Vanila je danas gotovo svuda: u sladoledima, sirupima protiv kašlja, sredstvima za čišćenje i parfemima - zahvaljujući jeftinom sintetičkom vanilinu.
Prirodna vanila jedna je od najzahtjevnijih poljoprivrednih kultura na svijetu i jedna od hemijski najsloženijih biljaka, jer sadrži više od 200 aromatičnih jedinjenja. Kao drugi najskuplji začin na svijetu, odmah poslije šafrana, prodaje se po cijeni od 90 do 550 eura po kilogramu.
Orhideja divnog mirisa
Vanila potiče iz tropskih krajeva današnjeg Meksika i Srednje Amerike, gdje je kao samonikla biljka iz porodice orihideja (Vanilla planifolia) rasla u šumama. Bila je izuzetno cijenjena u drevnim civilizacijama koje su naseljavala ta područja: koristila se u medicini, vjerskim obredima, napicima od kakaoa, ali i kao vrsta danka. Njen opojni miris širio se hramovima.
Narod Totonaka, koji je živio na području današnje savezne države Verakruz u Meksiku, prvi je uzgajao vanilu zbog njenog mirisa. Kada su ih pokorili Asteci, od njih su zahtijevali vanilu kao danak. Asteci su je koristili za aromatizovanje napitka xocolatl, svetog pića od kakaoa namijenjenog elitama i ratnicima, koje se smatra pretečom današnje čokolade.
Godine 1519. astečki car Montezuma ponudio je ovaj napitak španskim osvajačima predvođenim Ernanom Kortesom, neposredno prije nego što je Španija uspostavila kolonijalnu vlast nad centralnim Meksikom.
Španci su kasnije donijeli vanilu u Evropu, gdje se najprije pojavila na kraljevskim dvorovima zajedno sa takođe donijetim čokoladnim napitkom. Ubrzo je stigla i u francuske i engleske dvorske kuhinje, gdje je počela da se koristi kao aroma u poslasticama.
Pčela koja je zbunila Evropu
Orhideja vanile uzgajala se u botaničkim baštama Francuske i Engleske, ali Evropljani, uprkos brojnim pokušajima, nisu uspijevali da dobiju plodove.
Kolonijalne vlasti slale su sadnice širom svojih carstava, u Indiju, na Javu, Filipine i na francusko ostrvo Reunion. Biljke su rasle, cvjetale, ali nisu davale mahune vanile. Ta zagonetka ostala je neriješena gotovo tri vijeka.
Razlog je otkriven tek 1836. godine, kada je belgijski stručnjak za hortikulturu Šarl Moren ustanovio da je prirodni oprašivač vanile pčela bez žaoke iz roda Melipona, koja prirodno živi jedino u Meksiku. Moren je uspio da ručno opraši cvijet u laboratoriji, ali je njegov postupak bio spor i nepraktičan za velike plantaže.
„Nevjerovatno jednostavno" otkriće dječaka-roba
Sve se promijenilo 1841. zahvaljujući dvanaestogodišnjem dječaku sa ostrva Reunion, po imenu Edmond Albijus. On je kao rob francuskih kolonijlaista otkrio kako da ručno opraši cvijet vanile. Palcem i tankim komadićem drveta podigao je malu opnu unutar cvijeta koja razdvaja polen i tučak, a zatim ih pritisnuo jedan uz drugi. Nedugo potom orhideje su počele da daju mahune vanile.
Istoričar Erik T. Dženings, autor knjige Vanilla: The History of an Extraordinary Bean (2025), i sam je isprobao ovu tehniku.
„Kao i mnoga genijalna otkrića, i njegovo djeluje nevjerovatno jednostavno kada ga jednom upoznate. Ali spojiti muški i ženski dio cvijeta vanile mnogo je teže nego što izgleda“, rekao je Dženings za DW.
Ostrvo Reunion nakratko je postalo svjetski centar proizvodnje vanile. Krajem 19. i početkom 20. vijeka francuske kolonijalne vlasti prenijele su Edmondovu metodu ručnog oprašivanja na Madagaskar, koji je i danas najveći svjetski proizvođač vanile.
Vanila uzgajana u tim francuskim kolonijama postala je poznata kao burbonska vanila, nazvana po nekadašnjem kolonijalnom imenu ostrva Reunion, Burbon koje je pak dobilo ime po odnosno francuskoj kraljevskoj dinastiji Burbona.
Fusnota u istoriji vanile?
Edmondova metoda i danas je univerzalni standard u globalnoj industriji vanile vrijednoj više milijardi dolara. Posao je i dalje spor, osjetljiv i izuzetno zahtjevan, jer se svaki cvijet otvara samo jedan dan i mora biti ručno oprašen.
Edmond nikada nije imao koristi od industrije koju je njegovo otkriće stvorilo. Umro je u siromaštvu 1880. dok su se francuski kolonijlasti bogatili zahvaljujući metodi koju je osmislio kao dvanaestogodišnjak.
Dženings, koji je istraživao na Reunionu, kaže da danas u Edmondovu čast postoje dva spomen-obilježja: spomen-ploča i statua u njegovom rodnom gradu Sent-Suzan. Pored toga, nekoliko škola nosi njegovo ime.
„Ali čini mi se da je njegova priča i dalje relativno nepoznata“, kaže Dženings. To je posebno zanimljivo jer je upravo Edmondovo otkriće promijenilo ekonomsku budućnost ostrva.
„Ne samo da je Reunion učinilo najvećim svjetskim proizvođačem vanile u roku od trideset godina od otkrića, već je pomoglo i da se ostrvska poljoprivreda oslobodi gotovo potpune zavisnosti od uzgoja šećerne trske, koja je počela da iscrpljuje plodno zemljište“, ističe Dženings.
Sintetički vanilin
Hemijsko jedinjenje vanilin, koje nosi najveći dio njenog karakterističnog mirisa, izolovano je 1858. godine, a sintetizovano 1874.
Jeftin i jednostavan za masovnu proizvodnju, sintetički vanilin brzo je postao standardni sastojak sladoleda, bezalkoholnih pića, parfema, peciva i prerađene hrane. Tako je začin koji je nekada bio luksuz postao tako omiljeni ukus i miris naše svakodnevice.
Pogledajte još:
Preuzmi aplikaciju i prati vijesti
PRATITE NAS NA
