Tone plutajućeg otpada na Drini nadomak Višegrada radnici tamošnje hidroelektrane već mjesec i po pokušavaju da izvade iz rijeke, ali to usporavaju velike količine otpada koje svakodnevno stižu rekom. Plastične boce, fudbalske lopte, bijela tehnika, stabla, plastične kese… Ovaj otpad prekriva smaragdno zelenu boju Drine, najduže rijeke u Bosni i Hercegovini, nedaleko od brane Hidroelektrane Višegrad. Ovaj ekološki incident ponavlja se iz godine u godinu i ne uznemirava samo ekološke aktiviste. Ljudski nemar i divlje deponije uz pritoke u Srbiji i Crnoj Gori već decenijama dovode do zagađenja Drine.
Problemi od početka
Višegradska hidroelektrana napravljena je 1989. u doba Jugoslavije i već tada su počeli problemi sa akumulacijom otpada. Poslednjih decenija na lančanici, koju su napravili radnici HE kako njen rad ne bi bio ugrožen, u zimskim mjesecima skupe se tone otpada. Od sredine decembra 2025. na Drini se nalaze ogromne količine otpada pa se na određenim djelovima rijeka nalazi pod smećem od obale do obale.
„Sve što možete da zamislite od životinjskog i organskog otpada završi u rijeci Drini. Tu je i hemija, plastika. Veliki problem predstavljaju i padavine odnosno velika stabla koja pod velikim naletom vode znaju da prekinu lančanicu kao što se to desilo 2021“, kaže za DW Dejan Furtula, aktivista Eko akcije iz Višegrada. On s tugom u očima posmatra otpad koji se prožima Drinom i kaže kako će biti potrebni mjeseci da on izvadi iz Drine. „Smeće čisti samo HE na Drini, iako 85 odsto otpada dolazi van granica BiH“, dodaje Furtula. Njegova procjena je da se na lančanici HE Višegrad trenutno nalazi više hiljada tona otpada.
„Količina plutajućeg otpada koja se godišnje izvadi iz jezera HE Višegrad je 6.000-8.000 kubnih metara“, dodaje Darko Frganja, rukovodilac službe za kvalitet i zaštitu životne sredine HE na Drini. Ne postoji ni jedan zvanični akt koji je definisao obavezu da je HE Višegrad zadužena za čišćenje plutajućeg otpada, ali to ipak rade. „Na godišnjem nivou nas to košta od 50 do 200 hiljada maraka“. Problem je i što se otpad odlaže na obližnju ilegalnu deponiju, koja se nalazi svega nekoliko metara od Drine, pa se građani Višegrada guše u toksinima koji nastaju sagorevanjem. „Ugrožen je i riblji fond u Drini“, dodaje Furtula.
Aktivisti su ranije upozoravali i da sagoreli toksini podzemnim vodama dolaze do Drine.
„Spaljivanje ovakvog otpada na deponijama ima daleko više štetnih posljedica nego sam otpad. Niz je štetnih hemijskih reakcija i štetnih gasova koji nastaju spaljivanjem plastike i drugog otpada. Pored toga što se ti štetni nusproizvodi sagorjevanja plastike unose u organizam disanjem, unose se i konzumiranjem hrane i vode po kojima padaju ovakve čestice. O tome se jako malo govori, iako posljedice mogu biti fatalne po organizam“, pojašnjava Robert Oroz, aktivista fondacije Atelje za društvene promjene.
Otkud tone otpada u Drini?
Sagovornici DW-a saglasni su da većina otpada dolazi iz ilegalnih deponija iz susjednih zemalja: Crne Gore i Srbije. Kada se nivoi rijeka zbog hidroloških uslova povećaju, rijeke u svoja korita povlače otpad noseći ga svojim tokom do Višegrada.
„Najveće količine plutajućeg otpada donosi reka Lim sa područja Srbije 45 odsto, reka Tara sa područja Crne Gore 40 odsto, a ostatak 15 odsto, sa područja Bosne i Hercegovine“, kažu podaci Hidroelektrane u Višegradu.
