Tajni plan B za NATO bez Amerike

Vojnici brigade “Blek džek” su početkom maja u Fort Hudu, u Teksasu, ritualno smotali i spakovali zastave svoje jedinice, dok se 4.000 pripadnika te tenkovske jedinice pripremalo za raspoređivanje u Poljskoj. Njihova misija je bila da pomognu u odbrani NATO-a od ruske prijetnje.

“Kada se oklopna brigadna borbena grupa rasporedi na istureni položaj, to šalje jasan i nedvosmislen signal”, rekao je na ceremoniji general Tomas Felti, komandant divizije. Manje od dvije sedmice kasnije, Amerika je poslala suprotan signal: raspoređivanje je otkazano. Bio je to drugi put ovog mjeseca da je Donald Tramp najavio smanjenje američkog vojnog prisustva u Evropi. On je ranije rekao da će povući 5.000 vojnika iz Njemačke i još iz drugih mjesta, što odražava njegov bijes zbog nedostatka evropske podrške njegovom ratu u Iranu.

Tramp dovodi u pitanje svoju posvećenost NATO-u i njegovoj klauzuli o uzajamnoj odbrani iz člana 5 još od početka svog drugog mandata. To je podstaklo davno zakašnjelo povećanje evropskih izdvajanja za odbranu. Ipak, on je posljednjih mjeseci otišao korak dalje, najavljujući neočekivana smanjenja broja vojnika i otkazujući raspoređivanje u Njemačkoj jedinice s krstarećim raketama, koja je trebalo da popuni važnu prazninu u evropskoj odbrani. Brzo povlačenje je poremetilo pretpostavku Evropljana da će imati vremena da izgrade sopstvene snage i zamijene ključne američke prateće kapacitete, poput obavještajnih i nadzornih kapaciteta. Ogromna američka potrošnja raketa u Iranu odlaže isporuke evropskim saveznicima i Ukrajini, dok SAD obnavljaju zalihe.

Pojedini zvaničnici u NATO-u, šokirani Trampovom prijetnjom iz januara da će od Danske preuzeti Grenland, strahuju ne samo da bi Amerika mogla ostati po strani u ratu s Rusijom, već i da bi mogla aktivno opstruirati odgovor drugih članica. Ta mogućnost se smatra malo vjerovatnom. Međutim, razgovori sa visokim oficirima i zvaničnicima sektora odbrane iz više zemalja NATO-a prvi put pokazuju koliko ozbiljno shvataju taj rizik. Neke evropske oružane snage tajno pripremaju planove za borbu ne samo bez američke pomoći, već i bez velikog dijela komandno-kontrolne infrastrukture NATO-a. “Grenlandska kriza bila je poziv na buđenje”, kaže jedan švedski odbrambeni zvaničnik. “Shvatili smo da nam je potreban plan B.”

Nijedan od zvaničnika s kojima je razgovarano nije želio da govori javno, zbog zabrinutosti da bi to moglo ubrzati odlazak Amerike. Mark Rute, generalni sekretar NATO-a, “doslovno je zabranio da se o tome govori jer vjeruje da bi to moglo doliti ulje na vatru”, kaže jedan upućeni izvor. Kada je Mati Pesu iz Finskog instituta za međunarodne odnose (FIIA) prošle godine bio koautor rada u kojem se zagovara plan B, finski zvaničnici su negirali da bi takva mogućnost bila razmatrana. Međutim, hitnost prijetnje navela je više zemalja da počnu da razmišljaju o tome kako bi se, i pod čijom komandom, Evropa borila ako bi NATO “zakazao”, kako je to formulisao jedan zvaničnik. “Koji lanac komandovanja možete koristiti ako Amerika blokira NATO?”, pita drugi odbrambeni zvaničnik.

To pitanje pogađa samu suštinu uspjeha saveza. Većina vojnih koalicija liči na muzičku vježbu u osnovnoj školi: svaka zemlja se pojavi, udara u svoj bubanj približno u ritmu s ostalima, a zatim ode. NATO je, nasuprot tome, zamišljen kao simfonijski orkestar kojim upravlja jedan dirigent - vrhovni komandant savezničkih snaga za Evropu (SACEUR), američki general koji ujedno komanduje i američkim snagama u Evropi. Da bi dirigovao tim orkestrom, SACEUR ima zaštićene komunikacione veze s mrežom stalnih podređenih komandi, u kojima rade hiljade ljudi spremnih da reaguju čim rat počne.

