Navršava se 25 godina od terorističkih napada na Sjedinjene Države 11. septembra 2001. godine. Za mnoge Amerikance 11. septembar je daleka uspomena, ili uopšte nije uspomena - približno 40 odsto stanovništva SAD rođeno je nakon napada ili je bilo premlado da bi ga zapamtilo.
Tog dana 19 terorista preuzelo je kontrolu nad četiri putnička aviona: dva su usmjerili na tornjeve Svjetskog trgovinskog centra u Njujorku, trećim udarili u Pentagon, dok se četvrti srušio na polje u Pensilvaniji nakon što su putnici fizički spriječili teroriste da dođu do cilja za koji se često smatra da je bila Bijela kuća ili neka druga zgrada američke vlade u Vašingtonu.
Svih 19 otmičara bili su s Bliskog istoka, od kojih 15 iz Saudijske Arabije. Svi su prošli obuku u Avganistanu, a četvorica i u američkim školama letjenja, u okviru operacije koju je planirala, organizovala i izvela Al Kaida (“Baza”), teroristička organizacija koju je osnovao Osama bin Laden. Do kraja tog dana poginulo je gotovo 3.000 muškaraca, žena i djece, a više od 6.000 ljudi bilo je povrijeđeno. Većina žrtava bili su Amerikanci, mada su živote izgubili i državljani više od stotinu zemalja.
Pozajmimo li izraz kojim je predsjednik Frenklin D. Ruzvelt opisao japanski napad na Perl Harbor u decembru 1941. godine, i 11. septembar bio je “datum koji će živjeti u sramoti”. Ali kako lična sjećanja blijede, čini se opravdanim i neophodnim postaviti pitanje: da li je 11. septembar označio prekretnicu? Ili je to dan koji, koliko god tragičan bio, ipak nije promijenio tok istorije?
Istina je bliža ovom drugom. Srećom, 11. septembar nije označio početak ere definisane terorizmom. Nije uslijedio talas napada sličnih razmjera, dobrim dijelom zato što su SAD i druge vlade usvojile mjere koje su potencijalnim teroristima otežale da se pojave i ostvare svoje namjere.
Drugi razlog zbog kojeg 11. septembar nije promijenio tok istorije jeste to što su teroristi obično uspješniji u razaranju nego u izgradnji, u ubijanju nego u stvaranju. Zbog toga iza sebe ne ostavljaju trajno nasljeđe.
To, međutim, ni u kom slučaju ne znači da 11. septembar nije bio važan. On je neposredno doveo do vojne intervencije u Avganistanu, gdje su snage predvođene SAD, u koordinaciji s avganistanskim plemenima, svrgnule vladajuće talibane, koji su pružili utočište bin Ladenu i teroristima koji su izveli napade.
Nazovimo to pravim imenom: promjena režima. Ali ono što je uslijedilo - nešto što je više nalikovalo izgradnji države - pružilo je ranu pouku: jedno je ukloniti režim s vlasti; sasvim drugo, i mnogo teže, jeste zamijeniti ga boljim sistemom koji će opstati i efikasno upravljati zemljom. Dvadeset pet godina kasnije, nakon što je u Avganistanu bilo raspoređeno više od 800.000 američkih vojnika, potrošeno više od dva biliona dolara i poginulo više od 2.400 Amerikanaca u borbama (uz još 1.100 vojnika iz zemalja NATO-a i drugih zemalja) - Avganistanom ponovo vladaju talibani.
U martu 2003. godine, samo godinu i po nakon 11. septembra, SAD su započele rat po izboru protiv Iraka. Moguće je, ali malo vjerovatno, da bi do tog rata došlo i da nije bilo 11. septembra. Nakon napada, predsjednik Džordž Buš mlađi i mnogi njegovi najbliži savjetnici odlučili su da pokažu kako su SAD mnogo više od žrtve. (U to vrijeme radio sam u Bušovoj administraciji, ali sam se protivio ratu u Iraku i ubrzo potom podnio ostavku.)
Neki u administraciji predsjednika Buša vjerovali su da Sadam Husein, irački autokratski lider, razvija ili čak posjeduje nuklearno oružje i strahovali da bi teroristi mogli doći do njega. Drugi su bili zaokupljeni idejom širenja demokratije u Iraku i regionu, što bi, prema njihovom uvjerenju, smanjilo vjerovatnoću da region proizvodi teroriste i pruža podršku terorizmu. Gotovo sve to pokazalo se pogrešnim.
Ali taj skupi rat (više od 4.000 američkih vojnika izgubilo je život, a potrošeni su i dodatni bilioni dolara) okrenuo je mnoge Amerikance protiv angažovanja u inostranstvu i na kraju pozicionirao Iran - koji nije imao nikakve veze s 11. septembrom, premda je iz rata izvukao stratešku korist - kao jednu od vodećih sila na Bliskom istoku.
Iran je imao veću ulogu u terorizmu tokom napada Hamasa na Izrael 7. oktobra 2023. godine, u kojima je poginulo više od 800 civila. Ali opet, koliko god to bilo strašno, malo je šta od onoga što je uslijedilo - bilo u Gazi, Libanu ili Iranu - bilo unaprijed određeno ili se može pripisati terorizmu. Naprotiv, potonji događaji uglavnom su odraz političkih odluka koje su u prvom redu donijeli Izrael i Sjedinjene Države.
Kada se osvrnemo na proteklih četvrt vijeka, postaje očigledno da 11. septembar nije bio događaj koji je preobrazio svijet. Mnogo važniji bili su uspon Kine, ruska agresija na Ukrajinu, pandemija kovida-19, kolektivni neuspjeh da se preduzmu smislene mjere protiv klimatskih promjena, pojava vještačke inteligencije i - možda više od svega - američko odbacivanje poslijeratnog poretka u čijoj je izgradnji zemlja imala veliku ulogu.
Ove istine ipak ne umanjuju pouku koju iz svega treba izvući. Iako 11. septembar nije označio početak ere terorizma, nismo bezbjedni od njega. Naprotiv, ušli smo u doba u kojem su vještačka inteligencija, zajedno s preciznim, jeftinim i razornim dronovima i napretkom bioinženjeringa, teroristima otvorili više mogućnosti nego ikada ranije da uz minimalne troškove nanesu štetu velikih razmjera. Cilj mora biti da im se onemogući uspjeh i da terorizam ostane, u najgorem slučaju, ograničen problem.
Autor je predsjednik emeritus Savjeta za međunarodne odnose SAD; bio je direktor Odjeljenja za planiranje politike u Stejt departmentu (2001-2003)
Copyright: Project Syndicate, 2026.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