Iz resornog ministarstva u Vladi Republike Srpske kažu da većina otpada dolazi iz Crne Gore. „Prema informacijama sa kojima raspolažemo, Srbija je zatvorila nesanitarnu deponiju Stanjevine koja je bila dio problema, ali i ovih dana, kao i ranijih godina, svjedoci smo da iz Crne Gore, rijekom Lim u Drinu dolaze ogromne količine otpada“, kaže Gorjana Rosić, viša saradnica za odnose s javnošću Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske.
Plutajući otpad, koji dolazi sa područja BiH, je uglavnom drvna masa. „Deponije komunalnog otpada su dalje od vodotoka, a neke su i uređene, kao što je u Opštini Foča i Goraždu“, kaže Frganja.
Šta je rješenje?
„Mi taj problem sami ne možemo riješiti. Osnovna djelatnost našeg preduzeća je proizvodnja električne energije, a moramo da se borimo s ovim problemom“, pojašnjava Frganja.
Mnoge ekološke organizacije do sada su nudile različita rješenja, ali nadležni nisu imali sluha. Udruženje na čijem je čelu Furtula dobilo je projekat od 105 000 eura za izgradnju lančanica u drugim opštinama, satelitsko praćenje otpada i slično. „Budući da smo malo udruženje nismo imali potrebnih 20 odsto sredstava za učešće.“
Iz Opštine Višegrad nisu imali razumijevanja da se uključe u realizaciju projekta. „Potrebni su milioni za sistemsko i trajno rješenje“, dodaje Furtula.
Iz Hidroelektrane Višegrad, na koju je pao sav teret čišćenja Drine, kažu da se rješenje problema ne treba tražiti u Višegradu već u onim opštinama iz kojih stiže otpad.
„Rješenje problema je u odlaganju otpada na deponije u uzvodnim opštinama, a ne u rijeku“, kaže Frganja za DW. Dodaje da divlje deponije postoje u skoro svakoj opštini, a razlozi njihovog nastanka su nepostojanje zaokruženog sistema upravljanja otpadom, odnosno: „Nedovoljan broj sanitarnih deponija, izbjegavanje nesavjesnih kompanija i građana da svoj otpad odlažu na regularne deponije kako bi izbegli plaćanje naknada, kao i izostanak svijesti građana o značaju zaštite životne sredine“.
Iz Ministarstva kažu kako je potpuna sanacija moguća ukoliko se spriječi odlaganje otpada na plavnom dijelu rijeka. „Eventualno rješenje moglo bi biti u inicijativi javnih preduzeća ili lokalnih zajednica, koje bi bile nosioci projekata usmjerenih na preventivno prikupljanje i zbrinjavanje otpada pre njegovog dolaska u akumulacije. Ipak, istaknuto je da je izvor otpada izuzetno difuzan i da problem zahtjeva sistemsko i kontinuirano rješavanje“, pojašnjava Gorjana Rosić za DW.
Posljednji sastanak prije sedam godina
Posljednji sastanak eksperata iz tri države održan je prije skoro sedam godina. Ekspertski timovi tri države sastali su se 2019. s namjerom da se pronađe trajno rješenje, ali je pandemija COVID-19 zaustavila bilo kakav dogovor. „Nadležni se, iz godine u godinu, uglavnom samo površno uključuju u ovu problematiku, bez ikakvih konkretnih djelovanja“, upozorava Oroz.
Iz Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske kažu kako su se u više navrata obraćali sa zahtjevom za hitno preduzimanje mjera za trajno rješavanje problema ugrožavanja rada HE Višegrad i zagađenja reke Drine. U zahtjevu su tražili i da se hitno nastave aktivnosti formiranih stručnih radnih grupa.
Zahtjevi su upućeni Ministarstvu zaštite životne sredine Republike Srbije, Ministarstvu ekologije, prostornog planiranja i urbanizma Crne Gore i Ministarstvu spoljne trgovine i ekonomskih odnosa BiH.
„Od strane Ministarstva spoljne trgovine i ekonomskih odnosa je inicirano održavanje sastanka u Višegradu, ali do održavanja istog nije došlo iz razloga što nije potvrđeno učešće svih pozvanih, prvenstveno iz Crne Gore, sa čije teritorije dolaze najveće količine otpada“, kaže Rosić.
Dok se čeka dobra volja iz susjedstva, Drina ostaje velika plutajuća deponija na koju građani i aktivisti gledaju s očajanjem bez ikakve stvarne moći da nešto učine.
Bonus video:
