa Zapadom nije moglo biti ni politička naivnost ni protokolarna greška. Bio je to svjestan ulazak u rusku sferu političkog uticaja, suprotan kursu koji je ista ta vlast javno predstavljala kao državni interes.
Tekst sporazuma predviđa redovne konsultacije o “aktuelnim pitanjima situacije u Ruskoj Federaciji i Crnoj Gori, bilateralnim i međunarodnim odnosima”, razmjenu delegacija, koordinaciju u zakonodavnim organima, zajedničke seminare i “široko informisanje javnosti” o stavovima dvije partije. Prevedeno na jezik politike: institucionalizovan je kanal kroz koji vladajuća partija Rusije, produžena ruka Kremlja, dobija mogućnost da utiče na stavove i djelovanje vladajuće partije u Crnoj Gori.
Problem nije samo u političkom “prijateljstvu”. Problem je u formalizaciji mehanizma kroz koji se ruske interpretacije međunarodnih pitanja mogu unositi u crnogorski politički sistem. Posebno je problematičan dio koji govori o koordinaciji i razmjeni iskustava po liniji predstavnika u organima zakonodavne vlasti. To više nije obična međupartijska saradnja.
To je otvaranje prostora za usklađivanje političkih stavova i parlamentarnog ponašanja sa interesima strane sile, mimo ozbiljne demokratske i institucionalne kontrole.
U sistemu u kojem je DPS bio dominantna vlast, svako ozbiljnije djelovanje na partiju istovremeno je značilo i djelovanje na državu. Upravo zato ovaj sporazum ima i jasnu bezbjednosnu dimenziju. Moskva je kroz njega dobijala ono što je godinama tražila širom postsovjetskog i balkanskog prostora: neformalni, netransparentni kanal uticaja kroz vladajuću partiju, dovoljno politički moćan da proizvodi državne posljedice, a dovoljno neformalan da izmiče ozbiljnom nadzoru.
Dodatnu sumnju izazivaju i tvrdnje da javnosti nije dostupna prava verzija sporazuma, kao i ocjene da je zapadnim partnerima prezentovana drugačija, ublažena verzija. Čak i ako se takve tvrdnje uzmu sa rezervom, sama činjenica da za njih postoji prostor govori dovoljno o prirodi aranžmana: netransparentan je, politički opasan i duboko kompromitujući.
Istovremeno deklarativno biti odan EU i NATO-u, a u Moskvi graditi formalne kanale koordinacije sa vladajućom partijom autoritarne države, nije diplomatija. To je dvostruka igra. To je prevara prema zapadnim partnerima, ali prije svega prema građanima Crne Gore. Time je DPS poslao poruku da su mu evropske integracije prihvatljive dok služe kao retorički paravan, ali ne i onda kada znače stvarni raskid sa starim obrascima moći i starim spoljnopolitičkim refleksima.
Takav sporazum kompromitovao je ne samo DPS, nego i reputaciju same države. Crna Gora, koja je 2017. postala članica NATO-a, retroaktivno se posmatra kao prostor kroz koji je ruski uticaj mogao da traži svoje kanale i oslonce. To dodatno objašnjava kasnije snažne reakcije na ruske aktivnosti, na pokušaj puča 2016. godine i na trajno visok nivo nepovjerenja prema pojedinim segmentima crnogorskog političkog sistema.
Politički gledano, riječ je o ogoljenom primjeru servilne i klijentelističke politike DPS-a prema Kremlju, nespojive sa vrijednostima na koje se ta partija godinama formalno pozivala: demokratijom, ljudskim pravima i vladavinom prava. Bezbjednosno gledano, riječ je o aranžmanu koji je otvarao vrata sistemskom ruskom uticaju u partijskim, parlamentarnim i medijskim strukturama Crne Gore. Normativno gledano, to je sporazum koji vladajuća partija države kandidata za EU i buduće članice NATO-a nikada nije smjela potpisati.
Zato se danas, uporedo sa raskrinkavanjem DPS-a, nameće i drugo pitanje: da li su PES, Mandić, Demokrate i njihovi partneri u Vladi zaista proevropske snage ili samo novo lice stare političke prevare? Da li iza evropske retorike stoji stvarna evropska odluka, ili tek nova janusovska lica crnogorske politike?
Odgovor nije u saopštenjima, nego u rezultatima. Nije u frazama, nego u savezništvima. Nije u deklaracijama, nego u spremnosti da se raskine sa praksama koje su Crnu Goru godinama držale zarobljenu između korupcije, klijentelizma i političkog licemjerja.
Na jednoj strani su građani, od kojih više od 80 odsto podržava evropski put Crne Gore. Na drugoj su djelovi političke klase, medijske mreže i koruptivno-kriminalne strukture kojima evropska Crna Gora nije cilj, nego prijetnja. Jer Evropa, kada se shvati ozbiljno, ne znači samo parole, fondove i fotografisanja. Znači kraj privatizovane države, kraj političke zaštite i kraj sistema u kojem je partijska lojalnost važnija od zakona.
Zato je ljekovito svako raskrinkavanje, uključujući i raskrinkavanje DPS-a. Ljekovit je svaki proevropski napor koji unosi vazduh u zagušljivu atmosferu dvostrukih igara, farsičnosti i provincijalnog cinizma. Ljekovito je i svrstavanje uz Brisel - bez kalkulacija, bez rezervnih kombinacija i bez koketiranja sa autokratskim refleksima koji su Crnu Goru predugo vukli unazad. Jer Crna Gora više nema vremena za političke Tartife (ili varalice). Ni stare, ni nove.
Samo spoj spoljne podrške i pritiska i unutrašnje odlučnosti može razbiti tridesetogodišnju hobotnicu antievropskih interesa i uticaja. Zato su svi na ispitu: i vlast, i opozicija, i DPS, i njihovi sateliti, i njihovi medijski i poslovni pokrovitelji. Evropsko društvo ne nastaje promjenom slogana. Nastaje tek onda kada padnu stare zaštite, kada se prekinu stari dogovori i kada institucije prestanu da budu kulise za tuđe interese.
Istorija neće pamtiti broj zatvorenih poglavlja. Pamtiće: da li je Crna Gora konačno raskinula sa dvostrukom igrom, skrivenim savezima i politikom koja građane drži kao taoce prošlosti, korupcije i antievropskih centara moći, da li je zaista postala članica Evropske unije.
Taj raskid nije gest. Nije deklaracija. To je dug i svakodnevan politički obračun sa starim poretkom. Izgradnja drugačijeg sistema u kojem institucije nadživljavaju vođe nije stvar izbora, nego golog političkog opstanka države.
Taj put moraju proći svi akteri na crnogorskoj sceni, pa i DPS. Dok se to ne dogodi, njihova politika ostaće zatočena u prošlosti. A Crna Gora više nema ni vremena ni razloga da ih čeka. Do tada - putuj, igumane.
Bonus video:
