Poslije izlaska kompanije SpaceX na berzu ovog mjeseca, bogatstvo Ilona Maska premašilo je jedan bilion dolara. Značaj činjenice da svijet ima prvog bilionera teško je precijeniti. Maskovo bogatstvo, koje je tokom protekle godine raslo tempom većim od milion dolara u minuti, sada je veće od ukupnog bogatstva četiri milijarde ljudi zajedno - odnosno 46% stanovništva planete.
Godine 2017, moj tim u Oxfamu predvidio je da će svijet dobiti svog prvog bilionera u roku od 25 godina. Godine 2024, oprezno smo revidirali našu procjenu na manje od deset godina, što je izazvalo alarmantne naslove u medijima. Ali brzina koncentracije bogatstva iznenadila je sve nas i otvorila pitanje da li je demokratiju moguće očuvati usred toliko velike nejednakosti.
Neko će možda tvrditi da je pojava prvog bilionera u svijetu priča o tehnološkom trijumfu i pobjedi američkog kapitalizma. Nesumnjivo je da su moćne svemirske rakete koje mogu da se vrate na Zemlju impresivne, a Maskove kompanije dale su ogroman doprinos razvoju satelitskog interneta i električnih vozila. Ali narativ da investitori SpaceXa nagrađuju isključivo inženjersku izvrsnost predstavlja mit. Tržišta se nisu kladila na vrhunsku tehnologiju, pa čak ni na kompaniju koja je prevelika da bi propala, već na ideju megamonopoliste čiji su bogatstvo i uticaj toliko veliki da američka vlada neće dozvoliti da propadne.
Razumijevanje činjenice da je Maskov status neraskidivo povezan sa podrškom države ključno je za shvatanje i ispravljanje nejednakosti u raspodjeli bogatstva - i to ne samo u Sjedinjenim Državama. Na jednom nivou, to je nusproizvod ekonomske politike američkog predsjednika milijardera. Zakon Donalda Trampa iz 2025. godine, “Jedan veliki prelijepi zakon”, omogućio je najveći transfer bogatstva od radničke klase ka ultrabogatima u novijoj istoriji. Mehanizmi zaštite od prekomjerne moći korporacija, poput Biroa za finansijsku zaštitu potrošača, nalaze se na aparatima za održavanje života.
U svojoj nekadašnjoj ulozi šefa Odjeljenja za efikasnost vlade, u Trampovoj administraciji, Mask je ukinuo brojne vladine agencije i smanjio pomoć najsiromašnijima u svijetu. To bi, prema procjenama, moglo da dovede do 700.000 smrtnih slučajeva godišnje, do 2030. godine. U međuvremenu, administracija je dodatno ojačala Maskovu poziciju: dodjeljivala je nove ugovore njegovim kompanijama, zaustavljala istrage protiv njih i ublažavala propise koji su ograničavali njihovo poslovanje.
Rezultat je opasna isprepletenost javnog i privatnog sektora, pri čemu država funkcioniše oslanjajući se na hardver i podatke koje obezbjeđuju - Maskove kompanije. Dovoljno je pogledati koliko je Starlink postao važan za komunikacione sisteme američke vlade u niskoj Zemljinoj orbiti. Zavisnost američke vojske i svemirskog sektora od Maskovog poslovnog carstva podrazumijeva i značajan uticaj koji ono može da vrši na samu državu.
Takva zavisnost, međutim, ne nastaje preko noći. Maskova moć možda je dostigla kulminaciju pod Trampom, ali je ona građena decenijama. Prvi svjetski bilioner nije proizvod samo jedne političke opcije - stvorile su ga obje velike američke stranke. Mask je uspio da izvuče javne subvencije koje su njegovim kompanijama omogućile dominantan položaj na tržištu; tokom više administracija njegove firme primile su oko 38 milijardi dolara državne podrške. Predsjednik Barak Obama, na primjer, pomogao je stvaranju onoga što danas izgleda kao Maskov “monopol nad svemirom”. Nastanak i opstanak Tesle i SpaceXa zavisili su od savezne i državne podrške. Američki poreski obveznici preuzimali su rizik, a da zauzvrat nisu dobili vlasnički udio, pravo na podjelu profita niti garancije pristupačnosti.