“Američko liderstvo je vezivno tkivo koje savez drži na okupu”, kaže Luis Simon, direktor Centra za bezbjednost, diplomatiju i strategiju pri Slobodnom univerzitetu u Briselu. “Bez njih bi se, vjerovatno, raspao sistem odvraćanja.”

Zato plan B podrazumijeva više od nabavke oružja; on znači stvaranje strukture u okviru koje bi se Evropljani borili. Njeno jezgro, makar u sjevernoj Evropi, vjerovatno bi činila koalicija baltičkih i nordijskih zemalja, uz Poljsku. Te zemlje uglavnom dijele iste vrijednosti i sve strahuju od Rusije. Nekoliko većih evropskih članica NATO-a, poput Britanije, Francuske i Njemačke, ima isturene snage za odvraćanje u baltičkim državama, pa bi stoga vrlo vjerovatno bile uvučene u svaki sukob. Možda bi trećina članica NATO-a “ušla u borbu prvog dana”, bez obzira na to da li je aktiviran član 5, kaže Edvard Arnold iz londonskog istraživačkog centra RUSI. “Niko ne bi čekao da Portugalci dođu na Sjevernoatlantski savjet (najviše tijelo NATO-a za donošenje odluka) kako bi se raspravljalo”, kaže on.

Jedna od često pominjanih alternativnih komandnih struktura je koalicija deset uglavnom baltičkih i nordijskih zemalja predvođena Britanijom, poznata kao Združene ekspedicione snage (JEF), sa stalnim štabom u blizini Londona. JEF, koji su 2014. osnovale Britanija i još šest članica NATO-a, prvobitno je posmatran kao dopuna većem savezu, sposobna da u kratkom roku obezbijedi snage visoke pripravnosti za okolnosti koje ne dostižu prag za aktiviranje člana 5. Njegov mandat je proširen kada su se Švedska i Finska pridružile toj koaliciji 2017, nekoliko godina prije nego što su podnijele zahtjev za članstvo u NATO-u. Sada se na JEF gleda kao na način da se zaobiđe jedna od slabosti NATO-a: svaka članica može blokirati aktiviranje člana 5, za šta je potrebna jednoglasna odluka. JEF, kako je 2023. rekao njegov tadašnji komandant, britanski general-major Džim Moris, “može reagovati na situacije bez potrebe za konsenzusom”. Već je više puta aktiviran, za vježbe i pomorske patrole.

“JEF je najrazrađenija među alternativama”, kaže Arnold. Njegov štab već raspolaže obavještajnim, planskim i logističkim kapacitetima, napominje on. Ima sopstvene zaštićene komunikacione mreže koje se, iako ograničene, ne oslanjaju na NATO. Članstvo Britanije pruža i određeni stepen nuklearnog odvraćanja.

Ipak, JEF je i dalje prvenstveno usmjeren na nordijski i baltički region. U njemu nema velikih sila poput Francuske, Njemačke i Poljske. Pojedini saveznički zvaničnici su zabrinuti zbog odbrambene spremnosti Britanije: zbog nedovoljnog finansiranja je ostala s malim brojem brodova, podmornica i kopnenih jedinica spremnih za raspoređivanje u kratkom roku. “Engleska je svima omiljeni rođak”, kaže jedan zvaničnik. “Ali pati od sindroma ‘Dauntonske opatije’: održava privid nekadašnjeg sjaja, ali za to više nema novca.”

Takvi problemi mogli bi biti ublaženi ako bi se grupi pridružila Njemačka, koja znatno povećava svoj odbrambeni budžet. Uprkos svim manama, JEF djeluje kao najbolje rješenje ako evropske članice ne budu mogle da preuzmu postojeći okvir NATO-a. Ipak, Evropa će pronaći neki oblik zajedničkog odbrambenog okvira koji će zamijeniti Amerikance. Odvraćanje zasnovano na nekome ko se možda neće pojaviti - nije nikakvo odvraćanje.

Prevod: A. Š.