Tragedija „vestalgije”

Evropski lideri odahnuli su kada je američki predsjednik Donald Tramp napustio nedavni samit NATO-a u Ankari. I pored nekoliko neprijatnih epizoda - u kojima je on ponovio svoju želju da prisvoji Grenland i, potpuno besmisleno, zatražio obustavu svake trgovine sa Španijom - skup je protekao bez većih katastrofa.

Najvažnije je bilo to što Tramp nije najavio značajnije povlačenje američkih trupa iz Evrope niti bilo kakav korak ka izlasku Sjedinjenih Država iz Alijanse. Čak je uputio srdačne riječi ukrajinskom predsjedniku Volodimiru Zelenskom i obećao da će Ukrajini odobriti licencu za domaću proizvodnju raketa za protivvazdušnu odbranu “Patriot”. Na kraju je i sam Tramp izjavio da se “u vazduhu osjeća ljubav”.

Ali, mimo dobre scenografije i pažljivo režirane slike, samit je bio apsurdna predstava. Lideri NATO-a slavili su obećanja da će izdvajanja za odbranu povećati na 5 odsto BDP-a, iako je svima jasno da ta proizvoljno određena brojka ne znači gotovo ništa ukoliko nije praćena ozbiljnom raspravom o stvarnim vojnim sposobnostima. Taj procenat je prošle godine praktično izvučen iz šešira kako bi se umirio Tramp.

U mjesecima koji su prethodili samitu, isti ti lideri strahovali su da bi Tramp mogao da povuče Sjedinjene Države iz NATO-a ili da drastično smanji američko vojno prisustvo u Evropi, ostavljajući kontinent na milost Rusiji Vladimira Putina. Upravo zato je toliko energije uloženo u pripremu samita na kojem nije smjelo biti nijednog nepredviđenog trenutka. Strah da bi nepredvidivi američki predsjednik mogao da iskoristi skup kako bi potkopao Alijansu bio je gotovo opipljiv. Kada je taj trenutak došao, evropski lideri su se, prema navodima medija, utrkivali u hvalospjevima Trampu, dok je generalni sekretar NATO-a Mark Rute predvodio taj talas ulizivanja.

Pojedini komentatori smatraju da je spasavanje NATO-a i očuvanje zapadnog savezništva vrijedjelo takvog samoponiženja. Ali, povijajući se pred Trampom i nostalgično prizivajući “dobra stara vremena” transatlantskih odnosa, evropski lideri rizikuju mnogo više od sopstvenog dostojanstva.

Dovoljno je prisjetiti se perioda nakon pada Berlinskog zida. Poslije početne euforije, mnogi djelovi nekadašnje Njemačke Demokratske Republike (Istočne Njemačke) ostali su gotovo opustošeni, jer su se stanovnici iseljavali, dok su cijene nekretnina rasle pod pritiskom imućnijih doseljenika iz Zapadne Njemačke. Rezultat je bio talas nostalgije za izgubljenim svijetom, ovjekovečen i u filmovima poput Good Bye, Lenin!

Termin skovan da opiše to osjećanje glasio je Ostalgie (“ostalgija”, odnosno nostalgija za Istočnom Njemačkom) i on već gotovo četiri decenije oblikuje njemačku politiku i kulturu. Iako su mnogi istočnonjemački pisci kritikovali takvu sentimentalnost, smatrajući da ona banalizuje višedecenijsku represiju u Istočnoj Njemačkoj, drugi u njoj vide ključ za razumijevanje problema koji i danas opterećuju istočne pokrajine. Tamo su rasprostranjeni odbijanje da se prihvati da se svijet promijenio, ukorijenjena navika oslanjanja na tuđu pomoć i, povremeno, sklonost da se ispadne smiješan - kao kada pojedini istočni Njemci ponavljaju ruske propagandne narative o Ukrajini.

Ironično, evropski problem danas nije samo u tome što je Ostalgie kočila razvoj istočne Njemačke, već i u tome što je Evropu zahvatila nova boljka - Westalgia (“vestalgija”, nostalgija za Zapadom). Na samitu u Ankari ona je bila vidljiva u punom sjaju.

Vestalgija ima nekoliko ključnih obilježja. Prvo je odbijanje da se prizna da je svijet krenuo dalje. Ponašajući se kao da su američke bezbjednosne garancije i dalje jednako čvrste kao u vrijeme administracija Ronalda Regana i Džordža H. V. Buša, i nastavljajući da kupuju američko naoružanje, evropski lideri pokušavaju da vrate vrijeme unazad. Mnogo razumnija strategija bila bi da pođe od činjenice da su se Sjedinjene Države suštinski promijenile. Čak i ako u januaru 2029. demokrata uđe u Bijelu kuću, američko povlačenje iz međunarodnih obaveza neće prestati.

Oni koji žele da vrate kazaljke unazad, prirodno prošlost posmatraju kroz ružičaste naočare, iako pojedini elementi poretka uspostavljenog poslije Hladnog rata nisu bili u evropskom interesu. Prije svega, evropska gotovo potpuna zavisnost od američke moći očigledno je imala infantilizujući efekat. Čak i kada se nađu između predatorske Rusije, prevrtljivih Sjedinjenih Država i Kine, koja sve otvorenije koristi prinudu kao instrument politike, Evropljani i dalje imaju sklonost da umanjuju sopstvenu snagu i potcjenjuju sopstveni uticaj.

Drugo obilježje vestalgije jeste sklonost ka “švercovanju” na tuđi račun, odnosno oslanjanju na tuđe resurse. Kao što su se Istočni Njemci poslije ujedinjenja navikli na transfere i subvencije koje su stizale sa zapada - uključujući i ozloglašeni Solidaritätszuschlag, odnosno “porez solidarnosti” - tako su se i Evropljani navikli da Sjedinjene Države finansiraju njihovu bezbjednost. Posljedica toga jeste da je Evropa godinama nedovoljno ulagala ne samo u odbranu, već i u sopstvenu industrijsku bazu, tehnološki suverenitet i energetsku nezavisnost.

Umjesto da se žale što građani Sjedinjenih Država više ne žele da snose teret evropske odbrane i umjesto da troše milijarde dolara kako bi zadovoljili Trampovu sujetu, Evropljanima bi bilo daleko korisnije da povedu ozbiljan razgovor o tome kako bi, ukoliko to bude potrebno, mogli sami da vode rat visokog intenziteta. Umjesto da proizvoljno određeni procenat BDP-a izdvajaju za odbranu, trebalo bi da pažljivo procijene gdje su im stvarni nedostaci u vojnim sposobnostima i da ulaganja usklade sa sopstvenim potrebama. Državne kase svuda su pod pritiskom, ali će izdvajanja za naoružanje biti mnogo lakše opravdati ako ne budu djelovala kao još jedan pokušaj laskanja Trampu.

Treće obilježje vestalgije jeste to što Evropljani svoju potčinjenost američkom predsjedniku često ni ne pokušavaju da prikriju. Zbog toga ih ozbiljno ne doživljavaju ni Tramp, ni Putin, ni kineski predsjednik Si Đinping. Ako postoji čovjek koji Marka Rutea vjerovatno poštuje manje nego što on sam poštuje sebe, onda je to Tramp. Evropa će steći poštovanje u svijetu tek onda kada bude pokazala da je spremna da se osloni na sopstvenu snagu i da zastupa sopstvene interese.

Za razliku od Ostalgie, koja je bila društveni fenomen nastao odozdo, vestalgija je projekat političkih elita. Naravno, evropski političari moraju da umire uznemireno biračko tijelo i ublaže njegove strahove. Ali, ako žele da Evropa bude uspješna u 21. vijeku, moraće da prestanu da prodaju nostalgiju i da se konačno okrenu budućnosti.

Autor je direktor Evropskog savjeta za spoljne poslove

Copyright: Project Syndicate, 2026.