Stvaranje prvog bilionera zahtijeva ozbiljno suočavanje sa ekstremnom nejednakošću. Sve zemlje trebalo bi da izvuku pouke iz načina na koji je američki politički sistem omogućio Maskov uspon. To podrazumijeva poreski sistem naklonjen milijarderima, zahvaljujući kojem su Tesla i Mask godinama plaćali zanemarljivo malo saveznog poreza na dohodak; antimonopolski režim koji je omogućio da se dvije trećine aktivnih satelita u orbiti oko Zemlje nalaze pod Maskovom kontrolom; kao i propise o finansiranju izbornih kampanja koji su stvorili uslove da Mask potroši gotovo 300 miliona dolara podržavajući Trampa i druge republikanske kandidate na izborima 2024. godine.
Samo strukturne reforme, iza kojih stoji država, mogu preokrenuti ovaj trend. Iako Maskova moć nesumnjivo zahtijeva našu kolektivnu pažnju, naročito imajući u vidu njegovu opsesiju rasom i podršku krajnje desničarskim ličnostima, problem oligarhije mnogo je veći od njega samog. Živimo u distopijskom dobu opscene koncentracije bogatstva i moći, u kojem nekolicina kompanija kontroliše granične tehnologije poput vještačke inteligencije, dok industrijski giganti iz sektora nafte i gasa, odbrane i finansija ostvaruju rekordne profite zahvaljujući, naizgled, beskrajnim ratovima.
Sjedinjene Države mogu da se oslone na sopstvenu dugu tradiciju suočavanja sa ekstremnom nejednakošću i odbrane demokratije. Pozlaćeno doba (Gilded Age) s kraja XIX vijeka dovelo je do uvođenja poreza na dohodak. Program socijalnog osiguranja, minimalna zarada i najviša stopa poreza na dohodak od 94% uspostavljeni su nakon Velike depresije i Drugog svjetskog rata. U decenijama koje su uslijedile država je podsticala razvoj srednje klase i obuzdavala monopole.
Ipak, bila bi greška usredsrediti se isključivo na reforme u Americi. Nejednakost u raspodjeli bogatstva mora se rješavati svuda. U 2026. godini neke vlade pokazuju da je djelovanje moguće - od uvođenja poreza na bogatstvo, preko ostvarivanja univerzalne zdravstvene zaštite, do snižavanja troškova života i jačanja radničkih prava. To je primjer koji bi i drugi trebalo da slijede.
Nakon što je uz podršku države stvoren prvi svjetski bilioner, značaj preispitivanja međunarodnog ekonomskog poretka koji pogoduje oligarhiji ne može se dovoljno naglasiti. Iako su globalne rasprave često usredsređene na sukobe velikih sila, mnogo veći problem predstavlja činjenica da su multilateralna pravila koja uređuju međunarodnu saradnju - u oblastima trgovine, intelektualne svojine, oporezivanja i dugova - tokom posljednjih decenija sistematski oblikovana u korist bogatih, a na štetu radnih ljudi širom svijeta. Uloga Trampove administracije u razaranju multilateralnog sistema koji su same Sjedinjene Države izgradile trebalo bi da podstakne druge zemlje da razvijaju nove oblike međunarodne saradnje.
Prije gotovo jednog vijeka, sudija Vrhovnog suda SAD Luis D. Brandejs upozorio je da Amerika mora da bira između ekstremne koncentracije bogatstva i demokratije. Njegovo upozorenje danas je aktuelnije i ozbiljnije nego ikada. I tiče se svih nas. Mask je dokaz za to.
Autor je direktor za ekonomsku i rasnu pravdu organizacije Oxfam America
Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
